Харах одын хайраллаңар
07.08.2026
Хабарлар
Людмила Кабелькова тоғыс тузында
8 орғахта – Харах имҷізінiң чоннар аразындағы кӱнi. Офтальмология – олаңай ла наука нимес, ол кiзiлерге харах одын айландырарға паза чахсыландырарға оңдай пирче. Харах оды полызиинаң пiс ибiркiнi кӧрчебіс, аның сiлиинең ӧкерсiнчебіс
Пӱӱн пiс Н.М.Одёжкиннiң адынаң харах имнег туразының имҷiзi, кӱнӧрткi стационар устағҷызы Людмила Михайловна Кабелькованаң чоохтазып алғабыс.
– Людмила Михайловна, хысхаҷахти постарыңнаңар чоохтап пирiңер.
– Минiң тӧреен-ӧскен чирiм – Шира аймаандағы Наа чир аал. Iҷе-пабам Алтай аймаандағы Аршаннар аалынзар кӧзiбiскеннер, аннаңар школаны анда тоосхам. Анаң Хызылчардағы имнег академиязында олған имҷiзi специальнозын алғам. Школа тузындох харах имҷiзi поларым килген, аннаңар интернатура соонаң пiр кӧстеглiг специалистке ӱгренерге кӱстенiбiскем. Iди мин Томсктағы имнег университедінің офтальмология кӧстеенҷе ӱгредиимнi узаратхам. Аны тоозып, 2000 чылда Н.М.Одёжкиннiң адынаң республиканың харах имнег туразында iстенiп пастаам. 2011 чылдаң сығара кӱнӧрткi стационарның устағҷызына турғызылғам. Пiстiң ынағ паза чахсы пiлiсчеткен ӧме, аннаңар оларнаң хада тоғынарға даа ниик пiлдiрче паза кӧңнiме кiрче.
– Ноғадаңар имҷi специальнозын таллап алғазар?
– Минiң iҷем Валентина Ивановна чуртас тооза фельдшер полған. Улуғ пиҷем Светлана школа соонаң iдӧк имҷi специальнозын алған, арса, аннаңар даа минiң пасха сағыс полбаан, имҷее ӱгренерге кiргем. (Кӱлiмзiрепче. – Авт.) Амды пиҷем Ағбандағы олған имнег туразында iстен парча, олған имҷiзi полча.
Школада ӱгренчеткенімде мин ӱгретчi поларға сағынғам. Пабам Михаил Иннокентьевичтiң пиҷезi Галина Иннокентьевна чуртас тооза ӱгретчi полып тоғын салған. Ол химия паза биология ӱгретчiзi полған, мин ағаа хынҷаңмын паза улуғлаҷаңмын. Аның тоғызы кӧңнiме кiрҷең, че соонаң, школа тоосчатханымда, имҷi специальнозын аларға чаратхам. Сағынчам, орта профессия таллап алғам, позыма килiстiрчем.
– Харах оды уйан кiзiлернiң саны чылдаң чылға хозылча. Ноғадаңар паза хайдағ сылтағнаң кiзiлернiң харахтары уйан кӧр сыхчалар?
– Я, харах одынаң уйан чуртағҷыларның cаны чылдаң чылға хозылча. Харах оды ус сыхса, кiзi андада ла пiлiнче, харахтар пiстiң чуртазыбыста хайдағ улуғ кирексiнiсте полчатханын. Саблығ писатель М.Горький пасхан: «Харах одын чiдiр саларынаң хорғыстығ ниме чох полар. Ол уғаа хомзыныстығ кирек кiзiнiң ибiркiзiнiң тоғыс оннығ чардығын чох итче». Кинетiн уйан полыбысхан харах оды кiзее ибiркiнi чахсы сизiнерге паза пас чӧрерге дее хомай полыбысча. Харах уйанда, килiстiре профессия таллап аларға даа сидiк. Кiзiнiң харағы уйан пол парғаны аймах сылтағларнаң палғалыстығ:
– тӧлдең тӧлге пирiлчеткен харах ағырии палаа пирiл парча. Кӧзiдiмге, iҷе-паба ырахха хомай кӧрчетсе, палаларының миопия ағырығ сығыс парарға айабас:
– кiзi сыбыра алай харахты удаа майыхтырчатса (телефонда паза компьютерде кӧп одырза, телевизор кӧп кӧрзе);
– кiзi улуғлан сыхса, харах оды уйан полча. Харах мышцалары уурап сыхчалар, чылларнаң харах ӱдi дее алысча. Аннаңар 40 час ас парғаннарға харахтарына хайығ саларға кирек;
– кiзi хазиина хомай теелчеткен кӧнiгiстер, сыбыра стресстер, аар ағырығлар пар полза, чахсы азыранминчатса, читiре узубинчатса, кiзiнiң харах оды хомайланча.
– Ноғадаңар харах имҷiлерi очки кис чӧрерге кӱстепчелер?
– Хаҷан кiзiнiң харах оды уйан, аның харах мышцалары хатча, аннаңар харахтары табырах майых парча. Очки кис чӧрчеткен кiзiнiң харах одын оптика сӱлейкелерi хайраллапча, ырахха алай чағынға кӧрерге сағынчатхан кiзiлер харах мышцаларын хаттырбинчалар, iди оларның харахтары тынанча. Очки кис чӧрчеткен кiзiлернiң харах оды табырах сайбалбинча.
– Хайдағ оңдайнаң очки кискенi кiзiнiң хараана хомай теелче?
– Иң пастағызын, хаҷан кiзi очкинi имҷi чӧбi чох алып кис чӧрзе. Пос алынҷа алып алған очкилер саба алыл парған полчалар паза хаҷан кiзi пасха кiзiнiң очкизiнең тузаланза. Таныхтирға кирек, харах имҷiзi ле, кiзее харахтар аразын орта синеп, орта очки аларға рецепт пас пирер. Очки кисчеткен кiзее аннаң орта тузаланарға ӱгренiп аларға кирек. Очки сӱлейкелерi хаҷан даа арығ поларға кирек, кiрлiг сӱлейкелiг очки кiзi хараан ардатча паза майыхтырча. Iдӧк очкинi ӧнетiн футлярда хайраллирға кирек, оодыл парбас паза сӱлейкелерi тырбахтал парбас ӱчӱн.
Удаа астигматизмнiг ырахха паза чағынға уйан кӧрчеткен кiзiлер линзанаң тузаланчалар. Линзалар кис чӧрчеткен кiзiлер оларның кӧп чахсы сарин таныхтапчалар: харахта пик одырчалар, тӱс парбинчалар паза тирлебинчелер. Линзалар кис салза, аар-пеер чахсы кӧрерге чарир, очкинiң оправазы, тiзең, кӧрерге харығ полча. Че линзаны кизiп аларға ӱгренерге кирек паза харахтарны ағаа кӧнiктiрiп аларға киректелче. Амғы туста илееде кiзi линзалар кисче, студенттер, артисттер, спортсменнер, чааҷылар паза пасхазы даа.
– Имнег туразына наа, амғы тусха килiстiре имнег тиріглері алылча ба?
– Я, имнег туразында прай тирiглер амғы тусха килiстiре алыл парғаннар. Пiстiң диагностика кабинедiнде наа оборудованиелер турча, специалисттер оларнаң тузаланчалар. Оларнаң тузаланчатхан специалисттер ӧнетiн ӱгредiг алғаннар. Курстарны Москвада паза Санкт-Петербургта ирткеннер. Наа имнег тиріглері пациенттерге орта диагноз турғызарға полысчалар, аның сылтаанда орта имнепчелер.
– Харах одын профилактика оңдайынаң сыныхтирға киректелче бе?
– Я, профилактика сыныхтағларын иртерге киректелче. Харахтар ағырбинчатса, чылда пiр хатап иртерге читкiҷе полар. Харах оды уйан полза, чылда iкi хатап сыныхтаныбысса, чахсы полар. Итсе, анзы пациенттiң патологиязынаң палғалыстығ. Хай пiреезiне 10 кӱн пазынаң сыныхтанарға киректелче.
– Компьютернең тузаланчатханы харах одына хайди теелче?
– Кiзi компьютер алнында ӱр, пiрее 5-6 час одырза, аның харағы майых парча. Харахта изi чох пiлдiрче, кiзi чағынға даа, ырахха даа кӧр полбин сыхча. Таныхтирға кирек, катаракта, глаукома паза пасха ағырығлар компьютернең тузаланчатханынаң палғалыстығ нимес. Компьютернең тоғынчатса, кiзi экранзар, клавиатуразар, анаң столзар кӧрзе, харах табырах майыхча паза аның сылтаанда кiзi позы майыхча.
Аннаңар харахты хайди даа тынандырып ал турарға кирек, харах гимнастиказын идерге. Оңдай полза, тасхар сығып, арығ киинең тынарға. Тынанчатхан туста олох компьютер ойыннарын ойнирға чарабас.
– Людмила Михайловна, палаларға компьютер кистiнде нинҷе тус иртiрерге чарадылча?
– Анзы паланың чазынаң палғалыстығ. Кӧзiдiмге, 3 – 7 частығ палаларға экран хыринда пiр кӱнде 15 минута одырарға чарир. 1 класстағы ӱгренҷiлерге компьютер алнында, тынанмин, 10 минута тоғынарға чарадылча. 2 – 5 класста ӱгренчеткеннерге – 15 минута. 6-7 класстағыларға – пiрее 20 минута чарир, 8 -9 класстағыларға – 25 минута, 10-11 класстың ӱгренҷiлерiне – 30 минута. Анаң хаҷан тынанып алза, палаа хоза 20 минута тоғынарға чарир. Техникумнарның, училищелернiң, колледжтернiң студенттерiне пастағы курста компьютер кистiнде пiр кӱнде чарым час одырарға, iкiнҷi курста пiр час тоғынарға, ӱзiнҷi курста ӱс часха теере чарадылча. ВУЗ-тарның студенттерiне пастағы курста компьютер кистiнде 2 час иртiрерге чарадылча, улуғ курстарда ӱс часха теере тоғынарға чарадылча.
– Амғы туста компьютернең тоғынчатхан кiзiлернiң саны кӧп, харахты тынандырҷаң оңдайлардаңар чоохтап пирiңер.
– Харахты тынандырҷаң гимнастикаа паза профилактикаа ӧӧн чӧптер: тоғынчатхан орында компьютер экранын орта турғызып аларға; кiзiнiң харағы компьютер экранынаң 60-70 сантиметр оортах турарға кирек; тоғынчатхан пӧлiкте чахсы чарытхы ползын паза стол кистiнде чарытхы ползын; компьютер экранында ӧңнернi паза экран чариин орта ит саларға; харах одын имҷiде сыныхтап, килiстiре очки алып аларға; компьютернең тоғынып алза, харахтарны тӧремiл тынандырарға; тынанчатса, харахха гимнастика идерге.
Олаңай сидiк нимес гимнастиканы тоғынчатхан стол кистiнде толдырарға чарир. Кӱнде пiрее 2 алай 3 хатап толдырза, харахтарға туза полар:
– харахтарны нуубызып, салаа пастарынаң харах ныңмағынҷа 10-ҷа секунда ибiрерге;
– алнынзар кӧрерге, анаң, пасты хыймыратпин, харахнаң оң, сол саринзар паза ӱстӱнзер, алтынзар кӧрерге. Гимнастика iдӧк пiрее 10-ҷа секунда толдырылча;
– харахтарны тың нуубызарға, анаң азыбызарға, 10-ҷа секунда итчебiс;
– харахтарны, 2-3 хатап оң паза сол саринзар кӧрiп, 10-ҷа секундаа нуубызарға.
Сом авторни
Автор :
Чоохтасхан Наталья Тюкпеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
