Хакас тiлiне ӱгретчелер, профессияда ӧсчелер
05.10.2026
Хабарлар
Хакас тілі ӱгретчізі Светлана Дударева
5 чарыста – Ӱгретчi кӱнi. Ағаа удур пiс республиканың чуртағҷыларын хакас тiлi паза литература ӱгретчiлерi Светлана Дудареванаң паза Ирина Идимешеванаң таныстырчабыс
Итсе-де, оларны Хакасия чуртағҷылары чахсы таныпча поларлар. Пу тыс пiлбес ӱгретчiлер, аймах марығларда аралазып, сыбыра махтаға сыхчалар. Ағаа хоза оларның ӱгренҷiлерi, хакас тiлiнең чахсы пiлiстер кӧзiдiп, ӱгретчiлерiн сабландырчалар. Пу наада тӧреен тiлнiң ӱгретчiлерi, Россия синiндегi марығларда аралазып, постарын хатабох пӧзiк синде кӧзiт пирдiлер паза Хакасияның адын кӧдiргеннер.
Светлана Дударева Н.Ф.Катановтың адынаң Хакас национальнай гимназияда хакас тiлi паза литература ӱгретчiзi полып тоғынча. Пӱӱл чиит ӱгретчi, «Хакасияның иң артых хакас тiлi ӱгретчiзi-2026» марығда аралазып, чиңiс тутхан. Ана iди ағаа Хакасия алнын Россия синiндегi марығда аларға ӱлӱс тӱскен. Тыс пiлбес ӱгретчi, чорыхтаң айланғанда, марығдаңар чоохтап пирген.
– Регион синiнде ирткен марығ алнында мағаа гимназияда тоғынчатхан арғыстарым, пу марығда аймах чылларда араласхан ӱгретчiлер полысханнар. Орта чӧптер пир турғаннар. Чиңiс тутханда, тiзең, тимненiс улам хатығ пар сыххан. Улуғ алғыс читiрерге сағынчам Хакасияның ӱгредiг тилiзi паза квалификация кӧдiрҷең институдының хакас пӧлиинiң прай специалисттерiне. Олар прайзы мағаа Россия синiнде позымны турыстыра кӧзiт пирерге полысханнар. Методист Надежда Ананьевна Мамышева, кӧзiдiмге, мағаа методическай пособие тимнирге полысхан. Аның хабазиинаң марыға «Лексический подход как языковая основа коммуникативной компетенции школьников» пособие сығарып алғабыс, аны марығда чарғыҷыларға кӧзiт пиргебiс. Iдӧк марыға пiс медиа-визитка тимнеебiс. Анда ӱс минута аразына ӱгретчее позының регионынаңар чоохтап, кӧзiт пирерге, позының тоғызын, ӱгренҷiлернi, школаны чарыт пирерге кирек полған. Улуғ алғыс читiрерге сағынчам, кем мағаа пу марыға тимненерге полысхан.
Марығның финалы Липецкте ирткен. Андар пiс Хакасияның иң артых воспитательi полыбысхан Сарима Романовна Асочакованаң хада парғабыс. Iдӧк Хакасияның ӱгредiг тилiзi паза квалификация кӧдiрҷең институдының хакас пӧлиинiң устағҷызы, педагогика наукаларының кандидады Надежда Яковлевна Толмачева паза специалист Наталья Николаевна Трунова парғаннар. Олар марығның чарғыҷылары полғаннар. Iдӧк мағаа хабазар пӧгiннең хада тоғынчатхан арғызым Екатерина Спирина чӧрген. Ол нинҷе-де чыл мының алнында республика синiнде ирткен пос тiлi ӱгретчiлерi мариинда араласханох. Iкiнҷi орында пол парған. Амды мағаа хабазарға паза пу марығ Россия синiнде хайди иртчеткенiн кӧрiп алар ӱчӱн чӧрген. Сағынчам, Екатерина Владиславовна орта сағыснаң чорыхха сыххан. Чиит ӱгретчее ол уғаа туза. Ол, хаҷан полза, пу марығда кӱзiн хатабох сынап кӧрерге пӧгiнче нооза.
Марығда 80 азыра ӱгретчi араласхан. Прайзы хыйғаҷахтар, марыға чахсы тимнен килтiрлер. Оларның санында улуғ опыттығлар даа, чииттер дее кӧп полған. Пастағы чардых соонаң 80 азыра ӱгретчiдең иң артых 15 ӱгретчінi таллап алғаннар, мин андар кiр полбаам, че ачырғанминчам. Мин марыға ниме тимнеем, аны прай турыстыра кӧзiт пиргем. Анзы минi ӧрiндiрче, прай пӧгiннерiм, сағыстарым толдырыбысхам. Урокты алтынҷы классха пиргем. Прай орыс палалар полған. Мин оларға Хакасиядаңар чоохтаам. Олар пiстiң регионнаңар, пiстiң чоннаңар испеен полтырлар.
Марығ – улуғ опыт. Марығ тузында мин пасха ӱгретчiлерзер кӧрiп одырғам, урокта хайдағ технологияларнаң тузаланчатханнарын ситкеем, хайди олғаннарны пос тiлiне ӱгретчеткеннерiн кӧргем. Уроктарны кӧзiдерiнең пасха, пiс ӱзӱрiгде араласхабыс. Ол пос тiлiн хайраллирына чарыдылған. Хайди пiс сизiнгебiс, тiл чiтчеткенi кӧп чонның ағырсымнығ сурии полтыр. Пасха даа чонның олғаннары пос тiлінең чоохтаспинча одыр. Хайди аны пӧгiп аларға? Чоохтазығда араласханнар пiр чӧпке килгеннер – пу сурығны, школаа паза сӧбірее пiрiгiп, пӱкӱлее пӧгерге кирек. Че иң пастап пу тоғысты олған садтарында пастирға кирек. Школа алнындағы организацияларда пос тiлiн ӱгренчеткен группалар илееде азылзын. Пала тiлнi ибде паза олған садында ӱгренiп, анаң школада узаратса, ол пос тiлiн пiлер, – чарытча марығ араласчызы.
Хакас национальнай гимназия хаҷанох хакас тiлiнiң паза культуразының кiнi тiп саналча. Анда прай даа Хакасиядаң чыылған олғаннар пілiс алчалар. Хакас тiлiн iкi группаа чарылып ӱгренчелер: тiл пiлчеткеннер паза пiлбинчеткеннер. Оларның ӱгредiг программалары пасхалалча.
– Гимназиязар килген олғаннар тiл ӱгренерге кӱстенчелер, тартылчалар. Андағларнаң тоғынарға даа ниик. Удаа пол парча іди, хаҷан пала тiл пiлче, че кӱстенминче, андағларнаң урок апарарға аар.
Олар пос тiлiне уламох тартылзыннар тіп, гимназияда аймах марығлар иртiрiлче, сыйығастар читiрiлче. Аннаң пасха, пiс ӱгренҷiлернi М.И.Боргояковтың адынаң хакас тiлiнҷе паза литературазынҷа олимпиадада паза Россиядағы чоннарның тӧреен тiллерiнҷе паза литературазынҷа федеральнай олимпиадада аралазарға кӧнiктiрчебiс. Анда оларға хазна сыныхтағларына хоза баллар алып алар оңдай пар нооза. Хай пiрее институттарзар сыныхтағлар даа чох кiрiп аларға чарир, iдӧк хай пiрее регионнарда стипендия тӧлелче, – чооғын узаратхан Светлана Михайловна.
Хакас гимназия кӱстiг ӱгретчiлерiнең тӧреміл сабланча. Хакас тiлi ӱгретчiлерiн алып алза, мында хаҷан даа улуғ опыттығ, пӧзiк пiлiстiг ӱгретчiлер iстенгеннер паза істенчелер. Паза гимназияның хакас тiлi ӱгретчiлерi тiл марығларыда чыл сай аралазып, постарын сыбыра турыстыра кӧзiтчелер. Ирткен чылларда Елена Петровна Сагатаева, Татьяна Фёдоровна Казанаева iдӧк Хакасия адын Россия синiнде арачылааннар. Екатерина Владиславовна Спирина республика синiнде 2-ҷi орын алған. Iдӧк марығда араласпаан, че устарынаң пыс парған ӱгретчiлер ам даа пар: Римма Владимировна Ачитаева, Наталья Илларионовна Карамчакова.
Светлана Дударева Пии аймаандағы Кiчiг Нонып аалда тӧреен. Андох пасталығ школаны тоосхан, анаң Хызыл хара суғдағы школада ӱгренген. Соонаң, улуғ класстарда, Алахтайлардағы школада ӱгренген, андағы интернатта чуртаан.
– 10-11 класстарда сағын чӧргем, хайдар ӱгренерге парарға. Сағыс полған музыка кӧстеенҷе. Мин кiчiгдең сығара теелбектенгем, аннаңар пуох кӧстегҷе хаалирға сағынғам. Iдӧк хакас кӧг тирiглерiнең ойнирға ӱгренiп аларға хынғам.
Школада ӱгренчеткен туста ӧӧрелер пастағы орында турғаннар. Удур-тӧдiр тастаспас ӱчӱн, аннаң андар хада хаалирға сағынғабыс. Анаң хакас тiлi ӱгретчiбiс Клавдия Сергеевна Чебодаева пiске Хакас хазна университедiнiң хакас пӧлиинзер ӱгренерге кiрерге чӧп пирген. Iди пiс ӧӧрелернең хада ХГУ-зар кiргебiс, аны хадох тоосхабыс, Наталья Манчилаева, Регина Судочакова паза мин. Диплом алғанда, прайзыбыс iстенiс чолын ӱгредiг киреенде пастаабыс. Кем-де школада тоғынып пастаан, кем-де – олған садында.
ХГУ-да ӱгренчеткен туста Хакас гимназияда практика ирт турғабыс, азых уроктарға удаа чӧрҷеңміс. Аннаңар даа, неке, мында тоғынарға халғам, – тiпче хакас тiлi ӱгретчiзi Светлана Дударева.
Ӱгретчі мыннаң мындар олғаннарны хакас тiлiне паза культуразына улам тирең тартарға, олимпиадаларда араластырарға паза оларны пӧзiк чидiглерге читiрерге пӧгiнче.
Хакас тілі ӱгретчізі Ирина Идимешева
Ирина Идимешева М.И.Чебодаевтің адынаң Асхыстағы лицей-интернатта хакас тiлi паза литература ӱгретчiзi полча. Ӱгредiг киреенде тиксі 25 чыл iстен парир. Пу тус аразына ол илееде профессиональнай марығда араласхан паза махтаға сыххан. Пу наада, тiзең, Ирина Васильевна Россияның просвещение министерствозының ахчалығ сыйиин аларына марығда чиңiс тутты. Аннаң пасха пу министерствоның сыйиина республиканың 14 ӱгретчiзi турысхан. Олар школаларда аймах предметтер апарчалар. Россияның просвещение министерствозы иртiрген марығда чиңiс тутханы – ӱгретчiлернiң паза оларның олғаннарының пӧзiк чидiглерiнiң салтары. Анда чиңiс тудар ӱчӱн, хазна регионнарындағы ӱгретчiлерге халғанҷы ӱс чылдағы чидiглерiн прай саринаң кӧзiт пирерге кирек полған.
– Россия марииның араласчыларына алты кӧстегҷе тоғыс апарылчатханын паза чидiглерiн прай ӧтiре чарыт пирерге киректелген. Пастағызы методика саринаң хайдағ тоғыс толдырылчатханына чарыдылған. Анда мин ХакИРО-наң хайди палғалыс тутчатханын, анда пiлiсті хайди алғытчатханыбысты кӧзiткем. Ідӧк Хакас хазна университедiнең паза ХакНИИЯЛИ-наң хайдағ тоғыс апарылчатханын чарытхам.
Iкiнҷi кӧстег ӧӧнi полча. Ол – ӱгренҷiлерге пiлiс пирерi. Анзы ӱгретчiнiң ӧӧн тоғызы.
Ӱзiнҷiзiнде палаларнаң воспитание хоостыра хайдағ тоғыс апарылчатханын кӧзiт саларға кирек полған. Хакас тiлi паза литература предметтерi хаҷан даа олғаннарны чон аразында иптiг тудынарға, улуғларны улуғлирға ӱгретче. Уроктарда пу кӧстегҷе хайдағ тоғыс апарылчатханын чарытхам. Аннаң пасха пiс олғаннарнаң, аймах синiндегi марығда аралазып, республика синiндегiзiне читчебiс. Iдӧк амғы технологиялар пiстiң олғаннарға Россия синiнде иртчеткен марығларда аралазарға оңдай пирчелер. Мин, ӱгренҷілерімнiң чидiглерiн чыып, марығда олардаңар чарытхам.
Тӧртiнҷiзiнде хайдағ наа технологияларнаң тузаланчатханыбысты кӧзiт пирерге киректелген. Ӧӧнi – кибiрлiг уроктар, че пiс олғаннарға уроктарны наа оңдайларнаң апарарға кӱстенчебiс.
Пизiнҷiзiнде аймах-пасха пiлiстiг ӱгренҷiлернең хайди тоғыс апарылчатханын кӧзiткебіс, орта чоохтаза, чайаачы паза уйан пiлiстiглернең. Чайаачы олғаннарыбысха Хакас гимназияда «Альтаир» кiн тоғынча. Анда пiстiң лицейдегi олғаннар араласчалар, хакас тiлiнҷе олимпиадаа тимненчелер. Ирткен чылда андар пiстiң iкi ӱгренҷi чӧр килген.
Алтынҷызында ӱгретчiнiң позының чидiглерi таныхталған, – чарыт пирген хакас тiлi ӱгретчiзi.
Россияның просвещение министерствозы пу марығны чыл сай иртiрче. Андар хазнаның прай регионнарының ӱгретчiлерi хозылчалар. Ирина Идимешева анда пастағызын на араласпады, 2018 чылда араласханох.
Пу уғаа алғым марығ. Ағаа кӧп кӱс хорапча. Анда аралазар ӱчӱн, ӱгретчее азынада тимненерге кирек тiп санапчам. Полған на кирексінісче тоғыс апарып, салтарларға чидерге.
Мин позым пу марығда аралазардаңар пастап сағынмаан полған, че Асхыс аймааның ӱгредiг устанызының пӧлiк пастығы Ольга Романовна Карамчакова мағаа аралазарға чӧп пирген. Аның ӱчӱн алғыс читiрчем, олар пiстiң чидiглерiбiсті cизiнчеткен, кӧрiп одырчатхан ӱчӱн, – чооғын узаратхан чиңiсчi.
Ирина Идимешеваның пу пастағы ла улуғ чидии нимес. Ирткен чылларда муниципалитет синiнең пасти республика синiне теере читчең. Чоох парча «Иң артых хакас тiлi ӱгретчiзi» марығдаңар. Ирина Васильевна, регион синiнде артых полыбызып, Россия синiнде Хакасия алнын алғанох. Ол 2015 чылда полған. Анда ӱгретчее iдӧк хайдағ тоғыс апарчатханын прай чарыт пирерге киректелген. Мындағ профессиональнай марығлар ӱгретчее кӧп пiлiс паза опыт пирче.
Iдӧк ирткен чылларда ол ӱгренҷiлернi хакас тiлiнҷе олимпиадаларға чахсы тимнеен ӱчӱн сыйыхха турысхан. Аннаң пасха, Ирина Васильевна улуғ проекттерде араласча, кӧзідімге, хакас тілінің саннығ корпузын тӧстирге полысхан. Паза аны тиксі Россиядағы тӧреен тіллер ӱгретчілерінің съездінде аралазарға республика адынаң хығырғаннар.
Ирина Васильевнаның iстенiс чолы Асхыс аймаандағы Пилтiрдегi школа библиотеказында пасталған. Андар ол Хакас хазна университедін тоосхан соонаң килген. Iкi чыл пу тоғыста iстенiп, чиит кiзi «Иң артых библиотека тоғынҷызы» марығда чиңiстi холға кирген. Iстенiс чолын пастааннаң амға теере Ирина Идимешева пiр орында турбинча. Ол позы даа профессияда ӧзерге кӱстенче, олғаннарын даа аймах марығларда аралазарға кӧӧктiрче.
– Предмедiмнеңер чоохтаза, хакас тiлi паза литература уроктарын апарарға ниик, хаҷан олғаннарның кӧңнiлерi пар полза, че чох полза, тоғынарға оой ла нимес. Ӱгренҷiлернiң кӧңнiлерi чахсы полза, олар ибдегi тоғысты толдыр салып килчелер паза урокта маңат тоғынчалар. Че пiрее кӱн саңай кӧңнiлерi чох полча. Андада тоғыс аар парча. Уламох палалар тiлнi уйан пiлчеткенде.
Паба-iҷелер пiрееде палаларын хакас тiлiне ӱгретпеске сағыныбысчалар, мин оларға пу иң ниик чол тiпчем – хакас тiлiн ӱгренмеске. Че амды пiс прайзыбыс пiр синдебiс, прайзы даа тiлнi уйан пiлче. Урокта пiс палаа толдыр полбас тоғыс пирбинчебiс нооза. Хакас тiлi – пiр дее аар чӱк нимес. Тiлнi ӱгренiп, олар пiлiстерiн, сағыстарын алғытчалар, – тiпче хакас тiлi ӱгретчiзi.
Ӧӧн предметтең пасха, ӱгретчiлерге хайдағ ла тоғыс апарарға килiспинче. Анзын прайзы пiлче полар. Ирина Идимешева хакас тiлi паза литература ӱгретчiзi паза класс устағҷызы поларынаң пасха, илееде чыл лицейдегi хакас тiлi ӱгретчiлерi пiрiгiзiнiң устағҷызы полған. Iдӧк Асхыс аймаандағы хакас тiлi ӱгретчiлерi пiрiгiзiнең устапча. Аннаң пасха ол хакас тiлiнҷе олимпиадаларның экспертi полча, халых тоғыснаң илееде айғасча. Пу прай тоғыстарны тӱзiмнiг апарар ӱчӱн, нинҷе кӱс паза піліс кирек! Аннаңар хакас тiлi ӱгретчiзi Ирина Идимешеваны сынап таа кӱстiг, тоғыстаң пiр дее хорыхпинчатхан ӱгретчее санирға чарир.
Сомнар Ирина Идимешеваның паза Светлана Дудареваның архивтерiнең
Автор :
Оксана Котюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
