Саблығ вузта ӱгренгені кізі cағызын алғытча
28.08.2026
Хабарлар
Камат Ах Хасха Шалгынов вузта ӱгренген ӧӧрелерінең хада
Культура. Камат Ах Хасха (Юрий) Шалгынов пӱӱл Гнесиннернің адынаң Россиядағы музыка академиязын тоосхан. Ол ӱгредии хоостыра этномузыколог
Кічігдең музыкаа хыныс
Хакастарның аразында ізестіг чииттер кӧп. Олар, спортта, пос киреенде, ӱлгӱде, наукада паза пасха даа сфераларда устарын сынап, тӧреен чирібісті ырахха сабландырчалар. Андағларның санына Камат Ах Хасха Шалгынов кірче. Чиит музыканттаңар кӧбізі искен полар. Ол саарбах тузындох, хомыснаң ойнап, аймах-пасха синде иртчеткен чайаачы марығларда чиңістер тутхан. Итсе, 2022 чылға теере аның ады Юрий полған. Тӧрт чыл мының алнында хакас оол адын алыстырыбыстыр. Амды пічікке ол Камат Ах Хасха Шалгынов тіп кір парған.
Чиит кізі Ағбанда тӧреен. Пабазы Аркадий Владимирович пӱдірігҷі полып істенче, іҷезі Ольга Григорьевна – медсестра. Кічігде оолағас имҷі поларға пӧгінтір, че пасталығ класстардох ол музыкаа аптаттыр салған. Чир-суғҷыбыс чоохтапча:
– Пастағы кӧріске, мин музыканаң усанабас айғас сыххам. Тайымның хызы саблығ ырҷы паза музыкант Ираида Захаровна Ахпашеваның устаанынаң чатханнаң ойнирға ӱгренген. Мин оларзар удаа ааллап пар килҷеңмін. Пір хати, сыдаспин, чатханның хылларын тарт кӧргем. Анзы кӧңніме кірген. Пиҷем чіли ойнирға сағыс тӧреен. Пабам, мағаа удур парып, музыка школазынзар пазындыр салған. Ол тустаң чуртазым кӧглернең пик палғалыс парған.
Че пірееде сағын салчам: музыкант полары – минің ӱлӱзім. Іҷемнің хыс фамилиязы – Кольчикова, ол Асхыс аймаандағы Оот пилтірі аалдаң. Тӧӧ чирі, тізең, тахпахчыларға паза хайҷыларға пай. Іҷем тоғысха сығыбысханда, мағаа пір час таа чох полтыр. Мині тай іҷем Матрёна Николаевна Кольчикова кӧрген. Ол тынаға сыхханҷа пасталығ класстар ӱгретчізі полып тоғынған. Аның кӱcтенізінең хакас тілін ӧтіре пілчем паза ыр-сарыннарға сабыл парғам. Пабамның даа туғаннары аразында кӧгҷілер илееде. Ол син чон аразында пірее ӱгредігліг музыкант сығарға кирек полбас па.
Паба-іҷезі оолахты А.А. Кенельнің адынаң олған музыка школазынзар чӧргiзерге сағынған. Че Юра хакас гимназиязар ӱгренерге кірче тіп піліп алғанда, аны республиканың олған искусство школазынзар ызыбысханнар. Искусство школазы гимназияның туразында орныхча нооза. Ӱгредіг улуғ нимес хомзыныстаң пасталған. Ол туста учреждениеде чатхан клазы чох полтыр. Аннаңар оолағас хомыснаң ойнирға ӱгренген. Ағаа Россия культуразының саблығ тоғынҷызы Мария Сартыкованың холында узын таптирға талаан полған. Мария Сергеевна кӧп оол-хысха чайаачызар чол асхан. Аның ӱгренҷілерінің санында национальнай кӧг тиріглер оркестрінің тӧcтегҷізі Людмила Кирбижекованы, музыкант паза ӱгретчі Марина Султрекованы паза пасхазын адирға кирек. Мария Сартыкованаң Юрий Шалгынов, хада-пірге тоғынып, 2016 чылда пӧзік чидіге читкеннер. Ол чыл саарбах, Дельфийскай ойыннарда узын сынап, Хакасияа алтын медаль ағылған. Ноға пу чиңіc прайзын таңнатхан? Пістің хазнада национальнай кӧг тиріглерi аразында пастағы орында балалайка паза домра парчалар. Хомыс алында сцена инструментіне саналбаҷаң, чарғыҷыларның кӧбізі аннаңар испеен дее. Марығ тузында Юрий Шалгынов композитор Татьяна Шалгинованың произведениезін толдырған. Ағаа хабасхан концертмейстер Лариса Киштеева. Ӧменең иділген тоғыс республиканы сабланысха сығарған. Ідӧк чидіг киречілеен: Юрий Шалгыновтаң пӧзік устығ музыкант сығар. Аны пілініп, саарбах 9-ҷы класс соонда ХГУ-ның музыка колледжінзер кірібіcкен.
Студент тузы
Студент тузы Юрий Шалгыновха тӱзiмніг ирткен. Чир-суғҷыбыс, колледжте ӱгреніп, хомыснаң ойнирға, «Кӱн сузы» ансамбльда теелбектенерге паза «Ӱлгер» ӧмеде хайлирға маңнанған. Чиит кізі чоохтапча:
– Колледжте мин Мария Сергеевнаның устаанынаңох узымны таптаам. Музыканттың чуртазы – ол репетициялар, концерттер паза марығлар. 2017 чылда «Анжелен» чоннар аразындағы арға-мӧрійде араласхам. Ол Казахстанда ирткен, композитор Казангапа Тлепбергенулының хумартхызына чарыдылған. Марығласчатхан улустың ӧӧн чардығы консерваторияның cтуденттері полтыр. Оларның аразында чідірінмеем, ікінҷі орынға сыххам.
2019 чылда таланттығ музыкант Ағбанда Пастағы май ачығында концерт иртірген. 17 частығ оол, симфоническай оркестрнең хада сценаа сығып, Т.Ф.Шалгинованың «Хомыснаң оркестрге концерт» тоғызын толдырған. Ойын Республика кӱніне чарыдылған.
«Кӱн сузы» ансамбльзар Юрий усанабас кіріп алған. Ол «Ӱлгерде» істенерге сағынтыр, че ансамбльда тоғыс орны чохтаңар, саарбах теелбектенген. Пос туста чир-суғҷыбыс хайлирға кӱстенҷең. Хайди ол таныхтаан, ӧӧнінде пасхазына кӧӧкчең. Улуғ курстарда ӱгренчеткенде, Шалгыновты «Ӱлгерзер» хығырғаннар. Анда ӧменің хоос устағҷызы, Хакасияның чон артизі Кучен Ай Чарых Сайын хакас оолны аймах оңдайнаң хайлирға ӱгреттір. Музыкант таныхтапча:
– Сидік полған тіп чоохтап полбаспын. Мин ансамбльзар тоғысха кіргенімде, ӧмедегілер ӱзінҷі чылы, таң, «Тулаға» проектті чуртасха кирчеткеннер. Ол алыптығ нымахтар иирі. Кучен Ай Чарых Сайын мағаа Семён Прокопьевич Кадышев ысхан «Алтын Арығның» ӱзігін пир салған. Ӱзік 15 минутаа кӧрілген. Іди хайҷы чолын пастаам тирге чарир. Піреезі хайлапчатханымны ис салып хайхаан.
Хакас оол музыка колледжін 2021 чылда тоосхан. Анаң Юрий Шалгынов ХГУ-ның искусстволар институдында пілістерін алғытхан. Че вузта ӱгредіг парбиныбыстыр. Чир-суғҷыбыстың чооғынаң, ол пір саңай институтта ӱгренерге, «Ӱлгерде» тоғынарға паза республиканың олған искусство школазында уроктар апарарға харасхан. Ол син тоғысха кем сыдазар? Чарым чыл пазынаң Шалгынов институтты тастабысхан. Че ӱгренерге хайди даа кирек. Ибіре чахсы сағынып алған соонда чиит кізі Казахстандағы консерваторияны таллап алған. Ол туста Хакасияның культура министерствозында Валентина Лебедева істенген. Валентина Ивановна Юраа Гнесиннернiң адынаң академиязар кірерге чӧп пиртір. Шалгынов Хакас филармониязының артизіне саналған. Учреждениенің устағҷызы Вячеслав Инкижеков Москвазар ызарға тимдебіс тіп молҷаан.
Академияда
Гнесиннернің адынаң Россиядағы музыка академиязы 1895 чылдаң тархынын апарча. Пӱӱнгі кӱнде ол хазнаның ӱс ӧӧн музыка вузтарының санына кірче. Аны Москвадағы паза Санкт-Петербургтағы консерваторияларнаң пір синге турғысчалар. Академияда прай музыка специальностьтарынҷа ӱгредіг парча. Чайаачы вузты тоосханнарның санында композиторлар Арам Хачатурянны, Микаэл Таривердиевті, Давид Тухмановты, ырҷылар Людмила Зыкинаны, Иосиф Кобзонны, Александр Градскийні паза пасхазын адирға чарир. Пістің республиканың чииттері анда пілістерін тӧреміл алғытчалар. Хакастардаң саблығ вузты музыковед Татьяна Чаптыкова тоосхан.
Юрий Шалгынов академиязар кірчеткенде, вузнаң палғалысты Валентина Лебедева тутхан. Филармония ахчанаң полыстыр. Хакас оол Москвазар пастап консультацияа пар килген, анаң сыныхтағлар тутхан. Чол паза чурт ӱчӱн культура учреждениезі тӧлеен. Чир-суғҷыбыс «национальнай кӧг тиріглерi» специальностьха кіріп аларға пӧгінтір. Аны ідӧк этномузыкологка ӱгренерге хығырғаннар. Чиит кізі хайҷы Кучен Ай Чарых Сайынның чӧбінең ікі cпециальностьха пічіктерін пир салған. Ол чоохтапча:
– Этномузыкологка таллағны иртiбіскем. Филармония мағаа матап хабасхан. Кучен Ай Чарых Сайынның паза «Ӱлгер» ансамбльның директоры Саяна Майнагашеваның кӱстенізінең мин тӧрт чыл учреждениедең стипендия алғам. Директор паза дирижер Вячеслав Геннадьевич Инкижеков, удур парып, кирек пічіктерде хол салыбысхан. Валентина Ивановна Лебедеваа улуғ алғыс. Ол чох кирек килізерҷік пе тiп ікінҷілестіг.
Академияда Юрий прай кӱзін салып ӱгренген. Этномузыколог – фольклор істезігҷізі. Студенттер ӱгретчілерінең хада чайғы сай наука экспедицияларына чӧрчелер. Ӱгредіг тузында аймах конференцияларда араласчалар. Чир-суғҷыбыстың таниинаң, Россиядаң тоғыр хатығластар кирілзе дее, музыканттар хырығ озаринзар марығларға тӧреміл чӧрҷеңнер. Этномузыкологтарның андағ оңдай чох полған. Че олар чылда пір хати хайди даа Санкт-Петербургсар конференцияа пар килҷеңнер. Чиит кізі таныхтапча:
– Гнесиннернiң адынаң академияда ӱгрензең, кізінің cағыс-кӧрізі саңай алысча, чуртасты пасха иде паалап сыхчазың. Тӧрт чыл аразына хайдағ ла чоннаң чоох алызарға киліспеен. Санапчам, тилекейнің хайдағ даа пулиинда таныстарыма учурирбын. Анда ӱгренчеткен чииттер изебi чох таланттығлар, таңдағызына кӧстегліглер. Общежитиеде миннең хада пір пӧлікте Хырғыс чирінең килген оол чуртаан. Ол пӧзік устығ гобоист. Вуз соонда аны Улуғ театрзар тоғысха алып алғаннар. Амды нанҷым Россияның чон артизі, дирижер Валерий Гергиевтің устаанынаң тоғынча. Академияда андағ кізі кӧп. Москвада ӱгренчеткенде, хазнаның иң саблығ театрларында, музейлерінде пол килгем. Чахсы оңдай пирген «Пушкиннiң» картазы. Мин 2001 чылда кічіг хырлас айында тӧреем. Мағаа 23 час тол парғанда, картанаң тузалан полбиныбысхам. Ойыннарға студент биледі хоостыра ирт парыбысчаңмын. Ол тусха арғыстарымның кӧбізі аймах культура учреждениелерінзер тоғысха кіріп алғаннар. Оңдай полза, концерттерні тикке кӧріп аларға хығырҷаңнар.
Наука экспедициялары Юрий Шалгыновтың сағызында халғаннар. Пастағы курс соонда студенттер Калуга облазында тоғынғаннар. Чир-суғҷыбыстың таниинаң, андағы чон оңдайынаң аалдағы хакастарға тӧӧй. Килген кізее паарсапчалар, аалҷыларны стол кистіне одыртчалар. Хакасиядағы чіли, Калуга облазында аалларда кізі cаны хызырылча. 2024 паза 2025 чылларда экспедициялар пістің республикада ирткеннер. Пастап ученайлар студенттернең хада Асхыс аймаанда істезігліг тоғыстар иртіргеннер, пір чыл пазынаң – Шира паза Орджоникидзе аймахтарында. Оларға муниципалитеттернің культура устаныстары чахсы полысчаңнар. Экспедицияларның араласчылары колледжтернің общежитиелерінде чуртааннар, оларны аалларҷа машиналығ тарт чӧрҷеңнер. Хайди таныхтаан чир-суғҷыбыс, республиканың алтынзархы аймахтарында хакастар тӧреен тілін уйан пілчеттірлер.
Ӱгредіг программазынаңар чоохтаза, этномузыкологтар теориядаң пасха, хайди даа фольклор-этнография ансамбльынзар чӧріп, орыс чонның сарыннарын толдырҷаңнар, этнографическай хореографияда (мында Юраа «Кӱн сузы» ансамбльда тоғынғаны туза пол парған. – Авт.) паза вокалда устарын сынаҷаңнар. Чайаачы вузта прай ӧмелер кічіг. Юрий Шалгыновнаң хада ӱс кізі ӱгренген: Ольга Грачёва (Пенза облазы), Анна Микаилова (Саратов облазы) паза Серафима Фёдорова (Тверь облазы). Хазна сыныхтағлары тузында олар методикаҷа экзамен тутханнар, улуғ нимес концерт кӧзіткеннер паза диплом тоғызын арачылааннар. Чир-суғҷыбыстың программазы 7 кӧгдең пӱткен. Ол алыптығ нымахтың ӱзігін ысхан, тахпахтар толдырған. Ағаа арғыстары полысханнар. Ооллар тахпахтарны хакас тілінең толдырғаннар. Алған диплом хакас оолға ӱс cпециальностьча тоғынарға оңдай пирче: этномузыколог, ӱгретчі паза чайаачы ӧменің устағҷызы.
Амды Камат Ах Хасха Шалгынов Хакас филармониязында «Ӱлгер» ансамбльда істенче. Чӧптезіг хоостыра ол анда ӱс чыл тоғын саларға кирек. Аның диплом тоғызы хайҷы Семён Кадышев ысхан «Алтын Чӱс» алыптығ нымахха чарыдылған. Чиит кізі тоғызын читіре идiбіссе, кинде сығарарға чарир. Че аны Шалгынов соона артыс салған. Амғы туста «Ӱлгерде» 10 артиинаң артист істенче, ӧӧн чардығы – чииттер. Кибір хоостыра чарыс айында Хакас филармониязы наа чайаачы сезонын асча. Артисттер сіліг кӧглерні истіп аларға хығырчалар. Кӧгҷілернің cанында саблығ вузты тоосхан Камат Ах Хасха Шалгынов полар.
Сом Камат Ах хасха Шалгыновтың архивінең
Автор :
Майя Кильчичакова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
