Тархындағы киректер хаҷан даа ундулбазыннар
21.10.2026
Хабарлар
Хакас национальнай музейнің методизі Ирина Батрак кӧзідіг материалларынаң таныстырча
Кӧзiдiг. Л.Р.Кызласовтың адынаң Хакас национальнай музейде ӧӧн нацист сайбағҷыларынаң тоғыр ирткен Нюрнбергтегi трибунал тоозылғаннаң 80 чылға чарыдылған «Без срока давности. Нюрнберг. 80 лет.» кӧзiдiг пайрамни азылған
Илбек Ада чаа тоозылғанда, Германиядағы Нюрнберг городта Чоннар аразындағы чаа трибуналының тоғызы пасталған. Ол 1945 чылның 20 кiчiг хырлазынаң 1946 чылның 1 чарызына теере узараан. Мындағ улуғ чарғыны СССР, Великобритания, США паза Франция нацист Германияның миллионнар кiзiнi чох иткен устағҷыларының сайбағларын кӧрерге тӧстееннер.
Тилекейдең, амыр чуртастаң, чир ӱcтӱндегi чоннардаң тоғыр чаа сайбағларын иткен хазна паза чааҷы устағҷыларының полғанын на алынҷа уголовнай нандырыға тартардаңар сурығны тархында пастағызын на чоннар аразындағы мындағ улуғ чарғы кӧрген. Трибуналның прай тоғызы тузында 403 азых чарғы чыылии ирткен, анда 360 киречiнi сурастырғаннар паза 200 муң азыра чаҷында пазылған кӧзiдiглер кӧрiлген.
Хакас национальнай музейде «Без срока давности. Нюрнберг. 80 лет.» кӧзідіг Россияның чаа-тархын пiрiгiзi иртiрчеткен мероприятиелерi хоостыра азылған. Аның программазына «Тархынның чарғызында» симпозиум паза республиканың «Хада пiс – кӱспiс!» ӱс тӧлнiң форумы кирiлген. Олар тархында полған прай киректернi ундутпазына паза Iкiнҷi тилекей чааның уроктарын чахсы оңарып аларына чарыдылчалар.
Кӧзiдiг музейнiң iкiнҷi хадылындағы улуғ залында азылған, андар Ағбандағы школаларның ӱгренҷiлерi паза студенттер чыылысханнар. Мероприятие пу чиит улусха теелче нооза. Залда изере кӧп стенд турғызылған, оларда тархын пiчiктерi, архив сомнары, киречiлернiң кӧзiдiглерi сығарыл парғаннар. Прай сомнар, пiчiктер нацист режимiнiң чабал сайбағларын iлезiне сығарчалар. Чоннар аразындағы чарғы алған чарадығларның тузазы кӧзiдiлче.
Кӧзiдiгнi Хакас национальнай музейнiң ӱгредiг тоғызынҷа методизi Ирина Батрак асхан. Ол чиит улусха полған на стендтегi сомнарны чарыт турған. Iди, кӧзiдiмге, нацисттернiң «Ост» ӧӧн планынаңар чоохталча. Пу план хоостыра, Германия, Совет Союзын холға кирiп, аны позына чирнiң ис-пайын аныҷаң базаа айландырып алар сағыс тутхан. Iдӧк чонны ӧнетiн ӧзӧктiрҷең план пар полтыр. Германияның ас-тамах паза аал хонии министерствозының рейхминистрi Герберт Бакке андағ планны чуртасха кирерiнең устаан. СССР-ның культура ис-пайын чох идер план парох полтыр.
Хайди кӧзiдiг киречiлепче, Илбек Ада чаа чылларында нацисттер Совет Союзында амыр чуртапчатхан 13,7 миллион кiзiнi чох иткеннер, холға кирген чирлердегi город-аалларда 7,4 миллион кiзiнi ӧнетiн хырғаннар, 4,7 миллион кiзiнi чуртапчатхан орыннарынаң кӱснең тоғындырарға, чалда тударға Германиязар сӱр парыбысханнар. СССР-да 427 музей саңай чох идiлген, хазна экономиказына 679 триллион салковайға ӱрег идiлген, Совет Союзының прай ис-пайының ӱзiнҷi чардығы саңай чiдiрiлген.
Германияның иң ӧӧркi устағҷылары Герман Геринг, Рудольф Гесс, Тирiглiг кӱстернiң Ӧӧркi командованиезiнiң пастығы Вильгельм Кейтель, чонны кӱснең тоғындырарға сӱр парыбысчатхан системаны толдырчатхан ӧӧн уполномоченнай Фриц Заукель трибунал чарадиинаң ӧлiмге чарғылатханнар. Чоннар аразындағы чаа трибуналы прай 70 муң азыра нацисттi паза оларға прай саринаң хабасхан кiзiнi чарғылаан.
Совет Союзынаң трибунал тоғызында ӧӧн совет чарғыҷызы Ион Тимофеевич Никитченко сыбыра араласхан паза чарғы чарадығларын алған, СССР адынаң ӧӧн хазна пыролағҷызы Роман Андреевич Руденко полған.
Илбек Ада чаа тузында СССР-да 1942 чылда Чрезвычайнай хазна комиссиязы тӧстелген, аның пӧгiнi немец-фашист азымахчыларының прай сайбағларын iстезерi полған. Аның кӧп материалынаң Нюрнбергтегi чарғыда тузаланғаннар.
США паза Западтағы хазналар Совет Союзынаң тоғыр «соох» чаа пастабысханнар, аннаңар Япониядағы милитаристтернi уголовнай нандырыға тартар тоғыс читiре толдырылбин халған. Ӧлiмге чарғылатпин халған, че прай чуртастарын харибде одырарға чарғылатхан нацисттер, тӱрчедең колониялардаң позыдылғаннар. Пiреезi НАТО-да пӧзiк устағ тоғызында полған.
Нюрнбергтегi чарғы чоннар аразында уғаа аар сайбағлар иткен ӱчӱн полған на сайбағҷы алынҷа уголовнай нандырыға тартылар оңдайны судопроизводстваа кирген, iдӧк ӧӧркi устағның чахығларын толдырчатханы идiлген сайбағларны ахтабинчатхан оңдайны кирген.
Чоннар аразындағы чаа трибуналының чарадығлары чоннар аразындағы правоны тилiдерiне тың теелген, iдӧк чаалазығлардағы сайбағларны icтезер оңдайлар пирген. Пу кӧзiдiгнiң ӧӧн пӧгiнi – тархында полған чабал киректернi, чоннардаң тоғыр идiлген сайбағларны хаҷан даа ундутпасха паза оларны ахтирға чарабазын прайзына читiрерге. Мындағ сағыс тӧлдең тӧлге пирiл турзын.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Николай Султреков
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
