Ағбанда, пiр сӧбiре чiли, аймах чон чуртапча
12.08.2026
Хабарлар
Чоннар чӧрiзiнiң араласчылары
Город кӱнi-2026. Ирткен чечiмеде республиканың ӧӧн городы пайрамнығ 95 чылын таныхтаан
Ӧткiннерге уйғу чоғыл
Чон чидiкпин сахтаан ӱлӱкӱн айас кӱннең пасталған. Тигiрде арали пулуттар кӧрiнгеннер. Синоптиктер иирзер наңмыр чаарын молҷааннар. Андағ даа полза, чон ӱлӱкӱннi улуғ ӧрiнiснең удурлаан. Город чуртағҷылары паза аалҷылар иртенӧк Культура паза тынағ паркынзар чол тутханнар. Чуртағҷыларға анда аймах ачыхтар тоғынып пастааннар. Че хай пiрее ӱтертiстiг мероприятиелер кӱнӧрте пасталғаннар.
Кибiр хоостыра Город кӱнiн спортнаң айғасчатхан улус асхан. Анзы тиктең нимес. Чыл сай пiстiң хазнада орғах айының iкiнҷi чечiмезiнде Физкультурник кӱнi таныхталча. Аннаңар спортнаң айғасчатхан улус иртенӧк Ағбан городтың Н.Г.Булакиннiң адынаң спорт комплексiнiң кистiндегi футбол чазызында инструкторларнаң хада аймах упражнениелер идiп пастапчалар. Теелбектенерге хынчатхан ӧткiн ипчiлер Екатерина Нечаеванаң хада зумба теелбек фитнезiн толдырғаннар. Олғаннарға даа алынҷа теелбек фитнезi тоғынған. Спортнаң айғасчатхан сӧбiрелер анда хынып араласханнар.
Ағбан чоннарны пiрiктiрче
Ағбан городтың Н.Г.Булакиннiң адынаң спорт комплексi алнындағы ачыхта ӱлӱкӱннiң ӧӧн сценазы тоғынған. Пӱӱл Город кӱнi «95: Ағбан пiрiктiрче!» темаа чарыдылған. Аннаңар ӱлӱкӱн аймах чоннарның чӧрiзiнең паза ынархас теелбегiнең пасталған. Анда Ағбанда чуртапчатхан чоннар араласханнар. Ол санда хакастар, орыстар, кореецтер, немецтер, азербайджаннар, пӱрӱттер, хырғыстар, тывалар, таджиктер, татарлар, чуваштар паза аннаң даа пасхазы.
Абахайлар ӱлӱкӱнге ӧрiнчелер
Чоннар чӧрiзi пасталғанда, прай чыылған улус анда араласчатхан кiзiлерзер харах албин кӧрген. Полған на чонның чарых ӧңнiг кип-азаа кӧрiгҷiлернiң хайиин тартхан. Чӧрiсте араласхан улус, чидiнiзiп, ынархас теелбегiн пастабысханда, чарых ӧңнiг кӧгенектерi чазыдағы чахайахтар чiли чайхалыс сыхханнар. Харах алнында турыбысхан хайхастығ кӧрiм чуртағҷыларның кӧңнiн кӧдiрген. Прайзы оларға айа саап сыххан. Ынархас теелбегiндегi аймах ӧңнер полған на чонның пай культуразынаңар, тархынынаңар «чоохтапчатхан». Паза Город кӱнiндегi ынархас теелбегiнде аймах чоннар сӧбiренең араласханын кӧрерге уғаа поғдархастығ полған.
Аймах чоннар – ынархас теелбегiнде
Анда араласхан сӧбiрелернiң санында Тинниковтарның сӧбiрезi полған. Валерия паза Янах Ағбан городта сӧбiре тӧстеп чуртапчалар. Олар ӱс пала ӧскiр парчалар. Тинниковтар сӧбiрезiнiң кӧгемзiк ӧңнiг кип-азаа кiзiлернiң хайиин тартхан. Хакас кип-азаана чазан салған палаҷахтарны кӧрерге ӧрiнiстiг полған.
– Пiс аймах чоннар чӧрiзiнде палаларыбыс ӱгренчеткен ӱгредiг учреждениелерiнең сығара араласчабыс. Тун палабыс Марк 33-ҷi школада ӱгренче. Хызыбыс Александра «Дашенька» олған садынзар чӧрче. Коляскада Кира одырча (кӱлiнiп ала, палаҷағынзар кӧзiтче. – Авт.). Ағаа пiр ле час, – теен чиит iҷе.
Ідӧк чоннарның чӧрiзiнде паза ынархас теелбегiнде «Чосон» кореецтернiң диаспоразы араласхан. Чоохтирға кирек, пiстiң республикада кореецтер 20 чӱс чылның пастағы чардығынаңох сығара чуртап парирлар. Оларның пасхаҷыл кип-азаа ырахтынох харахха тасталча. Ипчiлернiң чарых ӧкпен ӧңнiг кӧгенектерi пiрдеезiн хайығ чох артыспинча.
Ирина Пак пос чонының культуразын, кибiрлерiн аарлапча. Тынаға сых парған ипчi аймах мероприятиелерде пасха чоннарны позының культуразынаң хынып таныстырча.
– Мин сӧбiремнең 1989 чылда Ағбанзар кӧс килгем. Хазнада алызығлар полчатханда, Узбекистаннаң пеер килгебiс. Анда Ташкентте чуртаан полғабыс. Пеер туғаннарыбыс хығырыбысханнар. Пiс, тiзең, ӱр сағынмин, пеер кӧзiбiскебiс. Хакасия кӧңнiбiске кiрген. Аннаңар сӧбiрем мында чуртирға халған.
Сынны чоохтаза, мин андада Сибирь хайдағ чир полчатханын пiлбеен дее полғам. Уламох Ӱстӱнзархы Сибирь пасха чирлердең нименең пасхалалчатханынаңар испеен дее полғам. Пiс пеер хысхызын кӧскебiс. Ол чыл Ағбанда хысхы хатығ паза харға пай полған. Че пiс хада хонғанымнаң, андағ хысхыдаң хорыхпин, мында чурт салынып, наа чуртас пастаабыс.
Мин сым одырбинчатхан ууҷа полчам. Идiнҷек полып тоғынчам. Палаларым ӧс парғаннар. Хости мында оолғым чуртапча. Аның тӧрт пала, – чоохтаан кӱлiмзiреес ипчi.
Ынархас теелбегi тоозыл парғанда, ӧӧн сценазар Ағбан городтың пазы Алексей Лёмин сыххан. Ол чооғында Ағбан городтың тархынынзар айланған:
– Ағбан пу орында олаңай ла пӱт парбаан. Мында аймах муң чылларда чон чуртаан. Полған на туста ол пос чолынҷа парған. 2026 чыл Россияның чоннары пiрiкчеткен чыл тiп чарлал парған. Пiстiң пӱӱлгi «Ағбан пiрiктiрче!» хыйғы тиктең нимес чуртасха кирiлген. Ағбанда, пiр сӧбiре чiли, кӧп чон чуртапча. Полған на чон халыхха туза ағылча. Пӱӱнгi кӱнде пiстiң хазна пос чолынҷа парар ӱчӱн харбазығ апарча. Ағбан городтың чуртағҷылары, сидiксiнiстернi тобырып паза сыдамах тудынып, пос сӧбiрезiнiң, родының, чир-сууның сын оол-хызы полчалар. Паза пiс хайдағ даа пасха хылых-оңдайлығ ползабыс, пiстi Ағбанға хыныс пiрiктiрче, – теен город пазы.
Город пазы Алексей Викторович чоох тутхан соонаң ӧӧн сценада «Звоны» ӧме ӱтертiстiг сарыннар кӧглеен.
Марығлар, ойыннар...
Олох арада тынағ паркындағы ачыхтарда чонға аймах марығлар, ойыннар, кӧзiдiглер иртiрiлгеннер. Хайзында даа улуғлар даа, олған-узах таа хынып араласханнар.
Катановтың орамазында таарлағ, ӧрт ӱзiрҷең, табырах имнег полызиин пирҷең, полицияның техникалары кӧзiдiге сығарылғаннар. Палалар аймах машиналарны хынып кӧрглееннер. Иң чапчаңнары руль кистiнзер одырғаннар. Сала чалтанҷыхтары, килкiм техниказар чағын пастырып, аннаң хости сомға суурынғаннар. Улуғлар даа, олғаннардаң халбин, ол машиналарның тiнiн тут кӧргеннер.
Автомобилисттер узын кӧзiтчелер
Город кӱнiнiң кибiрге кiр парған чардығы автомобильлер дрифтi полча. Аны кӧрiп аларға чон хаҷан даа кӧп чыылча. Кибiр хоостыра ол кӧзiдiгнi город устағҷызы Алексей Лёмин асхан. Пӱӱл дее ол, хызыл ӧңнiг автомобильге одырып, пастағы дрифте араласхан. Чоохтирға кирек, чиит тӧл уғаа хынча, хаҷан автомобильлернiң моторы прай кӱзiнең кӱӱлепчетсе. Аннаңар чиит улус, пӧзiк устығ водительлернiң кӧзiдии пасталғанда, оларға матап айа сапханнар. Миннең хости турчатхан ооллар водительлер машиналарынаң табырах ойладып, анаң кинетiн сым турыбызып, тегiлектер алтынаң ыс позыт сыхханда, водительлерге айа саап, матап хысхырғаннар, хайди водительлер мындағ аарлығ машиналарына айабин, шиналарын ӧртепчелер тiп чоохтасханнар.
Олох арада «Олғаннар ачығында» «Россия чоннарының нымахтары» темаа чарыдылған коляскалар чӧрiзi паза марии ирткен. Анда араласхан сӧбiрелер иркеҷектерiнiң иң хынған транспортын, хай пiрее нымахха чарыдып, сiлiг чазап салғаннар, тиксi 12 сӧбiре. Сыйыхтығ орыннарға коляскаларын иң артых чазап салғаннары сыхханнар. Андағларның санында Чебодаевтер пол парғаннар. Олар колясканы «Алтын Арығ» алыптығ нымахха чарыдып чазааннар. Анда ӱс частығ Эмилия Чебодаева Алтын Арығ полып одырған.
– Марығда аралазарға хынығ полған. Пастап пiр дее сағыс чох полған. Че анаң сағыстар кiр сыхханда, холнаң тоғынарға ла маң чох полған. Пiс колясканы прай сӧбiренең хада iкi кӱн чазаабыс. Пабабыс атты тимнеен. Кем-де хоостаан, хыстарым хакас орнаменттерiн идерге полысханнар.
Пiстi марығда аралазарға миннең хада тоғынчатхан арғыстарым сурынғаннар. Мин Ағбандағы «Калинка» олған садында воспитатель полып iстенчем. Минiң улуғ палаларым школаа парар алнында олох олған садынзар чӧргеннер, – теен тӧрт палалығ iҷе Наталья Кунучакова.
Паза пӱӱл Город кӱнiнде пастағызын на сап-карнавал ирткен. Анда 20 азыра кiзi араласхан. Олар «Русское в моде» темаҷа постарына кип-азах тимнееннер паза саптарын чазааннар. Жюридегiлер, тiзең, кем иң табырах чӱзерiн нимес, араласчыларның кип-азаан паза «кимелерiн» паалааннар. Марығ хоостыра iкi ле сыйыхтығ орын полған. Пастағызын на иртiрiлген марығны кӧрiп аларға чон кӧп чыылысхан. Чар хазында, тахтада, чон тығырама турған. Араласчылар, «кимелерiне» сығып, суғҷа ипти аар-пеер чӱскеннер.
Сап-карнавалның араласчылары
Жюри, араласчыларның тимненiзiн паалап, Анастасияа паза Иванға сыйыхтығ орын пирiбiскен. Чиңiс тутхан ӱчӱн саптар сыйлааннар.
Пӱӱл, ирткен чылларнаң тиңнестiрзе, аймах темаларға чарыдылған уғаа кӧп ачых тоғынған. Паза чуртағҷыларға сомға суурынҷаң асхынах нимес орын тимнел парған. Хай пiреезiнде теес тее пол парыбысчатхан. Че, хомзынысха, мин хакас культуразынаң палғалыстығ пiр дее орын таппаам. Хакас нымахтарына алай кип-чоохтарына чарыдылған пiрее орын полған полза, аалҷыларға даа чапсых поларҷых тiп санапчам.
Хайди пу фигураларны чылдырып алҷаң?
Таныхтирға кирек, синоптиктер иртенӧк ухаанҷылаан наңмыр Город кӱнiн пiр дее тохтат полбаан. Ол матап чаған полза даа, чил хазыр ӱбӱрген полза даа, ачыхтар тоғызын узарат ла турғаннар. Наңмыр соонаң пулуттар алтынаң сых килген кӱн сустары чонның кӧңнiн кӧдiрген. Иирзер ӧӧн сценадаң чиит улусха «Смена» проект араласчылары ӱтертiстiг сарыннар кӧглееннер. Чииттер, диджейлернiң табырах кӧӧн истiп, матап плесет салғаннар.
«Саяныда»
Ағбанның культура паза тынағ паркындағы пайрамнығ ачыхтар тоғынарын тоосханда, ӧӧн хайыныc «Саяны» спорткомплексте пасталыбысхан. Иирзер город чуртағҷылары паза аалҷылары андар чыылыс сыхханнар. Спорткомплекстi ибiрчеткен чоллар машиналарға прай чабылғаннар, олар чазағ чӧрҷең орыннар пол парғаннар. Кӱнӧрте наңмыр кӧнектең не чiли урылғанда, прайзы зонттар алай плащтар хада алғлап алғаннар.
«Саянызар» кiрер орыннарда узун теес пол парған, че чон, пiр дее iтклеспин, иптiг иртклепчеткен. Кӱс структураларының тоғынҷылары оларны сыныхтап турғаннар. Иртiрерге чарадылбинчатхан нимелернi артысчатханнар. Халғанҷы чылларда улуғ мероприятиелерде сыбыра мындағ сыныхтағлар иртiрiлчелер. Пӱӱл «Саяны» спорткомплекссер 10 муң азыра кiзi кил парыбысхан. 200 азыра полиция тоғынҷызы хадағда турған, iдӧк «Росгвардия» чон дружиналары, ЧОП-тар дежурство апарғаннар.
Тус читкенде, «Саяныда» концерт пасталған. Спорткомплекстiң чазызынзар городтың чайаачы ӧмелерi кӧг-теелбектернең сыхханнар. Прай 20-ге чағын ӧмеде пiр муңа чағын кiзi араласхан тiп искiрче Ағбан город устағ-пастаа. Чайаачы ӧмелер чон ынархазына чарыдылған теелбектер кӧзiткеннер, хайзында республикада чуртапчатхан прай чоннарның кип-азааның аймаан кӧрiп аларға чарир полған. Че артисттернi кӧрерге айастығ даа полған, олар теелбектенчеткенде, тигiрдең наңмыр сӱӱлет сыххан. Город пайрамын таныхтир кӱн алыстырылған даа полза, наңмыр ӱлӱкӱн соонҷа сӱрiсчеткенге тӧӧй.
Кӧбiзi концерттiң iкiнҷi чардығын сахтаан. Программа хоостыра анда Россияның cаблығ артизi Ярослав Дронов («Shaman») сценаа сығарға кирек полған нооза. Че ол сарыннарын толдырар алнында, чыылған чонзар Ағбан город пазы Алексей Лёмин сыххан.
– Город кӱнiнде наңмыр чағаны хаҷанох кибiр пол парған, – кӱлiмзiреп, сценадаң чоохтанған Алексей Викторович. – Наңмыр часкаа ползын. Пiстiң город iкi суғда турча – Ағбан паза Ким. Iдӧк пар ӱзiнҷi суғ, ол кiзее кӧрiнминче. Ол ирткен паза таңдағы тустың аразынҷа ахча. Ол амғы тус! Пiстi прайзын тахта чiли пiрiктiрче.
Пӱӱл Ағбанға 95 чыл толча. Ол – илееде чонны пiрiктiрчеткен орын. 95 чыл мының алнында Ағбан пилтiрi аал город пол парған. Ағбан аймах чоннарны мының алнында паза амды чуртапчатхан тӧлнi пiрiктiрчеткен город полча. Аннаңар пу пайрамны пiс «Ағбан пiрiктiрче» адап салғабыс!
Город пазының сӧстерi соонаң стадионда чыылған чон ӧӧн артисттi – Ярослав Дроновты – чидiкпин сахтап турыбысхан. Ол чонның аразында мин полғамох. Ырҷының чайаачызының cоонҷа хаҷанох ситкiп кӧрчеткем, аннаңар Ағбанзар килчеткенiн ис салғандох, Город кӱнiнде «Саяны» стадионда тоғынарға чаратхам. Хабарҷыларға концертке кiрерi тикке нооза. Итсе-де, ахча даа тӧлеп пар килерҷiкпiн. Концертке билеттер аарлығ полбааннар. Сцена алнындағы ачыхта – 800 салковай, трибунада – 1200-че. Ағбан город устағ-пастаа ӱлӱкӱнге пу артисттi хығырчатханын чарлаанда паза билеттер садарын азыбысханда, пастағы кӱннерде ле илееде билет садыл парған, соонаң, тiзең, пасха даа трибуналарға билеттер садарын азарға килiскен. Пӱкӱлее алза, концерт ирткен кӱнде кӧп нимес ле билет садылбаан. Анзы стадионда даа пiлдiстiг полған. Трибуналарда пос орыннар даа чох полған, сцена алнындағы ачыхта чон iдӧк илееде турған.
Хайди даа чоохтирға кирек азынада полған талазығлардаңар. Город устағ-пастаа ӱлӱкӱнге хайдағ артисттi хығырғанын чарлаанда, чуртағҷылар iкi чарыл парғанға тӧӧй полған. Пастағылары «Shaman» килчеткенiне ӧрiнгеннер, концертке хайди даа пар килерге кирек тiп кӧңнiлерiн искiргеннер, iкiнҷiлерi, тiзең, артисттi пу харахнаң кӧрбинчеткенге тӧӧй полғаннар. Аның хынии чох тудынчатханы интернетте удаа тарап чӧрiбiсче нооза. Iдӧк Ярослав Дроновты аарлығ артистке санапчалар, пiр ле концерт нинҷе-нинҷе миллион салковайға тур парча осхас. Аннаңар ағбандағылар мындағ туста нимее кирек «аарлығ» артисттернi хығырарға, албан ахчазы хайдар парча тiп ӱндескеннер. Че анзы полған на кiзiнiң позының сағызы, ӧӧнi – концерт ирт парғаны. Ол, тiзең, уғаа маңат, хандыра полған. Пастағы сарыннаң пасти халғанҷызына теере артист прайзының кӧңнiн кӧдiре тут парған.
Концерт тее пасталғаны чапсых полған. Город пазы, сӧс тудып, сценадаң парыбысханда, ведущайлар «Shaman-ны» cценазар хығырғанда, наңмыр сах андох тохтап чӧрiбiскен. Хайдағ Ӧӧркi чайааннарнаң чӧптескен полҷаң пу хам солалығ Россия ырҷызы? Таныхтирға кирек, концерт тоозылғанҷа тигiрдең пiр дее тамҷығас тоолабаан.
Чыылған чон ӧӧн сценазар харахсынча, Ярослав Дронов сценазар хаҷан сығарын сахтапча. Полғанының на холында телефон. Прайзы аны суурып аларға сағынча. Видеокамераларда пiр минута парча, iкiнҷiзi, ӱзiнҷiзi... Сценада кiзi чоғыл, че сарын толдырылча. Пiрдеезi пiл полбинча, хайда артист сарнапча? Сценада чоғыл. Мына улуғ экраннарда артист кӧрiне халды, че сценада ол ам даа чоғыл. Хайда-да «Дай жару» саблығ сарынын сарнап парча. Кӧрзебiс ле, стадионда турчатхан чарытхы прожекторының тiреене сых партыр. Пиджагы ла ағарча. Пу туста чазыда турчатхан иреннер пу сын шаман полар чи, наңмырны тохтадыбысхан, пӧзiк тiрегзер сығып алған тiп кӱлiмзiрепчеткеннер.
Пӧзiк тiрегдең тӱзiп ле, нинҷе-де секунда аразына артист сценазар сых килген. Аппағас пиджактығ паза хара ыстаннығ артист кӧксiне чоон кiрес iлдiр салтыр. Кiрестернi аның сарын-клиптерiнде удаа сизiнерге чарир. Сырайы чи, ах тоос ла осхас, аппағас, сазы андағох. Итсе, концерт соонзар ах сырай прай хызар парған, пiр час артиинаң сарнап, майығыбысхан полбас па.
Мыннаң чапсых паза хынығ нимелер тоозылбааннар. Пу артисттiң концерттерiн кӧрчеткеннер пiлче поларлар, хайди ол, сценадаң тӱзiп, кӧрiгҷiлернiң аразынҷа пастыр чӧрерге хынча. Ярослав Дронов, таң, iкiнҷi, таң, ӱзiнҷi сарынын толдырчатхандох, кӧрiгҷiлерзер тӱскен. Тимiр сиден хыринҷа иртiп, фанаттарға холын сунчатханда, чахсы тыыдылбаан сиденнiң пiр чардығы мыннаң на чирзер тӱскен. Хайран артист, хыйа атығарға сала ла маңнан халған, кӧмес ле полған полза, сиден фанаттарнаң хада аның ӱстӱне тӱзерҷiк, неке. Артист, хыйа парбин, cиденнi кӧдiрерге полыс пирген, сарнирын, тiзең, тохтатпаан. Аңдарылған фанаттарның аразында иң алнында турчатхам, азаам матап ағыртып алғам. Соонаң ол орын прай кӧгер-хызар парған. Мындағ артисттiң алнында тiзекке тӱскенi хайтпас тiп позым алынҷа хатхыр салғам.
Пiди стадионҷа сарнап ала пастыр чӧрiп, «Shaman» фанаттарның чӱректерiн матап хайылдырған. Трибунада одырчатханнар орыннарынаң сала сығара атыхпинчатханнар. Сцена алнындағыларға ла маңат полған. Олар теелбек тее салып алғаннар, артисттi дее чағын кӧрiп алғаннар.
Чоохтирға кирек, концерттiң чарымызы ирт парғанда, Ярослав Юрьевич cценазар София Горбунованы хығырған. Ол Таштыптаң. Пӱӱл часхызын Хакасияның ырҷызы паза Ярослав Дронов «Россия 1» телеканалда Андрей Малаховтың «Песни для души» передачазында «Не для меня придет весна» сарынны хада толдырғаннар. Город кӱнiнде олар кӧрiгҷiлерге пу сарынны хатап толдыр пиргеннер.
Ярослав Дронов Таштыптағы ырҷы София Горбунованаң хада
Тиксi алза, Ярослав Дроновтың концертi пiрҷе час ирткен. Пу тус аразына ол прай ӧӧн сарыннарын толдыр пирген, олар хазнаа, патриотизмге, чонға чарыдылғаннар. Сарыннарның cӧстерiн пiлчеткеннер аннаң хада сарнааннар, iдӧк теелбек салғаннар. Концерт иртер алнында илееде чоох-чаах полған даа полза, минiң кӧрiзiмнең, артист позы даа, аның сарыннары, тудынғаны чонның кӧңнiне кiрген, прайзы стадионнаң чахсы кӧңнiлiг сыхчатхан. Анзы пу ӱлӱкӱнде ӧӧнi полбас па?
Сомнар Илона Каковани паза Ағбан город устағ-пастааның официальнай порталынаң алылғаннар
Автор :
Ольга Томочакова, Оксана Котюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
