Арығ-тайғабыс хадаанда
19.09.2026
Хабарлар
Мадырдағы участоктың ағас хонии инспекторы Константин Чучумаков
20 ӱртӱнде – Ағас хонии паза ағас тимнир промышленность тоғынҷылары кӱні. Мадырдағы участокта, ағас хонии инспекторы полып, 18 чыл істен парир Константин Чучумаков
18 частығдаң сығара
Чучумаковтар сӧбірезі ағас хониинда тӧлдең тӧлге тоғынча: Андрей Петрович чуртас тооза ағас узурҷаң полып істен салған, оолғы Константинге 18 час толғанда, ол аны ідӧк ағас хониинзар тоғысха кир салған. Тайға пори орныхчатхан Мадыр аалда тӧреен-ӧскен оолға пос чирінең кӧзерге киректелбеен. Тоғызына килістіре ӱгредіг алып аларға ла халған. Устағ-пастағ чӧбі хоостыра чиит оол Дивногорсктағы ағас хонии техникумынзар заочно ӱгренерге кірібіcкен. Ікі чыл 10 ай пазынаң профессия ӱгредиинеңер диплом холда полған. 2008 чылда Константин Андреевичті Мадырдағы участоктың ағас хонии инспекторына алғаннар. Ол тустаң ала, 18-ҷі чылы, ирен пу тоғыста іcтен парча.
– Мадырдағы ағас хонии участогы – Хакасияның иң улуғ ағас хонии участогы. Аның улии – 700 муң азыра гектар. Ӧмеде піс тӧртӧлең тоғынчабыс: лесничий паза ӱс инспектор. Тоғысты пабамнаң хада 18 частығдаң ағас узурҷаң полып пастаам. Анаң инспекторға алылғам, – істеніc чолын сағысха кирче Константин Андреевич.
Инспектор полып, ирен участоктағы арығ-тайғаны чарадығ чох узурарынаң арачылапча паза хадарча. Ол пӧгіннең инспекторлар тиксі участокча сыныхтағнаң чорыхха чӧрчелер. Чуртағҷылар сағбазынҷа чапчаң хайынарға кӱстенчелер.
Таштыптағы ағас хонии лесничайы Иван Сысуевтің таниинаң, мының алнындағы чіли, тайғазар закон хыйыстыра ағас узурарға кірчеткеннер чоғыл. Прай ниме тигірдең хайығда тудылча, сағба кірзӧк, специалисттер орынзар сыхчалар. Олар ідӧк чӧптезіг хоостыра чуртағҷыларға ағастығ чирлерні пӱдіріге, одыңа ағас аларға пӧл пирчелер. Чӧптезіг хоостыра тоғынчатхан идінҷектерні паза чуртағҷыларны сыныхтапчалар: ағастарны сайбағ чох узурчатханнарын кӧрчелер.
Ағбан суғ прай оларның чиріне кірчеткен тайға-тасхыллар аразынҷа ахча. Агафья Лыковазар парчатхан чол – оларныңох чирі.
– Прай сыныхтағ чорыхтарына УАЗ автомобильнең чӧрчебіс. Чол даа чох тайғаҷа хайди Агафья Лыковазар чидіп аларбыс?! – ӱрӱгіснең таныхтапча инспектор ирен. – Аннаң пасха Ағбан суғ пазы пістің хайиибыста, анда орныхчатхан «Горячий ключ» аттығ орын ідӧк пістің чирібіске саналча. Андар чыл ибіре дее чон чӧрче: чайғызын – суғҷа, кииҷе, хысхызын – пусча, снегоходтығ.
Иван Михайловичтің таниинаң, пу орынны кӱстенҷік идінҷектер холға киріп алғаннар, олар чахсы туралар турғыс салғаннар паза орынны иптіг тут парчалар. Пӱӱнгі кӱнде чорыхчылар даа хыйғалар, пӧзік культуралығлар. Олар, алындағы чіли, постарының соонда сӧп-сап артыспастар, чарабас туста от тамыспастар. Итсе, алынҷа кізілер ам даа іди тудынчалар.
Константин Андреевич хада хонғаны Шултрековтар хызы Ирина Васильевнанаң читі пала ӧскірчелер: ікі хыс-пиҷе паза пис оол-харындас. Улии 20 час толдыр салған полза, очызына – ікі ле час.
– Пастап оол кирек полған, анаң оол палаа – харындас, пір харындас – харындас нимес, чарым харындас, – нандырған Константин Чучумаков, кӧп палалығ паба.
Іди ирепчі читі палаа читкен. Паба кізі чазырбинча, ол син паланы хазна хабазии чох ӧскірерге сидік поларҷых. Хада хонғаны палаларнаң айғасча, аннаңар тоғынминча. Сағам ибде пис пала чуртапча, улуғлары – студенттер.
Кӧстегліг тузаланыс – сыныхтағда
Мадырдағы участоктағы ағас хонии – Таштыптағы ағас хонииның тӧрт участогының пірсі. Аннаң пасха, пу ағас хониина кірчелер: Таштыптағы, Чоғархы Сиидегі паза Чоғархы Таштыптағы участоктар.
– Таштыптағы ағас хонии Хакасияның ағас хонии министерствозының пӧлии полча. Аның ӧӧн пӧгіні – арығларны хадарары, арачылиры паза нааҷылиры. Ӧмеде 26 кізі істенче, олар прайзы, ағас хонии инспекторлары полып, арығларны хадарчалар, арачылапчалар паза нааҷылапчалар, ідӧк автоном пірігізінің арығларын сын паза арған оңдайнаң нааҷылирынҷа, чирні тимнирінҷе, ағас узурчатханы хоостыра тоғызын толдырчатханын сыныхтапчалар.
Устағҷының таниинаң, ағас хонии чуртағҷыларға ағасты аймах пӧгіннерге пилетирінҷе полызығларны читірче. Чуртағҷыларның 30 чылда пір хати пӱдіріге 100 куб ағас пилетир правозы пар, 10 чылда пір хати – тиксі тыхтағ тоғыстарына.
– Полған на аал участоктарға киріл парған. Мадырдағы участоксар аал чӧбіндегі ааллар кірче: Мадыр, Мадыр пилтірі, Индіркі Мадыр. Че иң улуғ тоғыс Таштыптағы участоктағы ағас хониина артылча. Андар Таштып, Пыдырах, Ибіг паза Ӧлең чазы аал чӧптері айланчалар, – чарытхан лесничий.
Иван Михайловичтің сӧстерінең, Хакасия правительствозы чурт пӱдіриине 100 куб ағасты пилетирге алған чуртағҷылар ағасты кӧрілген кӧcтегҷе тузаланғанын сыныхтирын законға кирген соонаң, чуртағҷылар ағас сурап асхынах айлан сыхтырлар.
– Алында чон ағасты ал турҷаң, че аның тура пӱдіргенін, пӱдірбеенін пірдеезі сыныхтабаҷаң. Амды чӧптезіг иділген соонаң ағаc кӧрілген кӧстеге тузаланғаны сыныхталча. Сайбағ ілезіне сығарылза, хатығлас кӧріл парған, – тіпче Иван Сысуев.
Ағас хонии арығ-тайғада ӧрт сығыспазын хайығда тутча, че андағ кирек ілезіне сығысса, «Хакасияның арығлары» автоном пірігізі ӧртті ӱзірче. Ағас хонии тоғынҷылары арығ-тайғада ыс сыхчатханнаңар искірігні пірігіске читір пирчелер. Ӧнетін ӧменең хада ағас хонииның улуғ инспекторы ӧрт орнынзар парча паза аның сығысхан сылтаан таап аларға кӱстенче. Пірееде ӧрт сығысханының пыролығлары даа ол орында полчалар. Ады-солаларын таныхтап, ӧрт сығысханының пырозы таныхталча, анаң ол кізілер арыға иділген ӱрег синінҷе административнай алай уголовнай кирекче хатығласха тартылчалар.
Хакасияның ағас хонии министерствозы ідӧк нацпроект пастыра Таштыптағы ағас хониина ӧнетін техниканы алча. Участоктарда УАЗ хадағ тоғызында тузаланылча, оларның иң иргізі 2019 чылда сығарылған. Аннаң пасха Таштыптағы ағас хонии устаанда снегоход паза квадроцикл пар. Пу техника участоктар айланыстарынҷа оларға тоғыс пӧгіннерін толдырарға пирілче. Олар инспекторларға участоктарының иң ыраххы, чол чох пулуңнарынзар даа чидіп аларға полысчалар. Техниканың ӧӧн чардығы «Хакасияның арығлары» автоном пірігізіне алылчаттыр. Ол арығлардағы ӧрттерні ӱзірче, ағастар одыртча, хорбылар ӧскірче.
Иван Михайловичтің істеніс чолы 1998 чылда Таштыптағы ағас хониинда арығҷы тоғызынаң пасталған. Ирен тоғынчатхан тузындох Дивногорсктағы ағас хонии техникумын заочно тоозып алған. 2013 чылда Таштыптағы ағас хонииның лесничийіне турғызылған. Ол тустаң ала Иван Сысуев Таштыптағы ағас хониинаң устап парча.
Инспектор тоғызы хатығ чир-чайаан оңдайларында иртче. Соохты соох тiбин, наңмыр, хар ползын – инспекторлар сыныхтаға сыхчалар. Олох туста оларның уғаа нандырығлығ тоғыс – чирібістің ӧӧн пайын – ағастарын – хайраллап халары. Константин Андреевич Чучумаковнаң Иван Михайлович Сысуев арығлар хадаанда кӧп чыл ізестіг тур парирлар!
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Наталья Сюптерекова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
