Iҷе сӱдiнең пирiлген тӧреен тiлге хыныс наа чидiглерге ағылзын!
09.09.2026
Хабарлар
Хакасия пазы Валентин Коновалов хакас тілі хайраллағҷыларына пӧзік хазна сыйыхтарын читірген
Ӱлӱкӱн. Ӱртӱн айының 4-ҷi кӱнiнде С.П.Кадышевтiң адынаң чон чайаачызының национальнай кiнiнде Хакас тiлi кӱнi алғым пайрамналған
Хакас тiлi кӱнiнiң тӧстелгенi
Хакас тiлiнең тузаланар син хызырылчатханда, 2015 чылда «Хакас чирi» республика газетазының ӧӧн редакторы Радион Сунчугашев тiл суриина хайығны ӱлгӱ паза тиксi чоныбыстың саринаң тыыдар пӧгiннең Хакасия правительствозындағы хакас тiлiн, культуразын хайраллирынҷа паза тилiдерiнҷе комиссиязар Хакас тiлi кӱнiн, тӧстеп, чуртасха кирердеңер чӧпнең сыххан. Че прай ниме сымзырых полған. Ол тус аразына 2016 чылда хонҷых Тува Республика постарында Тува тiлi кӱнiн тӧстебiскен. 2017 чылда Радион Дмитриевич олох комиссия чыылиинда пазох Хакас тiлi кӱнiн чуртасха кирердеңер сурығны кӧдiрген. Ол чыылығ соонаң комиссияның чарадии хоостыра Хакас Республиканың ӱлгӱ органнары Хакас тілі кӱнінеңер сурығны пӧгібіскеннер. Iди 2017 чылда 13 хандыхта «Хакас тiлi кӱнiн турғызардаңар» Хакас Республиканың законы хакас тiлiн хайраллир, тилiдер паза аның тузазын кӧдiрер пӧгiннең алылған. Амды чыл сай 4 ӱртӱнде республиканың прай аймах-городтарында культура, ӱгредiг паза пасха даа учреждениелерде пiстiң сiлiг паза пай тӧреен тiлiбiске чарыдылған тоғазығлар паза иирлер иртiрiлче.
– Пӱӱл – Россияның чоннары пiрiкчеткен чыл. Хазнаның ӱлгӱзi олох сағыснаң, неке, Россия чоннарының тӧреен тiлi кӱнiн тӧстирдеңер чарадығ алыбысхан. Амды ол 8 ӱртӱнде, писатель Расул Гамзатовтың тӧреен кӱнiнде, таныхтал турар. Хакас тiлi кӱнi, Россия чоннарының тӧреен тiлi кӱнi, Тилекейдегi чоннарның тӧреен тiлi кӱнi – пу танығлығ кӱннер аймах-пасха тiллер чуртазын тiп пiр сағысты пiрiктiрчелер. Тилекейде алты муңҷа тіл. Ас саннығ чоннарның тiллерi табырах чiдiп одырчалар. Полған на тiлнiң чуртаҷаң правозы пар. Тилекейдегi аймах чонның тіллері хоостыра кӧрчебiс, хайдағ пiс аймахпыс паза пос оңдайлығбыс, че олох туста тiл пасха-пасха чоннарны пiрiктiрерге полысча, – таныхтаан «Хакас чирi» газетаның ӧӧн редакторы, филология наукаларының кандидады Радион Сунчугашев.
Алғыстас сӧстерi паза сыйыхтас
С.П.Кадышевтiң адынаң чон чайаачызы кiнiнде Хакас тiлi кӱнiне чарыдылған пайрам Россияның паза Хакасияның гимннерiнең азылған. Анаң регион устағҷызы Валентин Коновалов кӧрiгҷiлер залында чыылысхан чонзар чылығ сӧстернең айланған:
– Аарлығ нанҷылар, сiрернi прай чӱреемнең Хакас тiлi кӱнiнең алғыстапчам. Пӱӱн пiс хакас тiлiн хайраллирында, тилiдерiнде улуғ хозым ағылчатхан чир-суғҷыларыбыстың аттарын аарласнаң адапчабыс. 2021 чылдаң сығара пiстiң республикада хакас тiлiне хабасчаң регион программазы тоғынча. Хакас тiлi класстары тирiндiрiлчелер, книгалар паза учебниктер чарыхха сығарылчалар, грант программалары тоғынчалар, пiс чуртағҷыларның аразында пос тiлiн пiлерiнҷе аймах марығлар иртiрчебiс. Хакасия правительствозы хакас тiлi чуртир паза тилир ӱчӱн прай кӱзiн салча, кӧп тоғыс апарча. Арғыстар, пӱӱн ӱлӱкӱнге воспитательлер, ӱгретчiлер, учёнайлар, культура паза искусство тоғынҷылары, хабарҷылар килгеннер. Сiрерге прайзына улуғ алғызым читiрчем. Сiрер хакас тiлi паза культуразы тилiзiне, тархынны хайраллирына прай кӱстерiң салчазар. Тӧреен тiлге хыныс наа чидiглерге, Хакасияның паза Россияның ӧңненiзiне ағылзын! Хакас тiлi ӱлӱкӱнiнең!
Пу пайрамның иң ӧрiнiстiг чардығы сыйыхтас полар, неке. Валентин Олегович хазнаның аарлығ сыйыхтарын ээлерiне читiрген. Iди поэт, тiлбесчi, хабарҷы, Россияның писательлер пiрiгiзiнiң Хакасиядағы пӧлиинiң кнезi, Хакасия культуразының саблығ тоғынҷызы, Моисей Баиновтың адынаң Хакас Республика пазының литература премиязының лауреады Наталья Ахпашева «Хакас Республиканың чон писательi» пӧзiк атха турысхан. В.М.Торосовтың адынаң Хакас книга издательствозының ӧӧн редакторы Зоя Султрекова «Хакас Республика ӱгредиинiң саблығ тоғынҷызы» аарластығ атнаң таныхтатхан. Н.Ф.Катановтың адынаң Хакас национальнай гимназия-интернаттың директоры Лилия Ахпашева, Асхыстағы школа-интернаттың директоры Олег Топоев, Н.Ф.Катановтың адынаң Хакас национальнай гимназия-интернаттың воспитательi Римма Боргоякова, Асхыстағы школа-интернаттың социальнай педагогы Камелия Чебодаева, Асхыс чоғархы аалның ортымах школазының пасталығ класстар ӱгретчiзi Инна Ивандаева Хакасияның Аарластығ пiчiктерiн алғаннар.
Хакасия пазының алғыстастарын Хакасияның саблығ артизi, «Читiген» театрның артизi Элмира Аманбаеваа, «Чон кӧглерi» ансамбльның устағҷызы Ираида Карачаковаа, А.М.Топановтың адынаң Хакас драма театрының ӧӧн режиссёры Тимур Казновха, Н.Г.Доможаковтың адынаң национальнай библиотеканың тоғынҷызы Марина Тахтараковаа читiрiлгеннер.
Хакасияның Ӧӧркi Чӧп кнезiнiң пастағы орынҷызы, хакас чонның Улуғлар чӧбiнiң кнезi Пётр Воронин, залдағы чонзар айланып, теен:
– Аарлығ чир-суғҷыларым, хакас чонның Улуғлар чӧбiнiң адынаң, республика Ӧӧркi Чӧбiнiң адынаң Хакас тiлi кӱнiнең алғыстапчам. Ол пiстiң республиканың хазна ӱлӱкӱнi полча. Ол ӱртӱн айының 4-ҷi кӱнi тиктең нимес таныхталча. Анзы тархыннаң палғалыстығ. 1924 чылдаң ӱртӱнде амғы туста тузаланылчатхан хакас пiчии алылған. Олох чылда хакас алфавидiнiң проектi тимге сых парған. Анзы хакас чонның этническай культуразын улам тыытхан. Республикада хакас тiлiн хайраллирына паза тилiдерiне улуғ хайығ салылча. Ол ис-пайны алғыдар ӱчӱн кӧп тоғыс идiлче. Хакас Республиканың Конституциязында республикада iкi хазна тiлi пары тiп таныхталча – олар орыс паза хакас тiллерi. Чыл сай таныхталчатхан ӱлӱкӱн орындағы чонға танығлығ. Пӱӱл хакас чонның 15-ҷi съездi ирткен. Чоохтирға кирек, 1990 чылдаң сығара 35 чыл изере съездтерде хакас чонның культуразын, тiлiн, кибiрлерiн хайраллиры паза тилiдерi ӧӧн сурығлар полчалар. Хакас чонның 14-ҷi съездiнiң резолюциязын чуртасха кирiп, Хакасияның правительствозы 2021 чылда кiчiг хырлас айының 8-ҷi кӱнiнде «Хакас тiлiн хайраллиры паза тилiдерi» хазна программазын алған. 2024 чылда ол программа 2029 чылға теере узарадылған. Ирткен чылларда, программаны тоғындырар ӱчӱн, Хакасия бюджедiнең 40 миллион азыра салковай позыдылған. Ол программаны республиканың ӱгредiг паза наука министерствозы, культура министерствозы, национальнай паза территориальнай политика министерствозы ӧткiн тоғындырчалар. Аарлығ нанҷылар, пiс прайзы пiлчебiс, пос тiлiнең сӧбiреде чоохтассабыс, хакас тiлiн хайраллап халарбыс. Тӧреен тiлiбiстiң паза культурабыстың тилiзi сӧбiредең пасталча, аннаң андар ундутпасха сурынчам. Прайзын ӱлӱкӱннең алғыстапчам! Сӧбiрелерiңе часка, пик хазых алғапчам!
Чапсых кӧзiдiглер
Хакас тiлi ӱлӱкӱнiнiң пайрамнығ чардығында «Чатхан» фильмнi кӧзiткеннер. Аны хазнаның культура министерствозы полызиинаң Россияның В.Д.Поленовтың адынаң чон чайаачызы туразы чарыхха сығарған. Фильмнiң кӧзiдии «От чистого истока» искiрiг-чарыдығлығ проект хоостыра парча. 2025 чылда – саблығ хакас хайҷы-нымахчы С.П.Кадышевтiң пайрамнығ 140 чазы толған чылда – Хакасияда пастағызын на федеральнай фольклор-этнография экспедициязы ирткен. Iди салтарында «Чатхан» фильм суурылған. Ол Россия чоннарының материальнай нимес этнокультура ис-пайына кiрче.
С.П.Кадышевтiң адынаң чон чайаачызы кiнiнiң улуғ залының фойезiнде «алтын» холлығ устарның ниме-ноозы кӧзiдiге сығарылған. Iдӧк анда хакас тiлiнең пазылған книгаларны садызып алар оңдай полған. Пiс кӧзiдiг араласчыларынаң чоохтазып алғабыс, хайдағ книгалар ағылғаннарын пiлiбiскебiс.
Саяна Чебодаева, ХакНИИЯЛИ-ның библиотека устағҷызы:
– Пiс кӧзiдiге институттың 2022 чылда сығарылған кинделерiн ағыл килгебiс: iкi томнығ хакас тiлiнiң чарыдығлығ сӧстiгi, ӱс томнығ алыптығ нымахтар. Пӱӱл чарыхха сыххан наа кинделер аразында наука конференциялары материалларының iкi чыындызы пар. Пастағы чыындызар археология материаллары кирiл парғаннар, iкiнҷi чыындызынзар – филология паза тархын материаллары. Конференция пӱӱл хандых айында ирткен. Ол тархын наукаларының докторы, профессор, Хакасия науказының саблығ деятельi Яков Иванович Сунчугашевтiң пайрамнығ 100 чазына чарыдылған. Аннаң андар чоохтаза, пiстiң институт «Научное обозрение Саяно-Алтая» журналны сығарча. Iкi номер сых парған. Кӧзiдiге пастағы номерiн ағыл килгебiс. Паза учёнайларның хакас тiлiне чарыдылған монографияларын кӧрiп аларға чарир.
Анисья Лодойбалова, Хакас книга издательствозының экономизi:
– Кӧзiдiге хакас литератураларны, методика пособиелерiн, хоос литератураны, олғаннарға нымахтар ағылғабыс. Мында Илья Прокопьевич Топоевтiң, Лариса Ильинична Чебодаеваның, Анатолий Сергеевич Кривошеевтiң паза пасха даа писательлернiң книгалары пар. Хакас-орыс сӧстiгiн палаларға чахсы алчалар. Пу «Хыйға сӧс» книга iкi тiлнең пазылған. Аның тӧстегҷiлерi Ульяна Никитична Кирбижекова, Юлия Иннокентьевна Чаптыкова паза Надежда Степановна Чистобаева полчалар. Владислав Михайлович Торосовтың «Хакастарның посты улуғлир киктезi» книгазын чахсы алчалар. Ол А6 форматта сығарылған, аннаңар аны iзепке суғып ал чӧрерге чарир. Тасты хатығ чаҷыннаң идiлген, ӱр тудылар. Орыстар хакас-орыс тiлiнең пазылған чоохтазығларны чахсы алчалар. Кiчiг палаларға хакас тiлi алфавидi парох. Аннаң ӱгренерге оой.
Хакас книгалар кӧзідии
Ӱлӱкӱнде С.П.Кадышевтiң адынаң чон чайаачызы кiнiнiң ӧмелерi аалҷыларны чапсых концертнең ӧрiндiргеннер. Сценадаң сiлiг сарыннар саңай хакас тiлiнең чайылғаннар. Чайаачы иирнiң программазында «Ынархас» паза «Айас» олған теелбек студиялары, «Час ханат» олған эстрада студиязы, «Кӱн чахайағы» ансамбль паза «Арон» вокал студиязының ырҷылары араласханнар.
Чылығ ӱндезiглер
Хайхастығ концерт соонаң хазнаның улуғ сыйыхтарына турысхан аарластығ кiзiлернең сӧс алысхабыс.
Наталья Ахпашева, Хакасияның чон писательi:
– Пӱӱнгi кӱнге пiстiң республикада 9 чон писательi пар. Мағаа аарластығ атты пиргеннерiне ам даа киртiнминчем. Хакас тiлi кӱнiнде сыйыхтатханым уғаа танығлығ, тың чӱрексіп парғам. Ам тоғызыма уламох нандырығлығ хайарбын. Мин хакас поэзияны орыс тiлiне кӧп тiлбестеем. Прай он муңа чағын кибелiс чолларын тiлбестеем. Минiң иң пастағы тiлбестег тоғызым Валерий Майнашевтiң «Чатхан» поэмазы полған. Аннаң, 1990 чыллар пасталчатханда, айғасхам. Валерий Гаврилович тоғызыма чӧпсiнген. Ӧӧн тоғызым Моисей Баиновтың «Хан Тонис на тёмно-сивом коне» алыптығ нымаан тiлбестеенi полча. Анда читi муңнаң артых кибелiс чолы. Аны авторнаң хада тiлбестеп пастаабыс. Чарым тоғыс идiл парғанда, улуғ ачырғасха, Моисей Романович ах чарыхтаң парыбысхан. Анаң мағаа Галина Григорьевна Казачинова полысхан, чӧптер пирген. Iдӧк писатель Анатолий Килижековтың олғаннарға пазылған тӧрт чоллығ кибелiстерiн тiлбестеем. Пизiк ырларын тiлбестирге килiскенӧк. Мағаа «Хакасияның чон писательi» аарластығ атты пиргеннерi ӱчӱн иң пурнада Хакасияның Чайаачылар туразына паза хада тоғынчатхан писательлерге улуғ алғызым читiрчем.
Зоя Султрекова, Хакас Республика ӱгредиинiң саблығ тоғынҷызы:
– Мындағ киртiнiс паза пӧзiк сыйых ӱчӱн Хакас Республиканың правительствозын, iдӧк тоғызыма пӧзiк паалағ пирген ӱчӱн Хакасияның ӱгредiг паза наука министерствозын алғыстапчам. Ол паалағ Хакас книга издательствозында iстенчеткен прай тоғынҷыларға пирiлген. Хада тоғынчатхан ӧмее, пiстiң устағ-пастаға хайди даа улуғ алғызым читiрчем. Пiс прай тоғысты хада толдырчабыс, аннаңар нанҷы-ӧӧрелерiм хости полбаан ползалар, мин пу сыйыхты албасчыхпын. 2024 чылда пiстiң издательство 10 – 11 класстарның учебниктерiн, тимнебiзiп, федеральнай экспертизаа ызыбысхан. Ол чахсы ирт парыбысхан. 2025 чылда пiс пастағы тӧрт класстарға учебниктер тимнеп салғабыс. Олар, iдӧк сыныхтағ иртiбiзiп, федеральнай учебниктернiң списогынзар маңнаныстығ кирiл парғаннар. 2026 чылда 5 – 9 класстарға хакас тiлi паза литература учебниктерiн, тимнеп, ызыбысхабыс. Сағам олар сыныхтағдалар. Iдӧк чахсы иртiп парыбызарлар тiп iзенчебic. Пiс мыннаң мындар, прай пiлiзiбiс, кӱзiбiс салып, уламох маңнаныстығ тоғынарға кӱстенербiс. Таныхтирға сағынчам, Хакас тiлi ӱлӱкӱнi парда, уғаа поғдархастығ. Чоныбыс прай пiди чыылыс парза, чӱрексiнiстiг пiлдiрче.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Татьяна Тютюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
