Тӧреен аалына хыныс – пос киреенің ӧзені
19.08.2026
Хабарлар
Асхыс аалда пос киреенең айғасчатхан Аркадий Боргояков
Пос кирее: асчабыс, тилітчебіс, парыстанчабыс
Идінҷек. Асхыс аалның чуртағҷызы, идінҷек Аркадий Боргояков пос киреензер чолны позы таптаан паза кічиҷек-улуғ сағыстарынзар хаалағларны идерін аннаң андар узаратча
Асхыс аалның суғ хазында «Аскизский папа» кафе турча. Пу чыллар аразына хайа тазынаң салылған тураа орындағы чуртағҷылар даа, аалҷылар даа кӧнік парғаннар. Чорыхчылар кафеде удаа тохтапчатханы кӧрінче. Кізілер пір машинаа одырчалар, пірсінең – сыхчалар. Іди кӱн тооза даа полча. Кем-де, тізең, кафезер аалҷыларын ағылча, кем-де мында палаларының тӧреен кӱнін таныхтапча.
– Мин тӧреен аалымны хаҷан даа махтап турғам, уламох пасха городсар ӱгренерге парғанда. Хызылчардағы тимір чол транспорты институдында ӧӧнінде крайдағы оол-хыстар ӱгренчелер. Олар город-аалларына махтанчатпастар ба. Мин, оларны истіп, тӧреен аалымны ідӧк сабға сығарарға кӱстенгем. Іди пірcінде студент арғыстарым, Асхыс аалны кӧріп аларға тіп, минзер ааллап килерге сурынып алғаннар. Ол полған 2008 чылда от айында. Аал ортызынҷа машиналығ ойлат пар килдібіс. Парктарны, суғ хазын кӧртіс пирдім. Иир чағдапча. Аалҷыларымны хайдар апарҷаң тіп сағыныбысхам. Кӱнӧрте чей ізіп, чоох-чаахнаң одырып алҷаң орын чох полған. Аалда иирде тоғынчатхан ікі кафе ле полған. Чииттернің хынған орнынзар парғанда, кӧңнібіc тӱс парған. Анаң ікінҷі кафезер парғабыс, анда даа піcті тӧӧй «хоос» сахтаан: чахсы градустығ иреннер «тынанчатханнар». Уйадымнаң, хайдар даа кірерін пілбеем, паза полбаста, Ағбанзар чол тутхабыс... – сағысха кирче Аркадий Боргояков.
Андада ол сағын салған: тӧреен аалыма истіг, артых суум-саам чох, чоох-чаахнаң иптіг одырып, ізіг чей ізіп алҷаң кафе кирек. Bди чиит оолның ол чазыт сағызы полыбысхан.
Соонаң, тимір чол транспортының институдын тоос килгенде, Аркадий Боргояков пабазының чолын пазарға пӧгінген. Кӧп палалығ сӧбіре пазы Радион Терентьевич Боргояков чуртазы тооза даа тракторист тоғызында істен салған, предприятие тоғызын тохтатханда, ол наа тоғыс орнын тілеен. Іди ол, тимір чолзар кіріп, трактор тінін тударын узаратхан. Оол сизінген, пабазы пу тоғыстағы чал ахчазын, чалғызан даа тоғынза, сӧбірезін азырирға, читі палазын ӧскірерге читірер.
Анзын кӧріп, Аркадий, Москвада МЧС академиязында ӱгредии киліспеен соонаң, ікінҷілес чох, пабазының чолынҷа парарға чаратхан. Оол, «Хызылчардағы тимір чолларнаң» кӧстегліг чӧптезіг идіп, Хызылчардағы тимір чол транспортының институдынзар ӱгренерге кірібіcкен. Студенттер, тӧрт чыл Хызылчарда ӱгреніп, пизінҷі курста Иркутсксар ӱгренерге парчалар. Аркадий Боргояковтың ӱгредии ідӧк салылған: ӧӧн чардығын Хызылчарда ӱгренген, институтты Иркутскта тоосхан.
Чӧптезігҷе ӱгренгенде, ағаа пис чыл хайди даа тимір чолда істен саларға кирек полған. Аркадий Радионович «Ниме-ноо тартарынаң айғазары паза тимір чол транспортынаң устиры» специальностьча инженер ӱгредиин алған. Чӧптезіге тудынып, устағ-пастағ чиит специалистті Казанов станциязар тоғысха ысхан. Анда чиит кізі ӱр тудылбаан, пастап сала улуғ арах станциязар тоғынарға парыбысхан, анаң – Ағбанзар.
Пір саринаң аның тоғызы ізестіг полған, аны нандырығлығ ла толдырып одырзаң, чал ахчазы чахсы тӧлелҷең. Андағ даа полза, чиит оол пастыхтарның сын нимес тудынчатханнарына урунған. Сын кирекке ӱгренген оолға анзы пір дее кӧңніне кірбинчеткен. Аркадий, тик чох пыролығ халбасха паза пастыхтарның сағыс-кӧріcтерінең палғалыстығ полбасха тіп, пос киреен азарға сағыс тут сыххан. «Пірее ікі метр ікі метрге ларёгас таа ползын, ол пис тее муң салковай ағылзын», – сағын салған ол пірсінде.
Іди хоных хонғалах оол кӧп нимес ахчаҷағын чыып одырған. Олох туста чир суриин пӧгіп пастаан. Киліcтіре чир сурап, Асхыс аал чӧбінзер пір чылҷа кір чӧрген. Аны пір специалисттең пірсінзер ыс турғаннар. Аал пазы Марина Анжигановазар парғанда ла, ол, чиит оолның пастаана удур парып, хайдағ чир киректелчеткенін тӱптестіріп алып, суғ хазындағы пулуңасты сӧлеен. Аркадий, аны кӧріп алып, чирнең чарас салған.
– Сынында кӧп ахча чох таа пос киреен пастирға чарир, полған на сурығны ниик паанаң пӧкчең оңдай пар поладыр, уламох ізеп чалбах полбаза, – тіпче идінҷек. – Мин кафе ханаларын хайа тастарынаң саларға чаратхам. Кирек усты таап алғам. Ол ханаларны хайа тастарынаң салған, мин прай хоза тоғыстарны толдыр турғам: раствор пулғаам, суғ тазаам паза пасхазын. Тӧрт чыл пӱдіріг парған, ағырин-кӧӧлҷе, маңзыт чох. Ханалардаң пасха хайа тастарынаң пол, кӧзенек алты паза бар столы салылғаннар. Одырчыхтарны, столларны піc иргі ағас чардыларынаң чығабыс. Прай ол нимее кӧп ахча хоратпаам. Пӱӱнгі кӱнде кафе тасты-істінең аарлығ кӧрінче, сынында, тізең, мин аның пӱдіриине кӧп ахча хоратпаам, ахча матап ӱзӱрлеем.
Кафе туразын турғызып алғанда, техника паза тиріглер аларға киректелген. Ол пӧгінге пастағы кредидімні – 500 муң салковайны – алғам.
2018 чыл, хосхар айы. Аркадий Боргояков улуғ маң чохха тӱсче, кафезін азарға тимненче. Ӧӧн тоғызында, тимір чолда, ол тусха киліcтіре отпуск ал салған. Че хайдағ даа істеніс ӧмезінде алызығлар пол парадыр. Аркадий тынанарға даа маңнанмаан, аны отпусктаң тоғысха хығыртыбысханнар. Ол туста ӧмеде пизӧлең тоғынчатханнар. Пір кізі тоғысха хайдағ-да сылтағнаң сыхпин салза, прай ӧменің тоғыс тузы алысчаң. Наа кізіні ӱгредерге ікі ай азыра парыбысчаң.
– Таллаҷаң оңдай чох полған – мин тоғыстаң саназыбызарға чаратхам, – ол киректі сағысха киріп, чарытча идінҷек. – Хада тоғынчатхан арғыстар даа мағаа ізенмезіннер, пос киреен дее иптіг азахха турғызып аларға тіп.
Іди Аркадий Радионович ӧӧн парызы чох халған, иңнінде, тізең, ам даа парыс ағылғалах пос кирее, 500 муң салковайға кредит паза РЖД программазынҷа алған ипотека кредиді, ол тоғыстаң саназыбысхан ӱчӱн, аның оңдайлары алызып, тӧлег сині пілдірте хозыл парған.
– Ол туста мағаа андағ ікінҷілестіг сурығҷа табырах чарадығ аларға пос сӧбірем чох полғаны полысхан тiп сағынчам. Мин іҷе-пабамнаң хада чуртаам, хоных хонғалах полғам, – таныхтапча ирен.
Ол даа сылтағнаң аның кафе туразын турғызарға ахча чығҷаң оңдайы полған, анаң пиццерия тоғызынаң пӱкӱлее айғазарға. Кафе туразы паза кухнязы істі-тастынаң тимде полғанда, Аркадий пицца тимнеҷең усты таап алған. Тоғынарға нимес, ол кирекке позын ӱгрет саларға.
– Чиис тимнеҷең ус мині, тимірчолҷыны, пиццаны паза пасха чиисті тимнирге ӱгреткен! – таныхтаан Аркадий. – Мин санапчам, кізі пос киреен позы толдырып пілерге кирек: сығарчатхан нимезінең пасти аалҷыларны удурлирына теере. Аныңох ӱчӱн мин пастап позым пиццаны паза пасха чиистерні тимнирге ӱгренгем. Чоохтирға кирек, ол олаңай ла иділбинче: ӱгредіг кирее прай кирексініcтерҷе парча паза полған на чардыхта сыныхтағлар иртірілче. Піліcтерні турыстыра киречілеен соонаң на ағаа килістіре сертификат читірілче. Аны алып, мин пиццериязар тоғынҷыларны алғам. Пастап позым, анаң тапхан кізіні пицца тимнеттіргем. Пиццерия тоғызын пастабысхан, – хосхан идінҷек.
Пӱӱл «Аскизский папа» кафе тоғызын пастааннаң сығара сигіc чыл ирт парды. Аркадий аның істі-тастын истіг идеріне хайығ салча. Олох туста наа сағыстарын чуртасха киріп одырча. Пӱӱнгі кӱнде ол наа кафе пӱдірче. Ол Асхыс аалның ӧӧн паркында орнығар. Аннаң пасха чиит ирен тӧреен аалына туза ағыларға паза аны уламох истіг идерге сағынча. Аның ӱчӱн алты чыл мының алнында сыйых ит пирген: Асхыс аалның чоғархы саринда, «Роснефтьтің» заправказының чол кизіре «Аскиз» стелла турғыс салған. Че, сын хакас чіли, Аркадий прай карталарын азарға ынабинча. Сағыста ал чӧрчеткен киректері чуртасха маңнаныстығ кирілзе, паалаҷаң салтар полза, ӱзӱрҷең ниме пар полар. Сағам, тізең, идінҷек кізі ідӧк тоғынарынаң хорыхпинча, пӱдірігнең олаңай ла устап одырбинча алай кӧр парыбыспинча, кӧп нимені позы итче.
– Мин улуғ-кічіг городтарда нинҷе полғам, хаҷан даа оларда истенмеем. Пос кӱннер полза, тӧреен аалымзар маңзыраҷаңмын, – тіпче Аркадий Радионович. – Ам даа мин позымның даа, палаларымның даа таңдағызын Асхыс аалда кӧрчем. Мында истіг чуртасха прай оңдайлар пар. Машиналар тығылызы чоғыл, прай кирек социальнай учреждениелер хости орныхча: школалар, олған садтары, спорт паза культура учреждениелері. Ниме паза кирек?
Сынында Асхыс аалның ам даа ӧсчең оңдайлары пар, че аның тилізінең Аркадий Боргояков осхас ӧткін чуртағҷылар паза идінҷектер айғасса, аал кӧрімі дее, чуртас сині дее алызып одырар. Чоохтирға кирек, Аркадий Радионович ідӧк политикаа тартылча. Ол Хакасияның Ӧӧркі Чӧбінің депутаттарына табығларында араласхан. Eлгӱ «ойыннарын» орта сизінер ӱчӱн паза аннаң палғалыстығ законнарны ӧтіре пілер ӱчӱн, ирен Сибирьдегі федеральнай университетте «Халыхтар ӱлгӱзі» кӧcтегҷе магистратурада ӱгренген. Амды ол Асхыс аймааның депутаттар чӧбінің Асхыс аалдаң табылған депутады полча.
Ирткен чылда, тізең, чиит ирен MВA (Магистр делового администрирования) программазынҷа пос кирее кӧcтеенҷе ӱгредиин тоосхан. Чоохтирға кирек, Хакасияда андағ ӱгредіг нинҷе-де ле кізінің, ӧӧнінде килкім пос киреенең паза банк киреенең айғасчатханнарның пар. Ӱгредігні Аркадий Москвада алған. Пу программаҷа ӱгренгені ағаа пос киреенең айғазарынҷа, устағ тоғызын орта апарарынҷа тирең пілістер паза оңдайлар пирген.
Че кізінің чолы пілістердең не салылбинча. Мында сыдамах, кӱстенҷік паза ырах кӧріcтіг поларға кирек. Прай ол сариларны тилідерге паза тыыдарға кізее спортнаң айғасханы полысча. Аркадий кічігдең ала кӱреснең айғасхан. Пастап Асхыста, аның тренері Виссарион Кольчиков полған. Хакас национальнай гимназиязар 8-ҷі классха ӱгренерге килгенде, Владимир Чучуновтың холында тимненген. Хызылчарда ӱгренгенде дее, оол спорт кӧрімін тастабаан, Лидия Карамчакованың холында узын, алғыдып, тыытхан. Аның даа ӱчӱн амды ол спорттың, уламох кӱрестің пӱӱнгі тилізіне сағыссырапча, хакас кӱресчілернің полған на чидиине ӧрінче паза поғдархапча.
Аркадийнің пабазы Радион Терентьевич аал хонии институдын тоосхан, Кызлас аалда тоғынып, гаражнаң устаан, анаң Асхыста аал хонии техниказы киреенде тоғынған. Тынаға сығар алнында илееде чыл тимір чолда iстен салған. Пӱӱнгі кӱнде ол изен нимес. Харға сӧӧгінең сыххан Боргояковтар оолғы хада хонғаны Ольга Николаевнанаң чон аразына читі пала, пис оол паза ікі хыс, кир салған. Тун оолларының чуртазы чиитке ӱзiлген. Алты харындас-туңма паба-іҷезі турғызып пастаан тураны читіре пӱдірібіскен, андар іҷелерін кир салып, аны паарсас-хыныснаң ибірчелер. Ольга Николаевна, Патачаковтарның хызы, чуртазы тооза Асхыс аймааның ӱгредіг устанызында хачы полып тоғын салған. Аркадий хада хонғанынаң іҷезіне ікі пархаҷах сыйлап пирген.
– Пос киреенде ӧӧні – тіcпен, сыдамах полары паза орта чоохтазып пілгені. Пос сағызына, пос кирее проектіне киртінерге. Мин кафені турғызып пастаанымда, мағаа кӧбізі киртінмеен, ікінҷілеен, че мин сағызыма киртінгем паза ағаа тудынғам, пір хати даа ікінҷілебеем! Пос киреенең айғазары, идінҷек полары полған на кізее пирілбинче, че позына, посха киртінчеткеннернің сағыстарын чуртасха кирер прай оңдайлары пар! Мин пос киреемні тӧcтеенімде, азып, тоғындырғанда, хости турған, кирекнең паза чахсы сӧснең хабасхан прай кізілерге алғызым читірчем, уламох Марина Анжигановаа паза Абрек Челтыгмашевке, – чӧптернең ӱлезіп, таныхтаан кафе ээзі.
Піс Аркадий Радионовичке прай сағыстарын чуртасха киріп аларға, андағох ізестіг хаалағлар идіп, алнынзар парарға, пик хазыхтығ, часка-талааннығ поларға алғапчабыс.
Сом Аркадий Боргояковтың архивінең
Автор :
Наталья Сюптерекова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
