Культура туразына – хакас чонның саблығ оолғының ады
09.10.2026
Хабарлар
Николай Толмачёвтың хонғаны Клара Толмачёва паза Культура туразының директоры Наталья Сергеева саблығ хакас оолның адына чарыдылған чардыны асчалар
Культура. Алтай аймаандағы Аршаннар аалның Культура туразына Хакасия культуразының саблығ тоғынҷызы Николай Толмачёвтың ады пирiлген
Танығлығ кӱнде iкi хадыллығ культура учреждениезi тастында илееде чон чыылысхан, олар – аймахтағы устағ-пастағлар, Николай Николаевич Толмачёвтың туған-чағыннары паза аалдағы чуртағҷылар. Чон алнынзар Аршаннар аал чӧбiнiң пазы Антон Подкопаев, сығып, чылығ сӧстер чоохтанған.
– Аарлығ нанҷылар, пӱӱн Аршаннарда ӱлӱкӱн полча. Пiстiң аалның Культура туразына турыстығ кiзiнiң ады пирiлче. Николай Николаевич национальнай культураа улуғ хозым ағылған. Аның чайаачы тоғызын Алтай аймаанда ла нимес, iдӧк тиксi республикада чахсы пiлчелер, ырларын сарнапчалар. Танығлығ кӱнде сӧбiрезi килгенi уғаа аарластығ. Клара Митрофановна, Сiрерге улуғ алғыс. Пылтыр Николай Николаевичтiң хумартхы кӱнiнде Клара Митрофановна Культура туразына саблығ культура тоғынҷызының адын пир саларға чӧп пирген. Пiс депутаттарнаң хада сағамох ол чӧпнең чарасхабыс. 700 азыра аал чуртағҷызы пiчiктерде хол сал пирген! Аның ӱчӱн прайзына улуғ алғызым читiрчем, – теен Антон Юрьевич.
Чарых мероприятиеде iдӧк чоох тутхан Алтай аймааның депутаттар чӧбiнiң кнезi Леонид Чаптыков.
– Николай Николаевич минiң нанҷым полған. Пiс сӧбiрелернең, удур-тӧдiр ааллас чӧрiп, ынағласчаңмыс. Мин аны пабам чiли санаҷаңмын. Ол-пу чӧптер кирек полза, хаҷан даа Николай Николаевичсер парҷаңмын. Тузалығ чӧптерi, амыр хылии ӱчӱн ағаа улуғ алғызым читiрчем. Ол прайзынаң иптiг чоохтазып пiлҷең. Тиктең нимес аны аалда, аймахта, республикада улуғлапчалар, аарлапчалар. Ол хонғаны Клара Митрофановнанаң хада, паарсазып, пiлiзiп, турыстығ палалар ӧскiр салғаннар. Пӱӱн Культура туразы Николай Николаевичтiң адынаң адалғаны уғаа танығлығ. Хайди тидiрлер, корабльны хайди адап саларзың, ол iдӧк чӱзер. Аннаңар Аршаннар аалдағы Культура туразы улам сабланарға кирек, Николай Николаевичтiң ады прай чирде истiлзiн. Аймах марығларда, фестивальларда хаҷан даа чиңiстiг орыннар ал турзын. Николай Николаевич тӧстеен «Ӧрiнiс» ансамбльда теелбекчiлер, улуғлар, олғаннар ӧмелерi паза кӱстiг хор пар полған. Амғы туста ол пiстiң Культура туразында iдӧк ӧткiн тоғынзын, – алғас сӧстерiн читiрген Леонид Герасимович.
Николай Толмачёвтың хонғаны Клара Толмачёва, Алтай аймааның депутаттар чӧбінің кнезі Леонид Чаптыков, Аршаннар аал чӧбі пазы Антон Подкопаев, Алтай аймаандағы хакас чонның улуғлар чӧбінің кнезі Ия Чанкова паза чуртағҷылар
Аршаннар аалның Культура туразының директоры Наталья Сергеева мындағ ӧрiнiстiг кӱнде чӱрексеенiн чазырбаан. Амды аның паза хада iстенчеткен культура тоғынҷыларының иңнiлерiне улам нандырығлығ тоғыс артылча нооза. Николай Николаевич Толмачёв тӧстеп салған синнi холдаң позытпас ӱчӱн, Наталья Юрьевна аал чуртағҷыларынзар айланған:
– Клубха ат пирiлгенi – ол культура учреждениезiнiң тастында хазалған сiлiг чарды нимес. Амды пiстiң Культура туразының наа чуртас пасталча. Николай Николаевичтiң саблығ адын турыстыра ал чӧрер ӱчӱн, аал чуртағҷыларын Культура туразы иртiрчеткен мероприятиелерге чӧрерге, ӧткiн аралазарға хығырчам.
Анаң Культура туразының тастындағы Н.Н.Толмачёвтың адынаң адал парған чардыны саблығ чир-суғҷыбыстың хонғаны Клара Толмачёва паза Культура туразының директоры Наталья Сергеева асханнар. Тураның ээзi Наталья Юрьевна килген аалҷыларны кӧрiгҷiлер залынзар иртерге хығырған. Анда чайаачы тоғынҷылар Николай Николаевич Толмачёвтың ыр-сарыннарын сыйлааннар. Ол арада пiс хакас чонның саблығ оолғының туған-чағыннарынаң чоохтазып алғабыс.
Клара Митрофановна Толмачёва, Н.Н.Толмачёвтың хада хонғаны:
– Коля Пии аймаандағы Хойбал аалда тӧреен-ӧскен, мин Асхыс аймаандағы Ис пилтiрi аалдаңмын. 1973 чылда Ағбандағы ӱгретчiлер институдының филология факультедiн тоосхам. Коля пастап Хызылчарда ӱгренген. Мында музыка училищезi азылғанда, ол пеер килiбiскен. Пiс студент тузында танызып алғабыс.
Ол туста факультетте концерттер тимнеҷеңмiс. Маң туста ӱгретчiбiс Венедикт Григорьевич Карпов пiстi Таштыпсар концертнең ал чӧрҷең. Хызыҷахтарның аразында музыканттар кирек полған. Iди ооллар Юрий Самрин, Иван Штыгашев, Коля Толмачёв хозылғаннар. Андада Колянаң танызып алғабыс. Аннаң сығара паза чарылыспаабыс.
Николай Николаевич музыка училищезiн, мин институтты тоосханда, пiстi кӧстег хоостыра Аршаннар аалзар тоғынарға ысханнар. Мин школада iстенгем, ол – клубта. Анаң Павел Иванович Конгаров Николай Николаевичтi музыка школазын азарға ызыбысхан.
Музыка школазы азылып, прайзы хыызында тоғын сыххан. Ол туста наа Культура туразы, пӱдiрiлiп, тимге сых париған. Анаң Павел Иванович Николай Николаевичке тiпче: «Пу кӱннерде клубты кӧдiрҷең кiзi чоғыл. Музыка школазында синiң орныңа халҷаң кiзiлер пар. Клубсар iстенерге кил».
Николай Николаевич Толмачёв 1980 чылда Аршаннар аалда музыка школазын асхан. Анаң, онҷа чыл анда тоғынып, 1990 чылларда Культура туразынзар нандыра айланған. Анда тынаға парғанҷа істенген. Ол мындағы чонда ам даа улуғласнаң тузаланча.
Мының алнында Хакас чирi Хызылчар крайына кiрҷең. Николай Николаевич Хакасияны ла арачылабаан. Ол СССР тузында Хызылчар крайының алнын алҷаң. Ол прай чуртазын чонына пир салған тирге чарир. Позы ол алтын холлығ кiзi полған. Мының алнында хоосчыны тоғысха аларға ахча пирiлбеҷең. Аннаңар Николай Николаевич позы хоостаҷаң, позы чарлағлар пасчаң, чоннаң хада ырлаҷаң. Аның тузында аалда хынығ чуртас полҷаң.
Ол ыраххы чылларда «Мой адрес Советский Союз» марығ иртiрiлҷең. Минiң хонғаным Юрий Куприянович Сарлиннең хада ол марығда аралазарға Москвазар парған. Аның Хызылчар крайының алғыстастығ пiчiктерi толдыра полҷаң. Мының алнында филармония чох полған, че, андағ даа полза, Хакасияның алнын аларға киректелҷең. Iди ӧмезiн прай чир ибiре ал чӧрҷең.
Аның Хакас радиозында 38 ыры пазыл парған, пластинкалары кӧп. «Кӱн чахайағы» ансамбльда ырлаан. Казахстанда фильмде суурынған. Ол Киргизияда паза Молдавияда полған.
Николай Николаевичтiң «СССР культуразының отличнигi» аарластығ сыйии пар. Соонаң «Россия культуразының саблығ тоғынҷызы» пӧзiк ат аларына пічіктер пиргенде, пiчiктерi нандыра айлан килгеннер. Пу пӧзiк аттар хазна синiнде тиңнер. Чарадығ хоостыра Николай Николаевич республикада «Хакасия культуразының саблығ тоғынҷызы» атты алған iкiнҷi кiзi полған. Андада культура министерствозынаң Владимир Герасимович Чаптыков устаан. Ол, пӧзiк танығны хонғанымның кӧксiне хазапчатханда, пiди тiптiр: «Николай Николаевич, син пу пӧзiк атты хаҷанох тоғынып алғазың, че ам на сыйыхтирға килicче».
Коля чалахай, амыр хылыхтығ кiзi полған. Пiс пiлiзiп, паарсазып 52 чыл чуртаабыс. Iкi пала ӧскiр салғабыс. Оолғыбыс Арлекин Николаевич Толмачёв Хакас Республиканың саблығ артизi полча. Хызыбыс Лилия Москвада Пироговтың адынаң имнег университедiн тоосхан. Амғы туста Турцияның Стамбул городында сӧбiрезiнең хада чуртапча. Тӧрт пархабыс пар: ӱс хыс, пiр оол. Николай Николаевич пархаларын iдӧк ӧскiрерге полысхан. Ол хазых полғанда, прайзы институттарын тоосхлап алған.
Людмила Николаевна Толмачёва, Н.Н.Толмачёвтың кiчiг туңмазы:
– Пiс сӧбiреде ӱс харындас, пис пиҷе полғабыс. Прайзы Хойбал аалда тӧреебiс. Мының алнында ол Асхыс аймаана кiрҷең. Улуғ паза ынағ сӧбiреде ӧскебiс. Амғы тусха иң улуғларыбыс наныбысханнар: Евдокия Николаевна, Николай Николаевич паза Иван Николаевич.
Пабабыс Николай Иванович Толмачёв полған, iҷебiс Татьяна Дмитриевнаның хыс фамилиязы – Шалгинова. Олар чуртас тооза аалда тоғынғаннар.
Пiс аалда, мал-хус илбек тудып, ӱӱҷiк тамаан салып, хоныхты иптiг апарҷаңмыс. Пабам 1967 чылда наныбысханда, iҷеме аалда чуртирға аар полыбысхан. Улуғ харындастарым iҷеме чахсы полысханнар. Пiс, кiчiглерi, ӱгренгебic. Улуғ пиҷелерiм Ағбанзар кӧзерге сағыс тудыбысханнар. Аалдағы тураны садыбызып, прай ӧменең ахча чыып, Ағбанда чурт алып алғабыс.
Харындазым Николай Николаевич, Ағбандағы музыка училищезiн тооспинаң, Аршаннар аалзар тоғынарға килген. Ол 1972 чылдаң сығара мында iстен сыххан. Хада хонғаны Клара Митрофановнанаң, сӧбiре тӧстеп, ӱр чыллар Аршаннар аалда чуртап салғаннар.
Николай Николаевич чахсы харындас полған. Пабам ӱреен соонаң ол, улии полып, мағаа паба чiли пiлдiр парған. Коля тың уламалығ полған. Ол прайзынаң чоохтас полҷаң.
Тӧрт класс соонаң минi Харатастағы школа-интернатсар киргеннер. Андар имнег сыныхтаан иртерге кирек полған. Iҷеме маң чоғыл. Коля музыка училищезiнде студент полча. Ол минi, чидiнiп алып, прай кабинеттерҷе кир пар килген. Оңнапчам, хайди піс, ол мағаа эскимо ал пирiп, городча пастыр парчабыс. Андада национальнай школа 40 лет Октября орамада, амғы Жуковтың орамазы, орныххан. Ол саринда чол кизер алнында Коля харындазым хайди-да холымны салыбысхан, анаң позы чолны кис чӧрiбiскен. Мин машиналар чӧрiзi тоозыларын сағыпчам. Харындазым, минзер хылчаңнап, тiпче: «Син ноға соонда чат халдың?» «Машиналар тоозылбинча», – тiпчем.
Ол чылларда музыка училищезiнiң общежитиезi чох полған. Студенттернi аймах общежитиелерзер кир салҷаңнар. Коля политехническай техникумның общежитиезiнде чуртаҷаң. Ам минi позынзар апарча. Андар парар алнында минi столовайзар азырирға кирче. Ол мағаа чиис толдыра ал пирген. Анҷа нименi чiп полбаспын тiп, ылғирым килiбiскен. Анаң, ибзер килзебiс, iҷеме тiпче: «Мин туңмамны пiр дее азырап полбинчам. Ниме алзам, пiр дее ниме чирге хынминча».
Ол хаҷан даа тоғынҷаң. Мин ӱгретчiлер училищезiнде ӱгренгем, улуғ пиҷем Катя – институтта пасха хан тiллерi пӧлиинде. Коля харындазым, ахча алзох, пiссер килҷең. Ол ахчаң пар ба тiп сурҷаң. «Я, пар. Мағаа ахча кирек чоғыл», – нандырҷаңмын. Анаң мағаа он салковай пирҷең. «Мағаа анҷа кӧп ахча кирек чоғыл», – кизетоғыр сапчаңмын. «Прай ахчаларың, чыып алып, мағаа кӧзiт пир», – тiҷең Коля харындазым. Анаң мин оох ахчаларымны прай кӧзiт пирҷеңмiн. «Хайдағ кӧп! Iди дее полза, мыны алып алох», – тiҷең ол. Iди он салковайны пирiбiсчең. Андада ол кӧп ахчаа саналҷаң.
Коля пiстi чахсы кӧрҷең. Ол, студент тее полза, ибзер улуғ тулуптар ағылҷаң. Городтаң аалзар килкiм арбуз читiрҷең. Хайди-хайди хаап алҷаң. Автобусты иб хырина теере апардырҷаң. Iҷем мал-хус тутчаң. Сӱт, ӧрiңме, нымырха прай пойли полҷаң. Коля, улуғ кастрюляа ун пулғабызып, iкi скобраа плине пызырҷаң. Анаң тадылығ изюмнаң аралаан эҷiгейнi плинелерге орабысчаң. Iди пiстi азыраҷаң. Коля чіҷең ниме идерге хаҷан даа хынҷаң. Аның тузында пiс ирке полғабыс.Мин паламнаң хада Коля харындазымзар ааллап килзем, ол пiстi ограда тастында удурлаҷаң, хуҷахтап, охсаныбысчаң. Парарда, iдӧк пiстi кiрӧстеп, прай ниме чахсы ползын тiп алғап пирҷең. Азых-тӱлӱк хайди даа тыхтап пирҷең. Минiң прай даа харындас-пиҷелерiм андағ полғаннар.
Арлекин Николаевич Толмачёв, Хакасияның саблығ артизi, Н.Н.Толмачёвтың оолғы:
– Пабам пiстi амыр, прай маңат ӧскiрген. Ол хаҷан даа пiске хомай ниме чоохтабаҷаң. Ол тiҷең: «Чуртаста хайди даа поларға хынзаңар, мин сiрерге хаҷан даа полызарбын». Iди полысхан. Чуртас тооза тоғынған, палаларын ӧскiрген, сӧбiрезiн кӧрген. Ол хаҷан даа кiзiлернең тартыспаан. Аннаң хада прайзы ипти чоохтасчаң.
Сағысха кирiп, чоохтаза, пабам пастағызын на машина алып алғанда, аның водитель удостоверениезi чох полған. Хайди тiпчелер: «Пурнада машина алып ал, анаң ӱгрен». Анаң Ағбанзар, Пилтiрзер, Ис пилтiрiнзер чӧрҷеңмiс. Ол туста ГАИ полҷаң. Милиция тоғынҷылары тохтадыбысчаңнар, анаң улуғ званиелiг кiзi пастыр киліп, изеннезiбiсчеңнер. Пабам улуғ портмонелiг чӧрҷең. Андада ол депутат полған. Минiң правам чоғыл тiп чоохтабас нооза. Анаң, портмоненi азып, пiчiктерiн хазырча-хазырча, водитель пiчиин тiлееҷiк полча. Ол туста ГАИ тоғынҷызы тохтадыбысхан кізіні пiр харахнаң сыныхти кӧрiп одырча. Анаң пабам, депутат удостоверениезiне чит килзе, правамны ибде артыс салтырбын, пасха пиджак кизiп алтырбын тiп, хомзынааҷых полыбысча. Iҷем хости одырҷаң, анаң аны кӧксееҷiк полҷаң: «Клара, ноға син мағаа пасха пиджакты пиргезiң? Прай документтерiм анда нооза!» Аны кӧре, ГАИ тоғынҷызы тiҷең: «Че хайтпас, Николай Николаевич, пыромны тастаңар, праваларыңны паза ундутпаңар». Анаң позыдыбысчаң. Ол туста пабама 40 – 45 час полған полар, неке. Iди ол пасха кiзiлернi позына киртiндiрiп алҷаң.
Пабам нанҷыларынаң хада палыхтап чӧрҷең. Пiрееде рыбнадзор сыныхтағнаң килiбiсчең. Пабам, оларзар пиджактығ паза галстуктығ пастыр килiп, иптеп чоохтазыбысчаң. Рыбнадзор тоғынҷылары, «че, палыхтаңар» тiп, чӧрiбiсчеңнер. Мин дее, 5-6 класстарда ӱгренчеткенiмде, пабамнаң хада удаа палыхтап чӧрҷеңмiн.Аалда чуртап, пабам прай ниме ит полҷаң. Мин, аннаң хости турып алып, ситкiп одырҷаңмын. Ол тоғысты иптеп, матлама итчең. Ол тiҷең: «Кем ниме-ноо идерге ӱгренiп аларға хынза, кӧрзiн, сурынзын, мин ағаа прай чоохтап пирербiн».
Пабамны Культура туразының устағҷызы тоғызынаң тынаға 63 частығда ызыбысханнар. Аның кӱзi паза чайаачы сағыстары толдыра полған. Аның ӱчӱн пабам тың пичелленген.Пic, прай Толмачёвтар, Культура туразына пабамның адын пиргеннерiне ӧрiнчебiс. Ол аар тоғыс полған. Аршаннар аал чӧбi пазы Антон Юрьевич Подкопаевке, Алтай аймаа пазы Ирина Ивановна Войноваа, Алтай аймааның депутаттар чӧбiнiң кнезi Леонид Герасимович Чаптыковха улуғ алғыс читiрчебiс.
Герман Гаврилович Танбаев, Хакас Республиканың чон артизi:
– Николай Николаевич уғаа пӧзiк чайаачылығ кiзi полған. Мин олған туста Николай Николаевич Толмачёвты, Панфил Павлович Кускашевтi паза Юрий Куприянович Сарлиннi, «Голубой огонёк» осхас, «Мой адрес Советский Союз» программада хада сарнааннарын телевизор пастыра кӧргем. Аннаңар мин, хайдағ саблығ кiзi пiснең хости чуртапча паза тоғынча тiп, кiчiгдең сығара хайхаҷаңмын. Николай Николаевич прай саринаң пӧзiк чайааннығ кiзi полған: хоостаҷаң, ағаста киртчең, прай нимелернi итчең. Ол маңат сарнаҷаң. Аның сiлiг ӱнiн пiстiң тустағы чон чахсы пiлче. Пастағы кӧглерi «Часхы тан», «Арығ сағыстар», «Iҷем чирi» чонға прай сиип парғаннар, культураа кiр парғаннар. Мин хаҷан даа тидiрбiн, пiр-iкi сарын сарнабызып, чонның сағызында саңайға халарға чарир. Андағ иптiг, пӧзiк чайааннығ кiзi чонның кӧңнiн аптапча. Николай Николаевич андағ тоғыстар артыс салғаны – ол илбек ниме.
Сомнар «Сельская правда» газетаның редакциязыни
Автор :
Татьяна Тютюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
