Хатығ туйғахтар тыҷырааннар
23.09.2026
Хабарлар
Ат чарызы тузында
Ат чарызы. Хакасия «Сибирьнің улуғ хурчаа» чарыстың азах меедін удурлады. Финаллар ипподромның 100 чылына чарыдылғаннар
Чонға 100 чыл тоғынча
Республика ипподромы – Хакасияның ӧӧн танығларының пірcі. Ол пастағы тӧстелген хазна учреждениелерінің cанына кірче. Пӱӱл ипподром 100 чылын таныхтапча. Аның тархыны чирібістің чуртазынаң пик палғалыс парған.
Пастағы туста учреждение тӧлліг ат хазаазы чіли тоғынтыр. Ӧӧн пӧгін – Хакас автоном округындағы чылғыны чахсыландырары. Хазнада техника чидіспеҷең, аннаңар кӧп тоғыс ат кӱзінең иділҷең. Пу сылтағнаң ат хазаазының тоғызы улуғ кирексіністе паза хайығда полған. Учреждение кӧп нимес тус Тастыпта орныхтыр. Анда таллама породалығ 10 асхыр полған, оларның санында Алтын, Лихач, Абакан, Вояка, Тупик, Аскыз аттарны адирға кирек. Асхырларны аймахтарзар пиилернең хозарға ысчаңнар.
1930 чылда округ Хакас автоном облазына айлан парғанда, учреждение хазна ат заводы пол парған. Анзы тоғысты алғыдарға, наа синге кӧдірерге оңдай пирген. Алында ат хазаазында устағҷы паза тӧрт конюх ла істенген полза, 1930 чылларда тоғысха специалисттер – веттехниктер, зоотехниктер паза пасхазы – кіргеннер. Ӧмеде 18 кізі полған. Пастағы ат чарызын ат хазаазы 12 отта 1937 чылда иртіртір. Марығларда чортчаң паза халыхтатчаң аттар араласханнар.
1940 чылда Хакас автоном облазының толдырығлығ комитеді ипподромны азардаңар 15/292 № чарадығны алған. Анда пазылған: «Аттарның чӱгӱрік хылиин сынир паза чылғыны чахсыландырар пӧгіннең 1940 чылда 5 хандыхтаң 5 ӱртӱнге теере ат чарызын иртiрібізерге, ол кирекке 18174 салковай позыдарға».
Илбек Ада чаа пасталыбысханда, специалисттернің кӧбізі фронтха парыбысхан. Кізі читпезе дее, ипподром тоғызын тохтатпаан. Ағаа хоза 1940 чылларда Краснодар крайынаң Хакасиязар 42№ хазна ат заводы кӧзірілген. Ол Боград аймаанда орныххан. Ағбандағы ипподром паза ат заводы фронтха халыхтатчаң аттарны ӧскіргеннер. Саннар хоостыра чаада 3 миллион артиинаң ат араласхан, оларның санында Хакасиядаң ызылған маллар полғаннар.
Учреждениенің «алтын» тузына 1960 – 1970 чыллар саналчалар. Андада Ағбандағы ипподромда область синіндегі ле нимес, Сибирь марығлары иртчеңнер. Пістің спортсменнер аттарының устарын Москвада кӧзіткеннер. Кӧрігҷілер чи ат чарызына хайди хынҷаңнар. Ат чарызын кӧріп аларға чон ипподромға тығырама чыылҷаң. Кізілер иң чӱгӱрік аттарны даа, седоктарны даа чахсы таныҷаңнар. Кӧрігҷілер хынчатхан аттарның ӱчӱн «ағырарға» ла нимес, тотализатор ойнирға чӧрҷеңнер. Тотализатор ойнапчатхан улус билетті 30 ахчаа садысчаң полтыр, тӧреміл чиңіс тутчатхан асхыр утса, ағаа турғысхан кӧрігҷілерге 40 ахча тӧлелҷең. Сағыбаан ат азах меетке пурун читсе, ағаа киртiнген чонға нинҷе-де салковай пирілҷең. Тотализаторда прай ахчаларын утыр салғаннар полғанох.
Ат чарызына кізілер хынып чӧргенін «Ленин чолы» газетада сыххан искіріглер киречілепчелер. Оларның кӧбізінің авторы – директор Тихон Тодрашов. Тихон Ермилович – хакас чонның оолғы, ол аттар ӧскірерінҷе ӧнетін ӱгредіг ирткен, Тимирязевтің адынаң аал хонии академиязын тоосхан. Т.Е.Тодрашов тимнеен искіріглер хоостыра піліп аларға чарир: ат чарызы сыбыра пӧзік cинде иртчең, асхырларны, пиилерні марығларға колхоз-совхозтар сығарҷаңнар. Тӧрт азахтығ спортсменнерні чарысха ипподромның тренерлері тимнеҷеңнер. Олардаң хайди даа Виктор Левинні, Николай Пчельниковты, Александр Валеевті таныхтирға кирек.
1990 чылларда прайзына хатығ чуххан. Ахчанаң сидік полып, Ағбандағы ипподромда улуғ марығлар иртірілбинібіскеннер. Іди дее полза, ат чарызына хынчатхан улус марығларға тӧреміл чыылысчаң. Ӧӧн «чылтыс» Юрий Ерлыков полған. Аны Сибирьнің иң чахсы ат чӧргiсчең узына санаҷаңнар. Юрий Егорович чиңіcтерге Катар, Сигулд, Лейпциг саблығ асхырларны чӧргізіп читкен.
Хакасияда тӧстелген
Республика ипподромы наа тыныс 2000 чылларда алған. Тиліс «Сибирьнің улуғ хурчаа» марығнаң палғалыстығ. Чарыстың тархыны таңнатча. 20 чыл мының алнында Сибирьдегі ат тутчатхан улус, пірігіп, Ағбанда арға-мӧрій иртірген. Аарлығ аалҷылар санында Алла Ползунова полтыр. Алла Михайловна – тилекейдегі ат чарызында тирең іс артысхан кізі. Аның олған тузы Хакасияда ирттір. Ағбандағы ипподромда ол ат чарызында кӱзін сынирға пастаан. Алла Ползунова, СССР-ның, Финляндияның, Германияның, Венгрияның, Нидерландының паза США-ның ипподромнарында марығлазып, 900 артиинаң хати чиңіс тутхан. Спорт чиңістері соонда саблығ чир-суғҷыбыс халых тоғызынаң ӧткін айғасхан. Аның устаанынаң хазнабыста орлов тӧлліг чортчаңнарны ал халғаннар.
2006 чылда кӱскӱзін Алла Ползунова, Ағбанда иртчеткен ат чарызын кӧріп, Виктор Зиминге Сибирьдегі хурчағны иртірерге кирек тіп чӧп пирген. Чыылған чон аарлығ аалҷының сағызынаң чарасхан. Пір чыл пазынаң иң чӱгӱрік аттар, пас меетке сығып, Сибирьнің аймах ипподромнарында устарын кӧзіткеннер. Пӱӱнгі кӱнде регионнар аразындағы марығ алты чардыхтаң пӱтче. Тӧрт азахтығ спортсменнер Хызылчардағы, Омсктағы, Барнаулдағы (анда ікі чарыс иртче. – Авт.), Новосибирсктегі паза Ағбандағы ипподромнарда чӱгӱрчелер. «Сибирьнің улуғ хурчаа» оңдайынаң марафонға тӧӧй. Кӧзідімге, асхырлар паза пиилер Ағбанда 1600 метр чӱгӱрчелер, Хызылчарда – 2400 метр, Барнаулда – 3200 метр. Анзы аттарға чӱгӱрік хылиин прай саринаң сынирға оңдай пирче. Полған на чарыста аттар саннар чыыпчалар. Анаң марығның тикcі чемпионын таапчалар. Арға-мӧрійге чортчаң паза халыхтатчаң аттар сығарылчалар. Россияның пасха округтарында мындағ чарыс иртірерге харасханнарох. Че узы-пазына сых полбааннар.
Пістің республикада тӧстелген марығ ікі ағырсымнығ сурығны пӧгер оңдай пирген. Пастағызы, амды Сибирьде тӧлліг аттарны ӧскірері паза тудары толдыра кӱснең тиліпче. Ікінҷізі, «Сибирьнің улуғ хурчаа» регионнардағы ипподромнарны хайраллап халарға полыс пирген. Оларның чирлеріне ээленҷең кізі тӧреміл табыл парча. Ағбандағы ипподромны даа пір ле хати нимес садызып аларға иткеннер. Сурығ Хакасияның ӱлгӱлері ле полызиинаң пӧгілче.
Республика ипподромының ӧмезінеңер чоохтаза, учреждениеде 26 кізі істенче. Олар директор Пётр Гавриловтың устаанынаң тоғынчалар. Хайди таныхтаан Пётр Васильевич, учреждениенің ӧӧн пӧгіні – орлов тӧлліг чортчаңнарны ӧскірҷең производствоны тилідерге, аннаңар ипподромда пу ла породалығ аттарны тутчалар. Пӱӱнгі кӱнде оларның саны 98 пасха читче.
Ипподромның ікінҷі пӧгіні – тӧлліг аттарның чӱгӱрік хылиин сыниры. Аны хоостыра сілкердең пасти кичкер айына теере ат чарызы иртірілче. Совет тузында ӧӧнінде совхоз малы араласхан полза, 2000 чыллардаң аттарны чарысха идінҷектер паза фермерлер сығарчалар.
Бизнесменнер Иван Миндибековтың, Виктор Калининнің, Анатолий Андрияновтың паза пасхазының чылғы малын ӧскірерінде хозымы улуғ. Олар, аймах тӧлліг аттарны тудып, республикада чылғыны чахсыландырчалар, чииттерге кӧзідім полчалар.
Чарыстар
Пӱӱл «Сибирьнің улуғ хурчаа» турнирнің азах мееді 19 ӱртӱнде ирткен. Кізілер чахсы чыылысханнар. Чылығ, айас кӱн чонның кӧңнін уламох кӧдірген. Чир-чайаан улуғ пайрам таныхталчатханын сизінген полбас па.
Чарыстар алнында чыылған чонзар чылығ сӧстернең Россия президентiнiң Сибирьдегі федеральнай округтағы полномочиелiг кiзiзiнің орынҷызы Олег Денисенко, Хакасия пазы Валентин Коновалов паза Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол айланғаннар. Прайзы марығның араласчыларына сіліг чарыс кӧзідерге, чиңіс тударға алғаан. Алғыстастар сыйыхтаснаң узарадылғаннар. Ипподромның директоры Пётр Гаврилов «Хакасия аал хонииның саблығ тоғынҷызы» аарластығ атха турысхан. Сибирьнің аймах ипподромнарында істенчеткен специалисттерге, тӧлліг аттарны тутчатхан улусха, ол санда Иван Миндибековха паза Виктор Калининге, алғыстас пічіктерi читірілгеннер.
12.00 часта, тізең, пас меетке пастағы чортчаңнар сыхханнар. Таныхтирға кирек, финал 14 чарыстаң пӱткен, ікізінде ле халыхтатчаң аттар чӱгӱрік хылиин кӧзіткеннер. Аттар аймах дистанциялар тобырғаннар: 1600 метр, 2400 метр паза 3200 метр. Программанаң танысханда, иң «аарлығ» пастағы ӱс чарыс полтыр. «Хакасия пазы кубогының» ахчалығ cыйииның чыындызы 800 муң салковайға тиңнелген, «Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозы кубогының» – 700 муң салковайға, «Сибирьдегі ат тутчатхан улустың кубогының» – ідӧк 700 муң салковайға. Марығ оңдайларынҷа ахчалығ чыындының чарымын чиңісчі холға кирче. Итсе, чарыстар пасталыбысханда, ахчадаңар сағыстар сах андох ундудылғаннар. Аттарға ӧкерсінерге паза оларға хысхырыстарнаң хабазарға кирек нооза.
Пастағы чарыста хакасиядағылар Иван Миндибековтың Соколик ВС асхырына ізенгеннер. Анзы тиктең нимес. 5 частығ тораат пылтыр «Барстың» сыйиин утып алған, 2026 чылда – «Россияның ис-пайы» паза «СуперБарс» сыйыхтарны. Че марығ сағыбаан оңдайнаң парыбысхан. Азах меетті спорт «чылтызын» Фанат ас парыбысхан. Ноға пу чиңіс таңнатхан? Тренер-седок Пётр Проценко паза Фанат асхыр Кемеров облазы ӱчӱн турысханнар. Хонҷых регионда «Сибирьнің улуғ хурчаа» турнирге позының аттарын Александр Лобанов ла сығарча. Фанат аныңох чортчаңы. 19 ӱртӱнде хара асхыр чарыста чиңіс тутхан паза «Сибирьнің улуғ хурчаа» марығның тиксі чемпионы полыбысхан. Пу Кемеров облазының пастағы улуғ чидии. Пётр Проценкоға сыйыхты Хакасия пазы Валентин Коновалов читірген.
Итсе, кӧрігҷілернің хомзынызы ӱр полбаан. Ікінҷі чарыста Иван Миндибековтың Зимородок солалығ чортчаңы, пастағы орынға сығып, кізілерге ӧрініс ағылған. Иван Ивановичнең чоохтасханда, ол «Сибирьнің улуғ хурчаан» иң танығлығ марыға санапча. Аннаңар чарысха тимненіс чыл тооза парчаттыр. Пӱӱл чир-суғҷыбыс арға-мӧрійге 24 чортчаңны сығарған. Сибирьде тӧлліг аттарны тутчатханнарның саны хозылчаттыр. Мында губернаторларның хозымы улуғ. Олар ахчалығ сыйыхтарнаң чахсы хабасчалар. Пістің республикада алты кізі асхырларын паза пиилерін улуғ марығларда тӧреміл араластырчаттыр.
Ӱзінҷі чарыста Хакасияа асхыр Фалкон Дэни Бар чиңіcті ағылған. Торааттың ээзі – Анатолий Андриянов. Тренер Максим Цыгикалоны махтирға кирегӧк. Тӧртінҷі марығ Виталий Скориктің хумартхызына чарыдылған. Виталий Владимирович халыхтатчаң аттарнаң тӱзiмніг тоғынған, аннаңар чарысха чалаңнар сыхханнар. Сигіс араласчының аразында жокей Анастасия Семёнова Фордевинд чигірен асхырынаң хада (Хакасия) чемпион полыбысхан.
Чарыстар иирге теере ирткеннер. Олар тоозылғанда, «Сибирьнің улуғ хурчаа» турнирнің салтарларын искіргеннер. Ӧмелер мариинда Алтай крайы чиңіc тутхан, Хакасия ікінҷі орында. Ипподромның ӧмезі ат чарызына хынчатхан улусты пу неделяда Ӱртӱн тойына хығырча. Ӱлӱкӱнде аттар пазох марығлазарлар.
Сом Равиль Дзязькони
Автор :
Майя Кильчичакова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
