Прай араласчылар – чиңісчілер
28.08.2026
Хабарлар
Михаил Побызаков паза марығ чиңісчізі Ольга Гогунская
Пос кирее. 24 орғахта «Ағбан» гостиницаның конференц-залында «Идінҷек-іҷе-2026» федеральнай программаның региондағы чардығының салтарлары иділді
Абахай, хыйға, кӱстенҷік паза ырах кӧрістіг іҷелер тӧртінҷі чылы «Идінҷек-іҷе» федеральнай программаның регион синіндегі чардығында араласчалар. Пір неделя аразына проект араласчылары пос киреен тӧcтиріне, аны парыстығ идер ӱчӱн прай хорадығларны орта сананарға, адын сабландырарға паза хада тоғынар кізілернең орта чоохтазарға паза кӧңнінең ӱлезерге ӱгренгеннер. Пӱӱл 70-ҷа араласчыдаң 26-зы марығның азах меедіне сығып алған. Олар ирткен пятницада, 21 орғахта, чарғыҷылар алнында пос кирее проекттерін арачылааннар. Чарғыҷыларға пос киреенің ӧӧн сағызынаң пасха, аның тиліс оңдайларын: кемге кӧрілген, хайдағ парыс ағылар, мыннаң мындар аны тилітчең, ӧскірҷең оңдайлар полар ба – прай чарыт пирерге киректелген.
Чиңісчі адын адиры сӧӧ тартылбаан. Азах меетке сыххан прай араласчыларға «Идінҷек-іҷе-2026» проекттің региондағы чардығында араласханнаңар сертификаттар читірілген соонаң алайзар Хакасия пазының орынҷызы Михаил Побызаков сыххан. Иң пурун ол пу проектті республикада чуртасха кирчеткен Хакасияның экономика тилізі министерствозына, тиліс чыындызына, «Минің пос киреем» кінге алғызын читірген.
– Марығның ады даа уғаа ызых – «Идінҷек-іҷе». Хас-хаҷаннаң кип-чоохтарда, сӧспектерде ипчінің илбек кӱзінеңер, мирҷең хылиинаңар пазылча. Олар сӧбіренің паза чонның кибірлерін хайраллапчалар паза тӧлдең тӧлге читірчелер. Кӧрчем, сірер пӱӱн пайрамға палаҷахтарыңнаң хада килгезер. Уғаа чапсых кӧрерге наа ӧсчеткен тӧлні. Пір саңай іҷе паза идінҷек полары – оой нимес. Мин сірернің чағыннарыңны айапчам. Пос киреенең айғазарына кӧп тус киректелче, ол, тізең, чағыннарыңның тузы. Сірер пос киреен азахха турғысчатхан туста чағыннарың хости полғаны – уғаа аарлығ. Пос кирее сірернің не кирееңер полбазын, сӧбіре киреене читіре ӧзіп, тӧлдең тӧлге хайраллалзын, тилізін, – алғаан Михаил Анатольевич.
Михаил Побызаков, конвертті азып, чиңісчі адын хығырған. Ол полған Саяногорск городтаң Ольга Гогунская «Культурный код» проектінең. Чиңісчее 150 муң салковайға сертификат читірілген. Чиңісчіні сыйиинаң алғыстап, Михаил Анатольевич «Идінҷек-іҷе» проекттің азах меедіне сығып аларға паза ӧӧн сыйыхты – 1 миллион салковайны – утып аларға алғаан. Ольга Гогунскаяның таниинаң, оларның пос кирее кип-азахха чібекнең хоостар саларынаң палғалыстығ. Ол хада хонғаны Никитанаң орыс чонның кибірлерін кӧдірерінең паза хайраллирынаң айғасча, аннаңар кип-азах пастыра орыс кибірлерін читірчелер: кибірліг хоостарны, хыйға чоохтарны, сиспектерні, православнай киртіністің ызых сағыстарын паза кізі кӧңнін кӧдірчеткен сіліг сӧстерні. Чиит сӧбіре ікі хызыҷах ӧскірче: Таисияа – пис час, Лесанаа – 2,4 час.
– Піс тоғызыбысты 2025 чылда чарыс айында пастаабыс. Позыбыс піс сын орыс кибірлігбіс. Аннаңар ол сағысты ідӧк кип-азахта читірчебіс. Пӱӱнгі кӱнге тӧрт чыынды сығарыбысхабыс: «Русский фольклор», «Православие», «Патриотизм» паза «Язык ценностей».
Ольганың таниинаң, олар тың ырах кӧрбинчелер, че ӧӧн пӧгін – садығны алғыдары, кип-азах сатчаң орыннарны таап алары.
– Мин марығның чарғыҷылары санына пастағызын на кіргем, аннаңар проекттерні паалирға уғаа чапсых полған. Араласчылар аймах кӧстегліг проекттер тимнееннер, оларны прайзын хынып искем. Оларның аразында чарғыҷылар нинҷе-де кӱстіг проектті таныхтааннар. Оларның санында мин Ольга Гогунскаяның паза Юлия Мизонованың тоғыстарын пӧзік паалаам. Чиңісчінің проектінең мин пастағызын пӱӱл часхызын Саяногорскта танысхам, анаң «Мир Сибири» фестивальда кӧргем. Юлия Мизонованың проекті шиналардаң ниме-ноо сығарарынаң палғалыстығ полған. Ол аны хаҷанох сағыста ал чӧрче, че чуртасха киргелек. Сынында проект Хакасияа даа, тиксі Россияа даа уғаа кирек: пӱӱнгі законнар хоостыра иргі шиналарны тастирға чарабас, аның ӱчӱн хатығластар кӧріл парған. Аннаңар оларны чыырға паза хати ниме-ноо сығарарына тузаланарға кирек. Проект паазы уғаа пӧзік пілдірче, че экологияа уғаа салымнығ полар, – чарытхан Хакасияның экономика тилізі министерствозының департамент устағҷызы Ирина Стругова.
МТС-тың региондағы пӧлии, проекттің партнёры полып, «Идінҷек-іҷе» марығның араласчызы Мария Алахтаеваа ӧнетін сыйиин читірген паза постарының платформаларында сӧс чайаачызының олғаннарға чарыдылған киндезін сығарарға хабазарға молҷаан.
– Мин пу проектте олғаннарға квест-кинде пас салғам. Кинде орыс тілінең пазылған, че анда хакас сӧстері пар. Палаларның даа, іҷе-пабаларның даа оларны ӱгренҷең оңдай полар. Кинденің ӧӧн сағызы хоостыра олғаннар аның полтазын постары тилідіп одырарлар, полған на хаалағда пос кӧрізіне килістіре чолны таллап, – ӱлескен Мария.
Мария Алахтаева (ортызында) сыйыхтас тузында
Мария – чиит сӧс чайаачызы. Аның улуғ нимес чайаачы тоғыстары «Хакас чирі» республика газетазының «Таң солбаны» литература страницазында сыхча. Амды ол наа сағызын чуртасха кирерге хаалағларны итче. «Идінҷек-іҷе» проектсер киліп, ол пастап олғаннарға ікі тілліг кинде тимнирге сағынған: пір страницазында ол орыс тілінең пазыларҷых, ікінҷізінде – хакас тілінең. Че араласчыларнаң хада чӧптескені хоостыра наа сағыс тӧреен: квесттіг кинде сығарыбызарға. Олғаннар олаңай ла чоох па, нымах па хығырбастар, олар істезіг апарарлар. Мындағ сағыс ідӧк олаңай ла тӧрібеен. Мария пір туста аймах ойыннар, ол санда квесттер паза детективтер, сағын таап турған. Чуртағҷылар аның ойыннарында хынып араласчаңнар. Амды ол опыды киндее салылар.
– Проектті арачылирға тимненгенде, мин пастағы хоостарны арған сағыс (ИИ) полызиинаң чайаам. Че киндені чайирға хоосчы киректелер. Мин киндемде пасхазына тӧӧй нимес, наа оңдайҷа, сіліг паза харах ӧріндірер хоостарны кӧрерге сағынчам, – тіпче Мария Алахтаева.
Мария пу проектте араласханына чӧпсінче, анда алған пілістер пос киреен апарарға тузалығ полар тіпче. Аннаң пасха, Мария мында наа ӧӧрелер таап алған. Олар прайзы кӱстенҷік, ачых-чарых іҷелер, ізенче, мыннаң мындар ол палғалыс ӱзiлбес тіп. Позы Мария ікі оолахтың іҷезі полча: тун оолғына 9 час, кічиине 6 час. Мария сағам пос посха тоғыс таапчатхан чіли тоғынча. Ӧӧн тоғызы культура учреждениелеріне Пушкин картазынаң тузаланар оңдайларны кирерге полызарынаң палғалыстығ.
Піс, тізең, ізенербіс, чиит сӧс чайаачызының проекті чуртасха маңнаныстығ кирілер паза Хакасияның кічіг чуртағҷылары наа киндені хынып хығырарлар, ӧӧн матырнаң хада істезігнең хынып айғазарлар.
Кибірли пос киреенең айғазып пастапчатхан іҷелернің ӱгредіг кӧстегҷізі Хакасияның тиліс чыындызы – «Минің пос киреем» кіннің устағҷы орынҷызы Татьяна Бизюк полча. Татьяна Ивановна, неделя аразына полған на араласчынаң чағын танызып, оларның таңдағызына сағыссырапча. Хайди олар мыннаң мындар хаалирлар? Прай сағыстарын чуртасха киріп аларлар ба? Че алындағы чылларның араласчылары, пірдең, олар марығ чиңісчілері полбазалар даа, че иң кӱстенҷіктері, пӱӱнгі араласчыларға паза Татьяна Ивановнаа позына, проектте алған пілістернең орта тузаланып, пос киреен чуртасха маңнаныстығ киріп алчатханнарын киречілепчелер. Оларның пірсі Анастасия Ведринцева пу чылның араласчыларынаң тоғасхан паза пос киреензер чолынаңар чоохтаан. Пірсі – Вера Курлыкова – ипчілерні чон алнына сығарға паза ӧтіг чоох тударға ӱгреткен.
– Мин полғаныңарны ла чиңісчее санапчам! Ноға? Іҷе паза ипчі полып, олох туста пос киреенең айғазарға паза прай ниме идерге маңнанарға кізее кӧп кӱс кирек, – теен Татьяна Ивановна. – Пу проектте, тізең, піс ӧменең тоғынарға, пасхазының сағыс-кӧрістерін санға аларға ӱгренчебіс, чӧптер пирчебіс. Мында сірер пос полызығларын паза ниме-ноозын турыстыра паалирға ӱгреніп алғазар. Ол уғаа аарлығ! Ізенчем, сірер мыннаң мындар пу палғалысты ӱспессер. Чолларың азых ползын, «Идінҷек-іҷенің» тӧртінҷі салғағы!
«Идінҷек-іҷе» ӱгредіг программазы Россияның экономика тилізі министерствозы пастаанаң паза «Наше будущее» чыынды хабазиинаң иртірілче, министрнің орынҷызы Татьяна Илюшникова марығны хайығда тутча. Араласчыларға наа пілістер «Тӱзімніг паза тиңнес полар экономика» нацпроект сылтаанда тикке пирілче. Тиксі хазнада программаны чуртасха кирер ӱчӱн «Минің пос киреем» национальнай агентство нандырча. Хакасияның тиліс чыындызы программаның региондағы чардығын чуртасха кирерге орындағы арғыстарны хабазарға хығырча.
Хакасияның тиліс чыындызы – «Минің пос киреем» кін программаны республикада иртірерге хабасхан прай арғыстарға, пірігістерге алғыстас пічіктерін читірген паза кибірге кір парған тортты сыйлаан.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Наталья Сюптерекова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
