Таллама кiзi прай саринаң чайаачы полча
28.10.2026
Хабарлар
Хакасияның чон писательі Илья Топоев отыс чыл мының алнында чайаан хоозынзар кӧрче
Кӧзiдiг. 23 чарыста С.П.Кадышевтiң адынаң чон чайаачызының национальнай кiнiнде ӱс хайхастығ кӧзiдiг азылған
Чайаачы тоғазыға килген аалҷылар пурнада культура учреждениезiнiң кiчiг залының фойезiнзер ирткеннер. Анда Хакасияның чон писательi, Хакасия культуразының саблығ тоғынҷызы, драматург, «Ахол» паза «Хароол и Воронок» пьесаларның авторы, пос кӧңнiнең пасчатхан хоосчы Илья Топоевтiң сiлiг тоғыстары чон алнына сығарылғаннар. Авторның кӧзiдии «Чирiм паза чир-суғҷыларым» тiп тиктең нимес адал парған. Илья Прокопьевич туған-чағыннарының паза таныстарының портреттерiн кӧп чайап салтыр. Iдӧк аның илееде тоғызы чир-чайаанға чарыдылча.
Илья Прокопьевичтiң кӧзiдиинде «Хакас чирi» республика газетазының ӧӧн редакторы, филология наукаларының кандидады Радион Сунчугашев чоох тутхан:
– Мин Илья Прокопьевичнең хада он чыл азыра тоғын парирбын, че ол прай чирде маңнанчатханы полған на сай хайхатча. Аның хоостар кӧзiдиин пастағызын на кӧрчем. Арса, аның алнындағы чылларда мындағ кӧзiдiглерi иртiрiлген дее полар. Хайди тидiрлер – таллама кiзi прай саринаң чайаачы полча. Пу сӧстер Илья Прокопьевичке саңай килiстiре. Ол – чон писательi, хабарҷы, драматург. Ағаа хоза хоосчы полтыр. Кӧзiдiгде чағын кiзiлерiнiң кӧп портредiн кӧрчебiс. Ол хай пiрее тоғыстарын хайахнаң, хайзын-да акварельнең, карандашнаң паза тушьнаң пастыр. Сағынчам, туғаннарны хайахнаң пазарға уғаа сидiк полар, неке. Илья Прокопьевич, Сiрернiң прай ниме чахсы килiсче. Сiрернi алғыстапчам, мыннаң мындар iдӧк пазыңар, тилiңер, чайаңар!

Илья Топоевтің кӧзідігдегі тоғыстары
Илья Топоевтiң чайаачаа пай чуртазында пу алтынҷы хоостар кӧзiдии полча. С.П.Кадышевтiң адынаң чон чайаачызының национальнай кiнiнiң iкiнҷi хадылындағы фойезiнде отыс азыра тоғысты кӧрiп аларға чарир. Авторның хоостары Хакасияда паза Россияда ла нимес, iдӧк хырығ озариндағы коллекционерлерде хайраллалчалар. Аның хоостары книгаларны чазапчалар. Илья Прокопьевич позы пiди чоохтапча:
– Мының алнында хоостар кӧзiдiглерiм музейде, хакас газетаның редакциязында, Чайаачылар туразында ирткеннер. Иң улуғ кӧзiдиим Хакасияның чир-суғ ӱгренҷең музейiнде пайрамнығ 50 чазыма чарыдылған. Алғым залға толдыра iкi чӱс азыра хоос сығарылған. Позым даа морсын парғам. Хормачы хоостар илееде полған. Сағынчам, оңдай полза, алынҷа кӧзiдiг тӧстеп, ол тоғыстарымны пазох чон алнынзар сығарарға.
Мин, позымны кӧӧктiрiбiзерге тiп, «Чирiм паза чир-суғҷыларым» кӧзiдиимнi азарға тимненiбiскем. Халғанҷы чылларда, маң чох ла полып, хоос киреен тастабысхан даа полғам. Ам сағынчам, ол киректi паза позытпасха. Кiчiгдең сығара хоосчы поларға хынғам. Че ол ыраххы чылларда мин ӱгренген Ис пилтiрiндегi школада хоос ӱгретчiзi чох полған. Аннаңар книгалардаң хобыра хоостаҷаңмын. Пiрееде кiзi омаларын чайаҷаңмын. Оларны турада анда-мында iлглеп салҷаңмын. Анаң iҷе-пабам, кӧрiп, ол-пу таныс кiзее тӧӧйлеҷеңнер. Пабамнаң iҷем хоостирға тартылчатханымнаң тоғыр полбаҷаңнар. Олар мағаа ӧңнiг карандаштар, акварель прай ал пирҷеңнер. Iдӧк хакас тiлi паза литература ӱгретчiзi Ольга Павловна Бурнакова чайаачы чолымны ас пирген. Ол урокта чоох хығыр пирҷең. Анаң ибде ол чоохха килiстiре хоос чайап саларға чахығ пирҷең. Мин ол ибдегi тоғыстарны хынып толдырҷаңмын. Олған тузымдағы хоостарым ам даа халған.
Соонаң Ағбанзар тоғынарға килгенiмде, иирлерде хоостаҷаң кружоктарға чӧргем. Узымны сала таптап алғанда, Иркутсксар хоосчаа ӱгренерге кiрерге iкi хати чӧргем, че марығ улуғдаңар, киректерiм килiспеен. Аннаңар пасха чайаачы чолҷа пар сыххам. Ағбандағы ӱгретчiлер институдынзар профессия аларға кiрiп, соонаң Москвадағы литература институдында ӱгренiп, писатель пол парғам. Че Москвада даа хоостирымны тохтатпаам. Анда, iдӧк хоостаҷаң кружокка чӧрiп, натюрморттар пазарға ӱгренiп алғам.
Армияда iдӧк кӧп хоостаҷаңмын. Службаны Чукоткада апарғам. Стенгазеталар ӱчӱн саңай мин нандырҷаңмын.
«Чирiм паза чир-суғҷыларым» кӧзiдiгде ипчi кiзi ниме-де палғапчатхан хоос хайығ тартхан. Ол Илья Прокопьевичтiң хонғаны Людмила Георгиевна полтыр. Людмила Георгиевна палғап ала ибде тынанарға хынадыр. Андада Илья Топоев, альбом паза карандаш холға алып, аны пазарға одырыбысча. Кӧзiдiгде Людмила Георгиевнаа чарыдылған тоғыстар илееде.
«Iҷемнiң портредi» чылығ хоосты автор iҷезiнiң сомы пастыра пастыр. Анда иң аарлығ кiзiзi хысхы от кӧк киптiг паза пора платтығ одырча.
– Iҷемнiң ады Пелагея Сергеевна полған. Токояковтар хызы. Хакас ады – Ызырғаҷах. Iҷемнi сомнаң хоостаам. Анда ол пабам ах чарыхтаң парыбысхан соонаң суурынған, аннаңар кӧрiзi мӧңiс, – чоохтапча хоосчы.
Кӧзiдiгде Илья Прокопьевичтiң позын хоостаан портредi iҷезiнинең хости орныхча. Хырых частығ полғанда, позын кӧрiндестең кӧрiнiп чайаптыр.
– Чуртас пасха саринзар чолымны тартыбысса даа, хоостирын тастабинчам. Газета редакциязында тоғынчатханда, хай пiрее чоохтарға хоос хоостабысчам, – тiпче Илья Прокопьевич.
Илья Топоевтiң чайаҷаң пӧгiннерi кӧп. Ол олаңай паза алыптығ нымахтар хоостыра тоғыстар пазарға сағынча. Амды «Албынҷыны» хатап хығырып, хынығ ӱзiктерiн хоостир одыр.
С.П.Кадышевтiң адынаң чон чайаачызының национальнай кiнiнде iдӧк сомҷы Алексей Лемницкийнiң «Кадр эстетиказы» кӧзiдии азылған. Ол Хызылчар крайындағы Сус посёлокта тӧреен паза ӧскен. Кiчiгдең сығара сомға суурарға тартылҷаң, чир-чайаанзар парза, оох-теек хайхастарға хайиин айландырҷаң. Чиит оол, Н.Ф.Катановтың адынаң Хакас хазна университедiнде «Туризмҷе инструктор» специальностьха ӱгренiп алып, «Аэронавигация. Квадрокоптер операторы» программаҷа хоза ӱгредiг пирҷең ӱгретчi полып тоғынча. Кӧзiдiгдегi сомнарда аның чир-чайаанны суурған тоғыстарын кӧрерге чарир. Олар улуғ залның фойезiн чазапчалар.
Ӱзiнҷi кӧзiдiгде Ағбанның, Асхыстың, Харатастың, Абазаның паза Пии, Тастып, Ағбан пилтiрi, Алтай аймахтарының «алтын» холлығ устарының 500 азыра тоғызы чон алнына сығарылған. Олар ағастаң, истең, нинҷiдең, тастаң, тууптаң аймах сибер тоғыстар чайапчалар.
Пу хайхастығ кӧзiдiглер 26 кiчiг хырласха теере тоғынарлар. Оларны тикке кӧрiп аларға чарир.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Татьяна Тютюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде



