31 орғахта – Мал имнее тоғынҷызы кӱнi. 2014 чылдаң сығара орғах айының 31-ҷi кӱнiнде пiстiң хазнада Мал имнее тоғынҷызы кӱнi таныхталча.

Халғанҷы чылларда тиксi хазнада даа, пiстiң регионда даа мал имнее тоғынҷылары чидiспинче. Чииттер, мал имҷiзiне ӱгренiп алзалар даа, аалларзар тоғынарға парарға ынабинчалар. Хакасияның аал хонии министерствозы школа тоосчатханнарны Хызылчардағы аал хонии университедiнде кӧстегҷе ӱгредерге тимде, че андағ кiзiлер тилем табылбинча. Аннаңар мал имҷiлерiнiң паза фельдшерлерiнiң аразында ӧӧнiнде Совет тузында алай 1990 чыллардох ӱгредiг алған тоғынҷылар. Оларның санында Василий Васильевич Кайдачаков. Ол Пии аймаандағы Табат аалда чуртапча, Пиидегi ветстанцияда мал фельдшерi полып iстенче.

Василий Кайдачаковнаң тоғазып алар ӱчӱн, Пиизер чол тутхабыс, че ол хада тоғынчатхан мал фельдшерi Ольга Михайловна Лукинанаң тоғыс хоостыра Дехановка аалзар парыбыстыр. Пiс андағы турлағда фельдшерлернi таап алғабыс. Олар «Куйбышевское» ООО-да 128 пас атха ӱс ағырығдаң тоғыр прививкалар турғыс пирерге тимненгеннер, че наңмыр чаап сыхханда, турғыспиныбысханнар. Аттардаң аймах ағырығларға сыныхтирына ханнарын алып алғаннар. Пу профилактика тоғызына саналча.

– Пу пиинiң туйғағы ағырча. Киҷее мин аны имнеем – укол турғысхам. Туйғағын имнеп аларына пiр ай кирек. Таңда пiс Узуновтың турлаанзар хойларға прививка турғызарға парарбыс, – теен Василий Васильевич, ахсапчатхан пиизер кӧзiдiп.

Василий Васильевич Кайдачаков Чоғархы Киндiрлiг аалдаң. 1983 чылда Ағбандағы аал хонии техникумында мал фельдшерiне ӱгренiп алған. Анаң Хызылчардағы аал хонии институдынзар мал имҷiзiне заочно ӱгренерге кiрiп алған. Аны тооспаан. 1983 – 1988 чылларда Пуланнығ кӧл аалда мал фельдшерi полып тоғынған. Анаң аймах тоғыстарда iстенген, скотник тее полып тоғынарға килiскен. Амды ол, тынағда даа полза, мал фельдшерi полча.

– Халғанҷы читi чыл Пиидегi ветстанцияда мал фельдшерi полып тоғынчам. Аның алында Табатта 10 чыл скотник полғам, хайдағ-да тустарда таксист полып iстенгем, ӱс чыл азыра Табатта мал имҷiзi полып тоғынғам. Кӱннiң сай Пиизер тоғысха машиналығ чӧрчем. Пiс, ӱс фельдшер паза санитарлар, Пиидегi ветстанцияа (Дмитриевка, Солбы, Хызыл Катамор, Новокурск, Дехановка ааллар паза Алахтайлар аал чӧбi) кiрчебiс. Прай читi муң пас iнек малға паза атха, 36 муң пас хойға прививкалар турғысчабыс.

Мал имҷiлерiнiң паза фельдшерлерiнiң сыбыра маң чох тус, узелковай дерматит чуғынҷах мал ағырии тараан туста уламох маң чохтанғабыс. Пу ағырығдаң тоғыр прививкаларны халғанҷызын пӱӱл хандых айында турғысхабыс.

Мин малларға хынчам, аннаңар пу тоғысты таллап алғам. Позым даа пис пас iнек тутчам, – теен Василий Кайдачаков.

Мал фельдшерiнiң чооғынаң, халғанҷы туста бруцеллёз паза лейкоз ағырығлар сығыс килчелер. Пии аймааның iкi хониинда малларда лейкоз ағырығ табылған. Пу ағырығнаң ағырыбысхан малның идiн консервалар сығарҷаң цехтарзар ла садарға чарадылча. Лейкоз ағырығ тӧлдең тӧлге пирiлче паза чуғынҷах ағырыға саналча.

Хада тоғынчатхан арғызы Ольга Лукина iдӧк пуох сылтағнаң мал фельдшерiне ӱгренген.

– Ӱгренерге кiргенде, «Нива» совхоз полған. Анда хаҷан даа кӧп тоғынҷы iстенген. Минiң дее анда тоғынар кӧңнiм полған. Мин 1996 чылдаң сығара тоғынчам. «Нивада» арған оңдайнаң малларны тӧллендiрҷең полғам. Совхоз изел парған, – чоохтаан Ольга Лукина.

Орғах айында мал имҷiлерi ӧӧнiнде фермер хоныхтарында хайынчалар – аттарға паза хойларға прививкалар турғысчалар. Хойларға поомадаң (Сибирьдегi язва) тоғыр прививка турғысчабыс паза ханнарын алчабыс.

Иң удаа кiзiлер малларының хурсахтары тоғынминыбысхан, ахсап сыхханнары, мал тууп алған соонда, пызо орны сыхпааны алай пуғаны, хучаны сiмҷир сылтағнаң айланчалар.

Василий Кайдачаков малның хылиин чахсы пiлче паза, малны кӧрзеӧк, ағырыбысханын сизiн салча. Маллар даа ах паза кӧк ӧңнiг кип-азахтығ кiзiлердең чочынчалар, мал имҷiлерiн чахсы таныпчалар.

– Пiс, малларны чочытпас ӱчӱн, пiрееде пасха кип-азах кис салчабыс. Ах ӧң оларны тың чочытча. Малларға прививка турғысса алай хан алза, расколзар кирiбiзерге кирек. Анда олар пiр дее тепклен полбинчалар.

Пiс мал ханын хузурух алтынаң аларға ӱгренiп алғабыс. Iнектең хан алар алнында, аны палғап, мойнында жгут тартарға кирек. Пiс, тiзең, iнектi расколзар сӱрiп, хузуриин кӧдiрiбiсчебiс, ханын алып алчабыс. Ханны iди аларға оой. Пicтi Пиидегi ветстанцияның устағҷызы Андрей Иванович Чаптыков ӱгрет салған. 300 пас малның ханын алып аларына ӱс кӱн хоратчаңмыс, амды – пiр кӱн чарым. Пiс, Хойбал, Чаптых, Салғын аалларҷа чӧрiп, чонның малына прививкалар турғысчабыс паза анализтерге хан алчабыс. Пу аалларда ӧӧнiнде хакас чон чуртапча, хайзы мал кӧп тутча, – таныхтаан Василий Кайдачаков.

Ольга Лукинаның чооғынаң, мал имҷiзiнiң тоғызы хынығ ла нимес, ол iдӧк кiзi хазиина хорғыс ағылчатхан тоғыстарның санында. Кӧп чыл мал имҷiзi алай фельдшер полып тоғын салған кiзiлернiң аразында бруцеллёзнаң ағырчатханнар пар. Олар пу ағырығны тоғыста чухтырып алғаннар. Тоғыста перчатка киссе дее, чухтырып алар хорғыс пар.

Василий Кайдачаковтың сӧбiрезi, хада хонғаны паза оолғы, Ағбанда чуртапча. Ол, тынағда даа полза, тоғынарын узаратча, аалда ла чуртирға истенче.

Сом Дмитрий Сунчугашевти

Сомда: мал фельдшерi Василий Кайдачаков «Куйбышевское» ООО-дағы аттарның ханын алча