Орындағы немецтернi пiрiктiрчелер
12.08.2026
Хабарлар
Мигранттарнаң пастағы тоғазығ Ағбанда «Ханой» кафеде ирткен
Ынағ чон – кӱстiг хазна. Генрих Батцтың адынаң немец культуразының кiнi аймах проекттер чуртасха кирерге кӱс. Пӱӱл чайғызын ӧмедегiлер мигранттарнаң тоғынчалар
Ыстырған чон
Пастағы немецтернi Хакас чирiнде ХVIII чӱс чылларда кӧргеннер. Орыс империязының ӱлгӱзi Сибирьнiң чирлерiн пiлерге наука экспедицияларын ысчаң. Оларнаң учёнайлар, немец чонның ооллары Д.Г.Мессершмидт, Г.Ф.Миллер паза П.С.Паллас устааннар. Хакасияҷа иң пурун Д.Г.Мессершмидт арғыстарынаң хада чӧрген. 1719 – 1722 чылларда ол, Тобольсктаң сығып, Том-тура пастыра пеер читкен. Мессершмидт, Ис суға чидіп, алтынзарых айланған. Экспедицияда араласхан швед Ф.И.Страленберг. Ол ӱстӱнзархы Сибирьнiң картазын артыстыр.
1733 – 1743 чылларда Сибирьнi Г.Ф.Миллер iстескен. Ученай орындағы чоннарның чуртас оңдайларын, тiллерiн хайығда тутчаң. Аның чыындызында хаастардаң, хызыллардаң, сағайлардаң, шорлардаң, пилтiрлердең, хойбаллардаң пазылған сӧстер пар. Миллер Сибирьнiң тархынына чарыдылған пастағы наука тоғызын тимнеп салған. Ол «Описание Сибирского царства» адалча.
Тирең іс артысхан П.С.Палластың чӧрізі: iстезiгҷi ӱстӱнзарых Таштып станицаа читіре парған. Паллас тимнеен карталар хоостыра пістің аалларның кӧбізі пічікке алылған.
Че Хакасияда ыстырған чон чурт салынған. Немецтер 1941 чылда депортацияа хабылғаннар. Тархын танығларынаң, ол чыл Волга суғ хазынаң Хакас автоном облазынзар 15136 кiзiнi ағылғаннар. Иреннер паза чиит хыстар трудармияа парғаннар, ипчiлернi паза палаларны аалларҷа таратханнар. Пастап немецтерге кӧс чӧрерге чарадылбаҷаң, че соонаң пiрее аалларда олар иң кӧп саннығ чон пол парғаннар. Немецтер тоғысха кӱc чон тiп саналча. Ыстырған улустың тӧлiнiң Хакасияның аал хониинда, культуразында, науказында, имнег киреенде, ӱгредiгде хозымы улуғ.
Халғанҷы 30 чыл аразына немецтер саны тиксi Россияда тың хызырылған. Ӧӧн cылтағ – 1990 чылларда кӧбiзi Германиязар чуртирға парыбысханы. 2021 чылда пiстiң хазнада чонны санға алғанда, Хакасияда 2831 кiзi немец тiп пазынған. Олар постарын Россиядағы немец тiп адапчалар.
Пiрiгiстер
Орындағы немецтернiң пастағы пiрiгiзi 1980 чылларның халғанҷызында тӧстелтiр. Аны «Видергебурт» (орыс тiлiне «возрождение» тiп тiлбестелче. – Авт.) адап салғаннар. Кiн Минсуғда орныххан, Ағбанда, Харатаста, Саяногорскта, Ширада паза Бородинода аның пӧлiктерi азылғаннар. Ол туста Хакас автоном облазы Хызылчар крайынзар кiрген нооза. Пӱӱнгi кӱнде пiстiң республикада немец культуразының ӱс кiнi тоғынча: Ағбанда, Харатаста паза Саяногорскта. Олар, удур-тӧдiр палғалыс тутчатсалар даа, алынҷа пiрiгiстерге саналчалар.
Ағбандағы кiн алынҷа халых пiрiгiзi чiли 2003 чылда санға тур салған. Илееде тус ол «Видергебурт» аттығ полтыр. Че 2012 чылдаң саблығ писатель Генрих Батцтың адын ал чӧрче. Организацияның пӧлiктерi Бородино, Боград, Знаменка, Шира аалларда пар. Амғы туста пiрiгicнең Ольга Ефимова устапча. Ольга Евгеньевна ӱгредии хоостыра пасталығ класстарның паза немец тiлiнiң ӱгретчiзi. Студент тузында пiр чыл Германиядағы университетте ӱгренген. Анаң, Гётенiң адынаң институттың (ол правительстводағы нимес пiрiгiс. – Авт.) стипендиязын iкi хати утып, пазох Германияда пiлiстерiн алғытхан. Ол чоохтапча:
– Халых тоғызынаң 1998 чылдаң айғас парим. Кiннiң устағҷызына 2022 чылда турғысханнар. Пiрiгiстiң ӧӧн пӧгiнi – Россиядағы немецтернiң культуразын, кибiр-чозахтарын хайраллиры, оларнаң таныстырары. Пiр сӧснең, мероприятиелер тузында пiс Германиядаңар, андағы чуртастаңар чоох апарбинчабыс. Итсе, хырығ озаринда чуртирға сағынчатханнарға пiчiктер тимнирге полысчабыс. Сизiнгенде, халғанҷы туста мыннаң парған чон нандыра айланча.
Ольга Евгеньевнаның таниинаң, пiрiгiстiң тоғызы алғым. Аны пӧгiннерi хоостыра ӱске чарыбызарға чарир: немец тiлiне ӱгредерi, чозах-кибiрлернең таныстырары паза чуртастың сидiк оңдайларына кiр парған чир-суғҷыларға полызары. Кiннiң устағҷызы чооғын узаратча:
– Амғы туста Хакасияда немец тiлiн ӱгренҷең 7 кiн пар. Ӱгредiг прайзына тикке парча. Пiссер немецтердең пасха, орыстар, хакастар паза пасхазы чӧрче. Уроктарда школаа чӧрбинчеткен палалардаң пасти улуғ частығ ағаларны паза ууҷаларны кӧрерге чарир. Аалларда аймах кружоктарны тоғындырчабыс. Кӧзiдiмге, Бородинода олғаннарға теелбек паза вокал студиялары апарылча, Боградта – Россиядағы немецтернiң культуразынҷа паза кибiрлерiнҷе клуб. Ағбаннаңар чоохтаза, пiстiң «Забава» чайаачы ӧме пар.
Ольга Ефимованың устаанаң пiрiгiс аймах мастер-класстар иртiрерге кӱс. Пiрci cӧбiрелерге кӧрiлген, iкiнҷiзi – чииттерге, ӱзiнҷiзi – олғаннарға алай аға-ууҷаларға. Чон хынып чӧрче. Немецтернiң кибiрлiг ас-тамаан тимнирiнҷе мероприятиелер улуғ кирексiнiсте. Мастер-класс тузында кiннiң араласчылары креблилер (хворостха тӧӧй печенье), ривелькухеннер (тадылығ пирог), вафлялар тимнепчелер. Олар аймах ӱгрелер тiгерге, иттең штрудельлер идерге хынадырлар.
Кибiрлернең танызар чахсы оңдай пирчелер ӱлӱкӱннер. Часхызын пiрiгiстегiлер хайди даа Хызыл нымырханы таныхтапчалар, кiчiг хырлас айында – Ах чарых Мартиннiң кӱнiн, улуғ хырласта – Кӧледенi. 28 орғах – Россиядағы немецтернiң хумартхылас кӱнi. Ол кӱн 1941 чылда депортациядаңар чарадығ алылған. Кiзiлер репрессияа хабылған чир-суғҷыларын cағысха кирчелер. Ідӧк пiрiгiстегiлер, саяногорсктағыларнаң теестезiп, Россия немецтерiнiң культуразының кӱннерiн иртiрчелер.
Кiннiң cоциальнай тоғызынаңар чоохтаза, Наа чылға алай Хумартхылас кӱнiне удур халых пiрiгiс улуғ частығларға ас-тамах читiрче, тонометрлер, глюкометрлер садыс пирер оңдайлығ. Тың ағырчатханнарға имнерге хорадылған ахчаның чардығын айландыр пирчеттiрлер.
Мындағ улуғ тоғысты идерге илееде ахча киректелче. Хайди таныхтаан Ольга Евгеньевна, олар гранттар марығларында ӧткiн араласчалар. Че ӧӧнiнде кiнге ахчанаң «Немец культуразының чоннар аразындағы пiрiгiс» коммерческай нимес организацияларның ассоциациязы паза «Этнокультура ӱгредии институды» пiрiгiс полысчалар. Ольга Ефимова чоохтапча:
– Пастағы организациянаң пiстiң пик палғалыс. Олар позытчатхан ахчаа аренда ӱчӱн паза ӱгретчiлерге чал ахчазын тӧлепчебiс. Ағаа хоза, адалған пiрiгiстер пiске наа кинделер, уроктар иртiрҷең материаллар, газеталар, журналлар ысчалар. Тоғызыбыс хатығ сыныхтағда. 2027 чылға тоғыс планын пiс пӱӱл часхызын ызыбысхабыс. Москвада чарадығ пирзелер ле, пiс ол кӧстеглерҷе тоғынчабыс.
Генрих Батцтың адынаң немец культуразы кiнiнiң ӧмезiн махтирға кирек. Олар, гранттар марығларында аралазып, тӧремiл ахча кирiп алчалар. Пiр чыл ӧмедегiлер 18 проект чуртасха киргеннер. Пылтыр 2 миллион салковайға алты грант утып алғаннар. Пӱӱл ахча сала асхынах арах. Пiрiгiс 1,5 миллион салковай утып алған. Ол iкi проектке кӧрiлген.
Ӧмедегiлер iдӧк аймах министерство-ведомстволарнаң хада тоғынчалар. 2023 чылда пiрiгiс, республиканың национальнай паза территориальнай политика министерствозы иртiрген марығда чиңic тудып, «Хакасия чоннарының нымахтарында Россияның пiрге тудынғаны» проекттi чуртасха кирген. Марығ оңдайларынҷа араласчылар, нымахтарны турғызып, оларны видеоға суурғаннар. Чарғыҷылар 12-ҷе ролик сағыптырлар. Салтарында кiзiлер, хыниина кiрiбiзiп, 56 тоғыс тимнеп салғаннар. Чайаачы марығда олған садтары, диаспоралар, сӧбiрелер устарын кӧзiткеннер.
Пылтыр немецтернiң пiрiгiзi мигранттарның палаларынаң тоғынған. «Россияа хынчам, Россияны пiлчем» проект орыс тiлiне чарыдылған. Марығ Кӧк хайа аалның школазында ирткен. Олғаннар, пос чонының кип-азаан кизiп, сценаа сыхханнар. Ол iдӧк Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозының хабазиинаң чуртасха кирiлген.
Наа проект
Амғы туста Генрих Батцтың адынаң немец культуразының кiнiнiң ӧмезi улуғ маң чохта. Пiрiгiс от айында пазох адалған министерствоның мариин утып алған. Ведомствоның чахиинҷа олар мигранттарға чарыдығлығ лекциялар хығырчалар. Кӧрiлген тус – от айының 14-ҷi кӱнiнең 1 кiчiг хырласха теере. Ольга Евгеньевна таныхтапча:
– Марығ чарлалғанда, аралас кӧрерге чаратхабыс. Пылтыр мигранттарнаң ХакНИИЯЛИ тоғынтыр, пӱӱл пiске оң полды. Алында мындағ тоғыс итпеенде, улуғ нимес чӱрексiнiс полған. Че табырах кӧнiк парыбысхабыс. Министерствоның тоғынҷылары чахсы хабасчалар. Пiс Россияның национальностьтар киректерiнҷе федеральнай агентствозы (ФАДН) тимнеен материалларға тӧстенчебiс. Чӧптезiг оңдайынҷа ӱс ай чарым аразына 500 кiзiнең тоғыныбызарға киректелче.
Неделя сай хайди даа МВД-ның Хакасияҷа миграция сурығларынҷа устаанзар паза Тесттер иртчең кiнзер чӧрчебiс. Пастағызында мигранттарға патенттер аларға, пiчiктер тимнирге полысчалар. Тесттер иртчең кiн ХГУ-ның холында тоғынча. Анда тоғынарға сағынчатхан улус сыныхтағлар иртче.
Ідӧк пiрiгicтегiлер мигранттарны тоғысха алған предприятиелерде лекциялар хығырчалар. Пу пӧгiннең олар Коммунарда, Абазада, Асхыс посёлокта, Ағбандағы «Ханой» кафеде пол килгеннер. Коммунарда ӧмедегiлер 100 кiзiнең тоғынғаннар, «Ханой» кафеде 14 вьетнамец лекцияларны искен. Ӧӧн хайығда Узбекистаннаң, Таджикистаннаң, Киргизиядаң, Армениядаң, Вьетнамнаң, Хыдаттаң килген улус.
Чӧптезiг хоостыра тоғазығларда хайди даа араласчалар Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозының, республиканың iстенiс паза социальнай арачыланыс министерствозының, МВД-ның Хакасияҷа миграция сурығларынҷа устааның тоғынҷылары паза пiстiң регионда санға тур салған диаспораларның устағҷылары. Олар лекторларның тоғызын сыныхтағда тутчалар, олох туста сығыс килген сурығларға нандырчалар, хоза танығлар итчелер. Полған на лекция соонда ӧнетiн пiчiк тимнелче. Анда тоғазығларда араласхан улустың cаны кӧзiдiлче.
Тоғазығларны асча «Знание» пiрiгicтiң лекторы Евгений Реутов. Ол чыылған чонға Россиядаңар паза Хакасиядаңар искiрче: пiстiң хазнада хайдағ чуртас оңдайлары, аның ӧӧн танығлары (флаг, гимн, герб). Россияда иреннернiң паза ипчiлернiң правалары тиң. Мында пiр саңай нинҷе-нинҷе ипчiнең хоных хонарға чарабас. Сайбағ ӱчӱн кiзiлернi кӱс структуралары нандырыға тартчалар.
Тоғысты нииктир пӧгiннең ӧмедегiлер «Ӧӧн сурығлардаңар хысхаҷахти» справочниктi тимнеп cалғаннар. Аны хоостыра ниме андағ миграция картазы, хайди санға тур саларға, тоғысха патенттi алып аларға пiлiп аларға чарир. Справочник тӧрт тiлге тiлбестелген, мигрант тӧреен тiлге тiлбестегнi куар-код полызиинаң таап алар. ФАДН-ның паза Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозының cайттарында мигранттарға кӧрiлген видеолар пар. Пiрiгiстегiлер оларны кӧзiтчелер. Пу чағында немец культуразы кiнiнiң ӧмезi Харатассар, Саяногорсксар, Ағбан пилтiрi паза Таштып аймахтарынзар чол тударға тимненче. Чооғының халғанҷызында Ольга Ефимова теен:
– Хазна чӧптезиин толдырары – пiске наа опыт. Хабазығ парда, тоғынарға сидiк нимес. Чарыдығлығ лекцияларны тузында тоос саларға кирекпic. Орғах айында депортацияның 85 чылын таныхтирбыс. Амды прай сағыс анда ла. Санапчам, пiстiң пiрiгiс толдыра кӱзiнең тоғынча. Немец культуразынаң танызарға сағынчатханнарны хығырчабыс. Пiстiң адрезiбiс: Ағбан город, Крыловтың орамазы, 47 А.
Сом Ольга Ефимованың архивiнең
Автор :
Майя Кильчичакова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
