Кiчиҷегес тее полза, пайрам
19.08.2026
Хабарлар
Презентация тузында (сол саринаң) Наталья Ахпашева, Альбина Курбижекова, Сергей Ошаров
Книга тасхағында. Хайдағ даа сидiк, аар чыллар полза, чарыхха сыххан наа чайаачы тоғыстар хығырығҷыларыбысха ӧрiнiс сыйлапчалар. Талас-таласпа, че пiстiң чон, уламох улуғ частығларыбыс, книга чох чуртап полбинча
Мындағ ӧрiнiстiг искiрiгнең айланча пiссер, Хакасиядағы Н.Г.Доможаковтың адынаң национальнай библиотеказар чыылыс парған кiзiлерзер, Сергей Капитонович Ошаров. Пiлдiстiг, пастағы туста пiрдеезi аны чахсы оңар полбин халған. Аннаңар даа удур-тӧдiр кӧрiсклеп пастабысхабыс. Арса, мында одырчатханнарның пiреезi чахсы пiлче ортын частығ, табырах тудыныстығ иреннiң чазыт сӧстерiн.
Чох, пiрдеезi пiлбинчеткен полтыр. Прайзыбыс iзенчеткен Александр Уранов таа иңнiлерiн хыймыратхлапча. Имҷее ӱгренiп алған, че имнег туразында тоғынып таа тоғынмаан арғызыбыс позының чуртас чолын партияның Хакасиядағы обкомының пропаганда паза агитация пӧлиинде тапхан тирге чарир. Ол анда лектор полып тоғын сыххан. Олох арада Россияның Писательлер пiрiгiзiнiң Хакасиядағы пӧлиинде пос кiзiзi полыбысхан, чоохтар пас сыххан. Наа сыххан книга-чыындылары хоостыра Россияның Писательлер пiрiгiзiнзер кiрiп алған, чыылығлар-тоғазығлар иртiрерге сыданҷаң.
– «Кимдегi Сибирь» хоос-литература чыындызының теестегi сығарызынаң прайзын алғыстапчам. Ол пизiнҷiзі! Кiчиҷегес тее полза, пайрамнығ сығарыс, – Сергей Ошаров хайдағ сылтағнаң андағ ачых-чарых кӧңнiлiг пастыр чӧрчеткенiн пiске чарыт пирерге харасча, позына хозыларға кӧӧктiрче.
Пiске ол ла кирек полчатпас па. Амды аны, махтап ала, кiчиҷегес пайрамнаң алғыстап парчабыс. Сынап таа, андағ чылығ хайыға турыстығ кiзi. Мындағ оой нимес туста хонҷых Минсуғ городта «Ошаровъ и К» издательство туразын тӧстеп алған. Мындағ тузалығ кирекке ахча хайдаң алғанын пiске чоохтир ба. Аннаңар удур-тӧдiр матап килiстiре махтас парчабыс. Пiс аны, чайаачы тоғыстарыбысты пiрiктiрiп, алынҷа чыындынаң сығарыбызар оңдай тапхан ӱчӱн ундар даа кӧдiре тартып одырчабыс. Сергей Капитонович, тiзең, позының киреен тилiдерге хабасчатхан, роман-повестьтердең алылған ӱзiк-кизектернi сығарарға чаратчатхан ӱчӱн арығ чӱреенең алғыстапча, чағдапчатхан сыныхтағларға тимде полыңар тiп ибiрiнче, уламох тың чалахай кӱлiмзiрепче.
Оңарылыстығ, андағ пасхаҷыл сӧстернi искендӧк, прайзыбыс сиргектенiбiскебiс, пос киреенең хынып айғасчатхан ортын частығ ирензер сыныхти-сыныхти кӧрглепчебiс. Пiс тее кiчiг палалар нимеспiс, кiзi сын оңдайнаң ӧрiнчеткенiн алай чора ла сӱмелен чӧрчеткенiн сизiнер тусха читклеп парғабыс. Ӧрiнiстiг дее, хомзыныстығ даа хабар-тылаастарны кӧнi искiрбин, ибiре-сибiре сулғап аларға ӧбекелерiбiстiң хыйға сӧстерi маңат кӧзiдiм полчалар. Аннаңар пос киреенең айғасчатхан ирен чооғын хайдар айландыр парыбызарын сағыпчабыс. Хайдағ андағ сыныхтағлар пiстi сағыпча полҷаң? Хынығ даа пiлдiрче.
– Пӱӱл часхызын пу чыындыны илееде арах алып алып, Москвазар одырыбысхам. Пiлчезер бе, иң пастап хайда полып алғам? Переделкинода. Кем аны пiлбинче, чарыт пирим. Ол Москва хыриндағы саблығ писательлер чуртапчатхан, чайаачы тоғыснаң айғасчатхан орын. Анда кирек кiзiлернең тоғасхам, чыындыны кӧзiткем. Анаң Москвадағы ЦДЛ-да полғам, iдӧк кирек кiзiлернең тоғасхам, чыындыны кӧзiткем. ЦДЛ – ол Литераторларның ӧӧн туразы. Андар iдӧк парчан саблығ чайаачы устар чыылысчалар, – хынығ чооғын узаратча Сергей Ошаров.
Таныхтирға кирек, Переделкинода Михаил Еремеевич Кильчичаков тынанарға хынҷаң. Ол Москвадағы А.М.Горькийнiң адынаң литература институдында ӱгренчеткенде, кӧмес анда чуртаанох. Ол туста общежитиенi тыхтаға чабысхан полғаннар. ЦДЛ-зар, тiзең, писательлер биледi ле хоостыра кирчелер. Сынында пiрее саблығ чайаачы ус андар нинҷе-нинҷе кiзi хада кир парыбызарға сыданча. Ахча ла тӧлебiс.
– Чазырбаспын, тоғасхан кiзiлер пiстiң наа чыындыбысты тың махтадылар, уғаа пӧзiк паалапчалар, ыраххы Сибирьдегi кiчиҷегес Минсуғ городта мындағ чахсы кӧрiмнiг чыындылар сығарчазар тiп таныхтапчалар, – ӧрiнiзiнең ӱлесче ол.
Анаң кинетiн не пiстi позының сағыбаан суриинаң саңай ах-тик иткен. Тилекейдегi книга хығырарға хынчатхан хазналар аразында Россия хайдағ орында турчатханын сурыбысханда, пiс ағаа сала ла хатхырыбыспаабыс. Мында пiр дее iкiнҷiлес чох поларға кирек. Кiчiгдең сығара пiлчебic, аймах книгалар сығарарында, тiлбестег тоғыснаң айғазарында, оларны хығырарында хазнабыс прайзының алнында парча. Мында сала даа iкiнҷiлес чох поларға кирек. Алай iди нимес пе?
– Мин дее пастап iди сағынғам. Россия пӱӱнгi кӱнде читiнҷi орынға тӱс парыбысхан тееннерiнде, саңай алаң асхам, – пiссер сыныхти кӧрглепче Сергей Капитонович.
– Нинҷенҷi... нинҷенҷi орында пол партыр? – постарына киртiнминчеткен чiли, нинҷе-де кiзi хати сурыбысты.
Пос киреенең айғасчатхан ирен холларын на чаза тутхлапча, мин iдӧк киртiнмеем тiпче. Хаҷан ол, пасха хазналарның илееде алнына кiрiп, пастағы орында Хыдат iзестiг хаалапча теенде, хахабас позыбыс хахапчабыс, удур-тӧдiр матап кӧрiсклепчебiс. Iкiнҷi орында, илееде кӧзiдiмнерҷе соона халып, США парча теенде, саңай ӱрӱк сыххабыс. Хайдағ андағ пiрiгiс алай алынҷа кiзi бе, хара пасхаҷыл iстезiг-сыныхтағ иртiрген полҷаң? Анзына киртiнерге дее сидiк пiлдiрче. Ол даа сылтағнаң прайзыбыс, пiр кiзi чiли, суулазып, хазнабыстың алнын аларға харасчабыс.
Олох арада чахсы оңарчабыс, пiс мында одырып алып, ӱннерiбiс хаарылғанҷа даа хысхырысcабыс, хайди даа тың ӧкпелензебiс, тилекейге чарлал парған саннар алыс парбастар. Аннаңар ол изi чох кӧзiдiмнi сын чуртаста чахсы саринзар алыстырарға киректелче. Хайдағ даа полза, пiс чайаачы устар нимеспiс пе? Прай нименi постаң пастирға киректелче. Ағаа хоза, Сергей Капитонович хайдағ чапсых искiрiг тимнеп салғанын чазыр полбинча, харахтары iди ле чылтырасчалар.
– Нанҷы-арғыстар, тың сӧӧ тартпин, ӧрiнiзiмнең тооза ӱлес пирим. Москвазар уғаа тӱзiмнiг чӧр килгем, кӱскӱзiн Хыдатсар пар килерге чоохтас салғам. Анда чоннар аразындағы синде книга сығарар, аны садар сурыға чарыдылған улуғ чыылығ иртiрiлерi кӧрiлче. Пу наа чыындыны, пiстiң Минсуғдағы издательство сығарған хай пiрее книгаларны ағыларға чаратханнар. Аның ӧӧн пӧгiнi хыдат паза орыс тiлiнең тимнелген чыынды сығарыбызары полча, – пiстi тың чапсытча «Кимдегi Сибирь» хоос-литература чыындызының теестегi сығарызын холында тутчатхан идiнҷек Ошаров.
Матап ӧрiнглеп парғаныбыс iдӧк тее пiлдiстiг. Олох арада чахсы оңарчабыс, тикке пiр дее ниме идiлбинче. Хайдағ-да чайаачы тоғыс хайди даа идерге килiзер. Пicтiң Сибирь cинiндегi чыындаа кiрiп алғаныбыс хомай нимес кӧзiдiм тiп паалирға чарир. Че чоннар аразындағы синде сығар чыындаа кiрiп алары... пас таа айланыбызарға айабас. Андағ часкалығ ӱлӱс чуртаста тилем тӱспинче нооза.
Кӧмес сым полған соонда Сергей Ошаров хоза танығлар итклеп пастаан. Аның сӧстерi прайзыбысты пу чирзер айландырғанға тӧӧй пiлдiрген. Iкi тiлнең сыхчаң чыындаа кирек чайаачы тоғыстарны Хыдаттың писательлерi, издательство тоғынҷылары постары таллаҷаң осхастар. Пiлдiстiг, хыдат тiлiне оларох тiлбестирлер. Сибирьде, тiзең, хоос-литература чыындыларын сығарчатхан издательстволар пар. Амды хазыр марығ пасталыбызарға айабас. Олар даа прай чапсых, кирек тылаас-хабарларны иң пурун пiлiп аларға кӱстенчелер.
– Пiске холларны пос-пас тӱзiрерге чарабас. Сала даа iкiнҷiлебинчем, чоннар аразындағы синде сығарылған чыындының cоонда пасхалары даа тимнелерлер. Анзына мин тыңох iзенчем паза киртiнчем. Постарыбысха ла сым одырарға чарабас, кӧп тоғынарға кирек, – cала даа iкiнҷiлебинче ол.
Андағ пӧзiк синде тоосхан позының чооғын Сергей Капитонович Ошаров. Аның соонда «Кимдегi Сибирь» наа чыындының пизiнҷi номерi хайди сыхханнаңар, анда кемнер араласханнаңар чоохтазығ пасталыбысхан. Мында сӧс пирiлген Россияның Писательлер пiрiгiзiнiң Хакасиядағы пӧлиинiң кнезi Наталья Ахпашеваа. Наталья Марковна пу сығарыстың теес хоостыра ӧӧн редакторы полған.
Сибирьде ле нимес, тиксi Россияа саблан парған кибелiсчi теестегi чыынды хайди тимнелгеннеңер, ағаа кемнер ӧткiн хабасханнаңар ипти-тапти чарыт пирген. Аның сӧстерiнең, пеер кирiлген чайаачы тоғыстар аразында талластырығ даа иртiрерге килiскен полар. Оңарылыстығ, анзы ӧӧн редакторға ӧрiнiс ағылған. Наталья Марковна cала даа iкiнҷiлебинче, Сибирь регионында хоос сӧс ээлерiнiң саны хозылып ла одырар. Анзы кiзiлер чайаачы тоғысха тартылчатханын кӧзiтче.
«Кимдегi Сибирь» чыындаа ӱс хонҷых регионның писательлерi постарының чайаачы тоғыстарын пирер оңдайлығлар: Туваның, Хакасияның паза Хызылчар крайының. Пiреезi сағынча полар, ноға Кемеров облазы пеер кiрбинче. Нандырығ пiлдiстiг, илбек Ким суғ пу адалған ӱс регионҷа ахча, че Кемеров облазына кiрбинче. Сылтағ анда ла. Че сынап Кемеров облазында тимеер пӧзiк устығ чайаачы ус табыл парза, аны хайди даа пу чыындыда аралазарға хығырарлар.
Наа чыындының таптырғазын кӧрчетсе, полған на регионнаң ортымахти 10-ар авторның чайаачы тоғыстары таллағ ирт парыбысханына хайығ айландырарға чарир. Олар проза, кибелiстер, публицистика, эссеистика пасчалар. Чайаачы устарның санында улуғ частығлар даа, чииттер дее пар. Iдӧк аарластығ аттарға даа турысханнарға, улуғ марығларда даа чиңiстер тутханнарға орта поларға чарир. Пiди ибiре-сибiре санан килзе, пiстiң чир-суғҷыларыбыс хонҷых регионнардағылардаң сала даа соона халбинчалар, тиңни хаалапчалар.
Илеедезiнiң чайаачы тоғыстары Илбек Ада чаадаң пасти амғы Украина чирiнде парчатхан ӧнетiн чаа операциязына, iдӧк махачы хылыхтығ чир-суғҷыларыбыс кизек чаалазығларда араласханнарына чарыдылчалар. Анзы оңарылыстығ, амғы туста чиит улусты Чир-суубысха хынар чӱректiг, ӧӧн патриот хылыхтығ поларына ӱгредерi пастағы орында турча. Тиктең нимес пiстiң чонның пазылбаан ис-пайында пу нандырығлығ сурыға кӧнi теелчеткен махалығ сӧстер пар: аттаң артых ат табыладыр, алыптаң артых алып тӧридiр. Аннаңар хазнабыста махачылардаң артых махачылар тӧрирi тохтабас, пасхазына маңат кӧзiдiм полып, постарының соонҷа кӧӧктiр турарлар.
Сом Н.Г.Доможаковтың адынаң национальнай библиотеканың сайтынаң
Автор :
Анатолий Султреков
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
