Олғаннар пос тілін хынып ӱгрензіннер
28.08.2026
Хабарлар
Ольга Сагалакова чоох тутча
Конференция. Хакасияның прай даа ӱгретчілері, Ағбан городта чыылызып, ӱгретчілернің августтағы конференциязында араласханнар, аймах площадкаларда опыттарынаң ӱлескеннер
Тиксi 11 ачых тоғынған. Оларның пірсі хакас тіліне чарыдылған. Анда Хакасияның ӱгредіг министерствозының специалисттері, Хакасиядағы ӱгретчілернің узын кӧдірҷең институттың хакас тіліне ӱгретчең методика кінiнің, В.М.Торосовтың адынаң Хакас книга издательствозының тоғынҷылары, республиканың прай даа школаларында, олған садтарында хакас тілін апарчатхан ӱгретчілер паза воспитательлер араласханнар. Прай 170 азыра кізі. Аннаңар Н.Ф.Катановтың адынаң хакас национальнай школа-интернаттың улуғ залында пос орын чох таа полған.
Чоохты пастаан Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозының национальнай пӧлиинің устағҷызы Ольга Доможакова.
– Мин Хакасияның ӱгредіг паза наука министрінің адынаң прай чыылған улусты чағдапчатхан наа ӱгредіг чылынаң алғыстапчам. Хазыхтарың пик ползын паза пӱӱнгі тоғазығ сірерге туза ағылзын. Россия президентінің чахии хоостыра 2026 чыл Россия чоннары пірікчеткен чыл полча. Аннаңар пістің пӱӱлгі семинар-чыылығ «Хакасский язык как ресурс укрепления народов России: цели, задачи и ключевые направления» адалча, – теен ол, ӱгретчілерзер айланып.
Соонаң сценадағы улуғ экран пастыра ӱгретчілерзер Россия чоннарының тӧреен тіллерінҷе федеральнай институттың директоры Эсет Бокова айланған:
– Мин Россия чоннарының тӧреен тіллерінҷе федеральнай институттың адынаң прай чыылған улусты Россия чоннары пірікчеткен чылда ӱгретчілернің конференциязы азылғанынаң алғыстапчам. Хакас Республикада тӧреен тілге хабазарынҷа тоғыс тӱзімніг апарылчатханын кӧрерге уғаа ӧріністіг. Ол тоғыс региондағы аймах тіллерні, культураларны хайраллап халарға чахсы полысча. Ӱгретчілер аймах тіллерге чарыдылған мероприятиелерде ӧткін араласчалар. Чағдапчатхан наа ӱгредіг чылында мин Хакасияа аннаң андар ӧзіп одырарға паза тилирге алғапчам. Тӧреен тілнi хайраллапчатхан ӱгретчілер пӧзік чидіглерге читсіннер паза наа пастағларға кӱс тапсыннар.
Анаң сӧс хатабох алған Ольга Васильевна Доможакова. Аның таниинаң, пӱӱнгі кӱнде хакас тілінҷе ӧӧн, пасталығ паза ортын тиксі ӱгредіг системазында 14 федеральнай программа тоғынча. Хакас книга издательствозы федеральнай организацияларның санына кірче. Н.Ф.Катановтың адынаң хакас национальнай гимназия федеральнай синде Россияның тӧреен тіллерҷе ӧӧн ачыхтарының санында пол парған. Паза федеральнай переченьге хакас тілінҷе 27 учебник кір парған. М.И.Боргояковтың адынаң хакас тілінҷе паза литературазынҷа регион синіндегі олимпиада, Россиядағы чоннарның тіллерінҷе паза литературазынҷа олимпиадаа хозылып, Россияның просвещение министерствозы федеральнай синде таныхтаан олимпиадаларның санына киріл парған. Аның сылтаанда хакас тілінҷе олимпиадада сыйыхтығ орынға сыххан ӱгренҷілерге вузсар марығ чох кіріп аларға оңдай пирілче.
Паза Ольга Васильевна чооғында олған садтарында иркеҷектерні поc тіліне ӱгредері тӧреен тілні хайраллап халарынҷа ӧӧн кӧстег полча тіп таныхтаан. Пу сурығ хоостыра республиканың ӱгредіг системазында сидіксіністер пар. Анзы ӧӧнінде олған садтарында хакас тілін ӱгренчеткен палаҷахтарның аразында хакас палаҷахтарның саны 50%-тең асхынах полчатханынаң палғалыстығ.
Республиканың олғаннарға хоза ӱгредіг пирчеткен кінi «Просвещение хазна университедінің инновация площадказы» ат алған. Аны хоостыра пӱӱл Пии аймаандағы «Берёзка» олғаннар хазиин тыытчаң лагерьде «Тӧреен тіл – Россияның худы» тіл сменазы ирткен. Пӧгін хоостыра ол проект килер чылда узарадылар.
Ідӧк Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозының национальнай пӧлиинің устағҷызы школалардағы хакас тілі кабинеттері пір оңдайнаң чазалар тіп таныхтаан. Пасха сӧснең чоохтаза, ол брендбук осхас полар.
Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозының национальнай пӧлиинің улуғ специализі Анна Танбаева Хакасияның школаларында хакас тілі паза литературазы хайди апарылчатханнаңар чарыт пирген. Аның таниинаң, ирткен ӱгредіг чылында республиканың 27 школазында хакас тілі предмет чіли тӧреен тілні пілчеткен олғаннарға апарылтыр. Ол региондағы прай школаларны санға алза, 31% полтыр. 52 школада ӱгренҷілер хакас тілін тілні уйан пілчеткеннерге алай саңай пілбинчеткеннерге кӧрілген программаҷа ӱгрентірлер. Ол прай школаларны санға алза, 59% пол парчаттыр. 2025-2026 ӱгредіг чылында тиксі 7407 ӱгренҷі хакас тілін предмет чіли ӱгрентір, олардаң 5911 пала хакас полтыр.
Ідӧк Анна Антоновна пӱӱнгі кӱнде тӧреен тілін пілчеткен ӱгренҷілерге прай учебниктер нааҷылал парғаннар тіп таныхтаан. Сағамғы туста 5-ҷі класстарға ла тимнелген «Пос хакас тілі» паза «Пос хакас литературазы» учебниктер экспертиза иртчеттір. Пасхалары, тізең, прай сыныхтағларны чахсы иртiбізіп, амды чарыхха сыххан соонаң аймах школаларҷа тарадылчалар.
Паза ол халғанҷы чылларда республиканың аймахтарында хакас тілін ӱгренчеткен палаларның саны хызырылчатханын таныхтаан. Анзы кӧп чиит сӧбіре Ағбанзар кӧсчеткенінең палғалыстығ полтыр. Іди 2024-2025 ӱгредіг чылында Ағбандағы школаларда 37,3% хакас пала ӱгренген полза, 2025-2026 ӱгредіг чылында ол кӧзідім 40% тиңнел партыр. Аның сылтаанда Ағбанда ӱгренчеткен хакас палаҷахтарға учебниктер хайди даа читкiҷе поларға кирек тіп таныхтаан Анна Танбаева.
Хакасиядағы ӱгретчілернің узын кӧдірҷең институттың хакас тіліне ӱгретчең методика кінiнің специализі Наталья Трунова пӱӱнгі кӱнде олған садтарында иркеҷектерні хакас тіліне хайди ӱгретчеткеннеңер чарыда чоохтап пирген. Республиканың 160 азыра олған садында олғаннарны тӧреен тілге ӱгретчеттірлер. Анда хакас тілін апарып, 250 азыра воспитатель істенче. Олған садтарында воспитательлер ӱс пасха программаҷа тоғынчаттырлар: тіл пілчеткеннер, тӧреен тілін уйан пілчеткеннер паза тілні пілбинчеткеннер.
Іди ол тоғысты узарадып, Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозынаң, Хакасияның Улуғлар чӧбі хабазиинаң воспитательлерге, іҷе-пабаларға иркеҷектерні тӧреен тілін ӱгредеріне кӧстегліг «Пала тілі» сайт чуртасха кирілтір. Ол сайт аймах-пасха чардыхтардаң пӱтче. Анда кічіг палаҷахтарның іҷе-пабаларына даа кӧп тузалығ паза чапсых материал таап аларға чарир.
Таштып аймаандағы ӱгредіг устанызының улуғ специализі Елена Тюмерекова, чоох тудып, аймахтағы олған садтарында хакас тілін апарчатхан воспитательлерге 2013 чылдаң сығара чал ахчазына хоза 15% тӧлелче тіп искірген. Аймахтағы тӧрт олған садында палаҷахтар тӧреен тілін ӱгренчеттірлер. Ікі олған садында хакас тілін пілчеткен воспитательлер чоғыл осхас. Хай пірее школаларда даа кічіг олғаннарны хакас тіліне ӱгретчеттірлер. Таштып аймааның ӱгренҷілері чахсы кӧзідімнер кӧзітчелер, хакас тілінҷе олимпиадаларда сыбыра араласчалар.
Уғаа поғдархастығ полған истерге Пии аймандағы Хызыл хара суғ аалдағы ӧӧн школаның устағҷызы Ольга Сагалакованы. Аның чооғы прайзын даа чапсытхан тирге чарир. Хызыл хара суғ аалдағы школаның ӱгренҷілері республика синіндегі марығларда тӧреміл араласчалар. Оларның олғаннары хакас тілінең чахсы чоохтасчалар. Че, хайди Ольга Сагалакова таныхтаан, халғанҷы чылларда пастағы классха килген олғаннарның 50%-і пос тілін пілбинче. Андағ киректi чох идер ӱчӱн, андағы школаның пасталығ класстарның ӱгретчілері улуғ тоғыс апарчалар. Анаң ортын класста тіл пілбинчеткеннернің саны илееде хызырыл парчаттыр. Андағ киректi чох идер ӱчӱн, 2023-2024 ӱгредіг чылында 1 – 9 класстарда хакас тілі предметтің частарын хозыбысханнар. 2025-2026 ӱгредіг чылында ол тоғыс уламох алғым апарылтыр. Оларның хакас тілінҷе ідӧк урок тузында нимес занятиелер кӧп апарылтыр.
Позының чооғында ӱгретчі хакас тілінҷе паза литератураҷа частар хозылғаны олғаннарның пілістерін ӧӧн предметтерҷе тӧбін тӱзiрбинче тіп таныхтаан. Оларның выпускниктері 9 класс соонда хазна сыныхтағларын чахсы тудыбысчалар тіп искірген. Пӱӱл, тізең, школаны пір ле ӱгренҷі тоостыр. Ол Хызыл хара суғ аалзар 6 классха килтір. Школа тоосханда, ӱгренҷі хакас тілінҷе паза пасха предметтерҷе чахсы пілістер кӧзіттiр. Ольга Сагалакова чооғын тоосханда, прай чыылған улус ағаа матап айа сапхан. Андағ кӧзідімні кӧрерге уғаа поғдархастығ полған нооза.
Конференция тоозылғанда, анда тиксі ӱзӱрілген сурығларны санға алып, хакас тілін хайраллап халарынҷа аймах чарадығлар алылар тіп искірілген. Соонаң полған на муниципалитеттің пазына пічіктер ызылар тіп искірген Ольга Васильевна Доможакова.
Сом Н.Ф.Катановтың адынаң национальнай гимназияның сайтынаң алылған
Автор :
Ольга Томочакова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
