Учёнай, писатель паза тiлбесчi
16.10.2026
Хабарлар
Чыылығ араласчылары алнында пастыхтар одырчалар
Конференция. Ағбанда Н.Г.Доможаковтың адынаң национальнай библиотекада чарыс айының 12-13 кӱннерiнде «Доможаковтың хығырығлары» регионнар аразындағы тӧртiнҷi наука-практикалығ конференция ирткен
Ол саблығ поэт, писатель, тiлбесчi, ученай, халыхчы паза ӱгретчi Николай Георгиевич Доможаковтың 110 чазына чарыдылған. Ӧӧн тоғысты Н.Г.Доможаковтың адынаң национальнай библиотека апарған. Ағаа республикадағы наука, культура, ӱгредiг паза халых организациялары паза учреждениелерi полысханнар. Iдӧк хонҷых Тува Республикадаң, Хызылчар крайынаң паза пасха даа городтардаң аалҷылар килгеннер. Ыраххы республикалар паза хазналар онлайн араласханнар.
Пастағы кӱнде конференция араласчылары Л.Р.Кызласовтың адынаң национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейде Николай Доможаковха чарыдылған кӧзiдiгде полғаннар. Анаң Индiркi Соградағы сыыратта саблығ писательнiң сӧӧгi чатчатхан орынға тiрiг чахайахтар салғаннар. Андартын килiп, чыылығ араласчылары национальнай библиотекада тоғысты узаратханнар. Учреждениенiң кiчiг залында Хакас Республикада пӱӱл тоғызынҷы хати ирткен «Тӧреен тiлiм – хакас тiлiм!» диктант мариинда араласхан чиңiсчiлернi таныхтааннар.
Анаң Николай Доможаковтың чайаачы тоғыстары хайди амғы культура чуртазына теелчеткенiнеңер «тегiлек стол» иртiргеннер. Анда культура паза ӱгредiг тоғынҷылары, ученайлар, писательлер, хабарҷылар паза писательнiң туғаннары араласханнар. Соонаң библиотеканың кӧзiдiг залында Николай Доможаковтың Хакасияда паза пасха хазналарда сыххан книгаларынаң, холнаң пазылған пiчiктерiнең паза сомнарынаң танысханнар.
Iкiнҷi кӱнiнде «Доможаковтың хығырығларының» ӧӧн тоғызы парған. Чыылығны алғыстас сӧстерiнең асхан Хакасия пазы Валентин Коновалов. Ол, мындағ улуғ чыылығның араласчыларын алғыстап, Хакасия правительствозы пу киректе ӧткiн араласча тiп таныхтаан. Николай Георгиевич Доможаковтың чайаачы тоғыстары республиканың «алтын чыындызына» кирiл парғаннар. Ученайлар паза писательлер Доможаковтың наукада паза литературада артысхан ис-пайын улам тирең iстезерге кӱстенчелер. Пу киректе правительство хакас тiлiн тилiдерiне кӧп кӱс салча паза тӧремiл полысча.
Анаң конференция араласчыларынзар писательнiң улуғ хызы Любовь Николаевна алғыстас сӧстерiнең онлайн айланған. Ол Москва облазында ӱр чуртап парир паза, чазы улуғ полып, позы кил полбаан. Ол пабазының чуртазынаңар хысхаҷахти чоохтап пирген паза конференция тоғызы тӱзiмнiг парзын тiп алғаан.
Алғыстас сӧстерiне iдӧк хозылған республикадағы хакас родтарының Улуғлар чӧбi президиумының араласчызы, Доможаковтар родының пазы Валерий Доможаков. Ол iдӧк чыылған чонны, пеер килiп, араласчатхан ӱчӱн алғыстаан.
Анаң пасталған пленарнай чыылығ. Мында ӧӧн чоох тутхан Хакасияның тiл, литература паза тархын наука-iстезiг институдының устағҷызы Лев Сафьянов. Ол Николай Доможаковтың хакас наукаа паза литератураа хозымынаңар чоох тутхан.
Николай Георгиевичтiң ады Хакасияның наукада паза литературада хаҷанға даа халар. Ол амғы хакас литературазының пастағҷызы полча. Аның чуртазын кӧрiп, хайхапчазың – хайди пiр кiзi наукада паза литературада анҷа кӧп тоғыс ит саларға маңнанған! Ол пик хылыхтығ паза аймах таланттығ кiзi полған. Иң ӧӧнi, аның чахсы организатор полғаны чапсытча!
Iди 1944 чылда Илбек Ада чаа тоозылғалах полған, ана ол аар туста ХакНИИЯЛИ-ны тӧстепче. Николай Георгиевич 29 частығда аның пастағы директоры полча. Аның алнында илбек тоғыс турған: кадрлар, тура, материально-техническай база паза даа пасха кирек нимелер чох полғаннар, оларны хысхаҷах тус аразына табарға киректелген. Iди чиит устағҷы прай маңнан турған. ХакНИИЯЛИ 1944 чылда орғах айында тӧстелген полза, олох чылда улуғ хырлас айының 26-ҷы кӱнiнде пастағы Ученайлар Чӧбi чыылысхан. Анда Хакас автоном облазының улуғ пастыхтары араласханнар. 1945 чылдаң сығара институт тоғын сыххан. Москвадаң килген ученайлар С.В.Киселев паза Л.А.Евтюхова археология iстезiглерiн апарып пастааннар. Саблығ композитор А.А.Кенель паза А.К.Манаргин, аалларҷа чӧрiп, чон сарыннарын паза кип-чоохтарын чығаннар.
Николай Георгиевич позы даа, аалларҷа чӧрiп, диалект сӧстерiн пазып одырған. Iди, хакастарның хызыллар сӧстерiн iстезiп, ол кандидат диссертациязын пас салған. Iдӧк кӧп статья тiлдеңер паза литературадаңар пазылған, орфография паза хакас-орыс сӧcтiктерiн сығарарында араласхан. Школада хакас тiлiне ӱгренерге 30 азыра учебник тимнеен. Ол iдӧк Чулымдағы татарларның тiлiн iстескен. Оларның тiлi хакастарның хызыллар диалектiне тӧӧй тiп таныхтаан.
Н.Г.Доможаков саблығ ученай Н.Ф.Катановтың адын пiстiң чонға айландырған. Совет ӱлгӱзi пасталыбысханда, Катановты буржуазнай ученай тiп пыролап, адын адаттырбаҷаңнар даа. Че Доможаков, аның чуртазын iстезiп, ученайдаңар алынҷа книга пас салған. 1957 чылда Ученайлар Чӧбiнiң чыылиинда Николай Георгиевич, хыйыхтатхан ученайдаңар искiрiг идiп, аның адын айландырған.
Н.Г.Доможаковтың «Ыраххы аалда» хакас тiлiнең сыххан пастағы романы прай даа СССР-ға тарап парған. Аны кӧп аймах тiллерге тiлбестееннер. Соонаң пу роман хоостыра Свердловсктағы киностудия «Последний год Беркута» фильм суурған. Хомзынысха, автор позының кинозын кӧрерге маңнанмаан.
Н.Г.Доможаков iдӧк Хакасияда писательлер пiрiгiзiн тӧстеен. Ол, Москвада полып, СССР-ның писательлер пiрiгiзiнiң ӧӧн хачызы Александр Фадеевнең тоғазып, писательлер пiрiгiзiн тӧстирге чӧптезiг идiп алған. Iди 1949 чылда Хакасияда писательлер пiрiгiзi тӧстелген. Амды пiстiң писательлер пiрiгiзi Доможаковтың квартиразында орныхча. Николай Георгиевич наа пазып пастапчатхан чииттер Николай Тиниковха, Алефтина Майтаковаа, Каркей Нербышевке паза даа пасхазына литературазар чол ас пирген.
Н.Г.Доможаков iдӧк тiлбесчi полған. Ол хакас тiлiне А.С.Пушкиннiң, М.Горькийнiң, М.Ю.Лермонтовтың кибелiстерiн, нымахтарын паза чоохтарын тiлбестеен. Орындағы театрға В.Шекспирнiң пьесаларын тiлбестеп пирҷең.
Н.Г.Доможаков iдӧк таланттығ ӱгретчi полған. Ол, Ағбандағы ӱгретчiлер училищезiн тоозып, 1935 – 1938 чылларда Пiҷi пилтiрi, Аёшиннер, Ӱc чул ааллардағы школаларда пасталығ класстар ӱгретчiзi полған.
Cоонаң Ағбандағы ӱгретчiлер институдында тоғын турған. Халғанҷы чылларда ол мындох тоғынған полған. Iдӧк халых тоғызында ӧткiн араласхан. Хакас автоном облазының чон депутадына табылҷаң, писательлер пiрiгiзiнең устаан.
Николай Георгиевич Доможаковты наукада, ӱгредiгде паза литературада пӧзiк чидiглерi ӱчӱн Iстенiс Хызыл Знамя орденiнең таныхтааннар. Ол 1976 чылда, 61 чазын апарчатханда, чуртастаң парыбысхан...
Доможаковтар родының пазы Валерий Доможаков паза национальнай библиотеканың устағҷызы Юлия Костякова
Анаң чоох тутханнар Валерий Доможаков, Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозының национальнай пӧлiктiң устағҷызы Ольга Доможакова, Россияның Хакасиядағы писательлер пiрiгiзiнiң кнезi Наталья Ахпашева паза национальнай библиотека саринаң улуғ чоох тутхан национальнай паза краеведческай искiрiглер кiнiнiң устағҷызы Марина Аева.
Николай Георгиевич Доможаковтың адын хумартхылап, 1995 чылда республиканың ӧӧн библиотеказына аның адын пиргеннер. Ағбанда Доможаковтың адынаң орама адалған, Ағбан пилтiрi аймаандағы Томыҷахтар аалындағы школа iдӧк саблығ писательнiң адын ал чӧрче.
2014 чылда Хакасиядағы республика правительствозы кнезiнiң литературада пӧзiк чидiглерi ӱчӱн хазна сыйыхтары чарадылған. Iди прозада Н.Г.Доможаковтың паза поэзияда М.Р.Баиновтың аттарынаң сыйыхтар чыл сай пирiлчелер.
Пу чыылығда саблығ писательнiң адын хумартхылап, Н.Г.Доможаковтың прай пасхан наука паза литература чайаачы тоғыстарын чыып, книгалар (собрание сочинений) сығарарға, ол тоғынған институт алнында хумартхы тас турғызарға чӧп пирілген. Мында правительствоның, культура учреждениелерiнiң, Доможаковтар родының паза прай даа хыйа полбас кiзiлернiң кӱcтенiзi кирек.
Хоза чоохтирға кирек, национальнай библиотека Николай Доможаков тiлбестеен А.C.Пушкиннiң нымахтарын сiлiг паза ӧңнiг книга сығарыбысхан. Аннаң библиотеканың сайтында чағын танызып аларға чарир.
Олох кӱннiң iкiнҷi чардығында конференция араласчылары ӱс аймах пӧлiкте тоғынғаннар. Оларнаң модераторлар теен кiзiлер устааннар. Пастағы пӧлiк «Феномен личности в историко-культурном и научном пространстве России: региональная специфика» адалған. Анда чоох онлайн тутханнар Лариса Мандшикова (Калмыкия), Шима Доган (Турция), Султан Нафикова (Башкирия), Асан Ахматов (Кыргызстан), Марианна Миронова (Саха-Якутия) паза мындағы ученайлар.
Iкiнҷi пӧлiк «Язык, литература и фольклор народов Сибири» адалған. Анда Шарип Амантай Жарылкасынули (Казахстан), Андрей Албынаров (Саха-Якутия) паза пiстiң ученайлар полғаннар.
Ӱзiнҷi пӧлiк «Образование и архивы: Сохранение и популяризация культурного наследия» адалған. Мында пасха чирлердегi чапсых аалҷылар чох полғаннар, саңай ла пiстiң ученайлар, ӱгретчiлер, хоосчылар паза архив тоғынҷылары араласханнар.
Прайзында даа хынығ докладтар хығырғаннар. Соонаң пу конференцияда чоохталған материалларны национальнай библиотеканың сайтында таап аларға чарир.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Илья Топоев
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 1 | 2 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
