Сілiг кӧрімніг изер
05.08.2026
Хабарлар
Кӧрігҷілер хайиин тартхан сіліг изер
Хакасияның ӧӧн музейіне – 95 чыл. Пайрамнығ тӧреен кӱнін музейнің устаа учёнайлар чӧбінің теестегi чыылиинаң таныхтирға чаратхан. Аның соонда чыылығ араласчыларына, хабарҷыларға алынҷа кӧзідіг иртірілген
Республикадағы Л.Р.Кызласовтың адынаң национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейнің пастығы Андрей Иосифович Готлиб кӧзідіг иртірілҷең орынзар пісті позы ӱдескен. Чолами устағҷы, тархын наукаларының кандидады, уғаа алғым, тирең пілістіг ученай кӧп кізінің аймах-пасха сурығларына нандырарға, чарыда чоохтап пирерге маңнанчатхан.
«Пастых полза, мындағ поларға кирек. Пай пілізінең хаҷанох хай-хай чирлерде сабға сыхча. Олох арада прайзыбыснаң тиң тудынча», – ис халғам ікі нанҷы тіл алысчатханын. Оларны истіп, матап чарасхам. Піс Андрей Готлибнең 1980 чыллардаң сығара таныспыс. Андада ол наука тоғызына наа ла кірчеткен, Ағбандағы тимір чол вокзалынаң тоғыр орныхчатхан музейде істеніс чолын пастапчатхан.
Пір хати тоғыс хоостыра музейнің амғы пайзаң кӧрімніг чарых туразынзар кір килгем. Андрей Иосифович хайдағ-да ӧмені ӱдесчеткен, хынығ чоохтазығ апарчатхан. Тудынчатхан-хылынчатхан оңдайлары хоостыра улуғ учёнайларға тӧӧйлер. Музей устағҷызы оларнаң тиңни тудынча, сурығларына хынып нандырча, чылығ анымҷохтасча.
– Пілчезің ме, Анатолий, кемнер аалҷы полды? Воронежтегі музейнің устаа. Постарының тоғынҷыларын піссер опыт аларға ызардаңар сурынчалар. Кӧріңер, пістің музей хайди ырах махтаға сыхча, – чалахай кӱлімзірепче пастых кізі.
Iди чоохтас турчатханыбыста, піcсер ӱс оол пастыр килген. Изеннесчелер. Оларның пірсі музейге 1928 чылда пастағы улуғ сыйых пирген Кирилл Семёнович Тодышевтің нинҷе пала полғаннаңар сурыбысты. Ӱзӧлең, пір чӧпке кил полбин, сала тӧстеспинчебіс теенде, Андрей Иосифович сах андох студенттерзер бе тіп сурыбысхан. Олар хахап таа партырлар, пастарын кизе-тоғыр чайхапчалар. Анаң ӱзӧлеңнің пірсі хатхырча, Тодышев ағаа ыраххы-ыраххы туғанға килісче теен. Музейге улуғ сыйых иткеннеңер тай ууҷазынаң искенін чазырбинча. Саблығ туғанының палаларынаңар пілҷең полтыр. Амды ікінҷілепче, пис алай алты пала полған ма.
– Кирилл Семёновичтің алты пала полған. Ол хакас пічиин тӧстирінде араласханын пілчезер бе? – сурча пастых.
– Пісте хайдағ-да иргі книга полғанох. Хығыр полбаҷаңмыс. Анаң чіт парған, – ӱндесче туған оол.
Хаҷанох полған тоғазығны сағысха киріп, иргі танызым, ирткен чылларны маңнаныстығ тобырып, оңдай-хылиин сала даа алыстырбиндыр тіп cағын салғам. Хынығ паза тузалығ чоох-чаахнаң пастырып, ӧнетін тимнелген кӧзідіг пӧлиинзер чит килгебіс. Анда Андрей Иосифович піснең чылығ анымҷохтасхан, тузалығ паза чахсы тынанып аларға алғаан. Пурунғынаң тоғасханы полғанына ла наа кӱс хозарға кирек теен. Чӱзерлеп, муңарлап чыллар мының алнында табылған, амды музейде хайраллалчатхан иргі экспонаттар пӧлиинің устағҷызы полчатхан Алла Анатольевна Зайцеванаң Андрей Готлиб таныстыр салған полған.
Позын амыр тудынчатханы хоостыра хайдағ даа иргі экспонаттаңар таңнастығ нымах чіли чоохтап пирерге тимдезінең музей тоғынҷызына килістіре кізі тіп чарат салғабыс. Олох арада Алла Анатольевна кӧмес сиргек тудынчатханына хайығ айландырғабыс. Аның пӧлиинзер килген кӧрiгҷілер санында ӧӧнінде тархын сурығларынаң айғасчатхан учёнайлар паза ӧткін хылыхтығ хабарҷылар нооза. Оларның піреезі сағыбаан даа сурығ пирібізерге айабас. Анзын ағаа ундударға чарабас. Итсе, пеер килгеннернің прайзы даа чахсы кізілер поларға киректер, уйатха кирерге хараспастар.
Прайзыбыс таа чахсы пілчебіс, Хакасияның чуртағҷылары постарының тураларында хайраллалчатхан иргі ниме-нооны 1927-1928 чылларда Хакаc уездінің кінінзер ағылып пастааннар. Иң улуғ паза аарлығ сыйых иткен халыхчы, хакас пічиинің тӧстегҷілерінiң пірсі К.С.Тодышев. Кирилл Семёнович, наа киртілген чайғы ибіҷекті хаңааға салып, парчан хабынҷаң-тудынҷаң ниме-нооны чыып алып, Ағбан пилтірі аалзар сығыбысхан. Ол туста Хакас уездінің кіні пу аалда полған. Аның сыйиинда парчан 132 ниме-ноо саналған. Хакасияның пасха даа чуртағҷылары иргі нимелерні ағылчатханнар, iди ле артыс салчатханнар.
1930 чылда Хакас автоном облазы тӧстелгенде, кізілернің пос кӧңнінең ағылчатхан сыйыхтарын хайығ чох артыспастаңар сурығ турыбысхан. Аннаңар Хакас облазының устаа 1931 чылда 26 отта Ағбан городта музей тӧстирдеңер чарадығ алыбысхан. Че килістіре орын табар сурығ илееде сӧӧ тартыл парыбыcхан. Ол тусха орта музейде 250 артиинаң экспонат саналған. Оларны хайраллирға, соондағы тӧлге артызарға алынҷа тура киректелген.
Андағ оңдайнаң музей аар-пеер кӧс чӧрҷең. Наңмыр алтына кірҷең, ікі хати кӧйген. Чаа пасталар алнында Хакасиядағы музейнең устирға Москвадаң ӧнетін кiзi ызылған. Ученай Каралькин тархын наукаларының кандидады полған. Чааға хабылар алнында ӱр тоғынмаан даа полза, ол музей тоғызына улуғ туза ағылған. Сыйыхха пирілген экспонаттарны санға алып пастааннар. Айас тигір алтында пойли чатхлапчатхан пурунғы ниме-нооны кӧр салып, ученай кізі пазын на чайхапчатхан. Чаа соонда ол Хакасиязар пос кӧңнінең айланған, музейнің олаңай тоғынҷызы полыбысхан, аймах-пасха экспонаттарны кӧптелдіреріне улуғ хозым иткен, позы наука-тілег тоғыстарында ӧткін аралас турған.
Андағ оңдайнаң Алла Анатольевна, кӧзідіге арам сығарылчатхан пір экспонаттаң пасхазынзар пастырчадып, аның тархынынаңар, аны кем сыйлааннаңар, ол туста музей директоры кем полғаннаңар хысхаҷахти даа чоохтирға, чапсых танығлар сағысха кирерге маңнанчатхан. Музей директорына Людмила Мылтыгашева турғызылған тусха читкенде, пӧлік устағҷызының оңдай-хылии даа кӧмес алысханға тӧӧй пiлдірген. Мылтыгашев ирепчінің хайзы даа пірсі пірсіне турыстығ ӧткін хылыхтығ полған.
–Э-э, подполковник Мылтыгашев, тынаға сыхханда, тӧреен чирінзер айланған, республиканың хазых министрінің орынҷызына турғызылған. Аның хада хонғаны музей директоры полыбысхан нооза. Хайзы даа Хакасияның халых чуртазында хайди ӧткін араласчаң полды. Аймах чыылығлар, тоғазығлар, кӧзідіглер музейде ле иртіріл турҷаңнар, – ӧткін хылыхтығ ирепчіні сағысха киріп, аалҷыларның пірсі тохтабысхан.
– Он чыл артиинаң пастых полған музейде. Сынап таа, аның хозымы паалаҷаа чох улуғ. Тоғыстаң хайди полып парыбысханын ундут салтырбын, – сағысха тӱсче аның хонҷии.
– Хакас ипчiлернің «Алтынай» пірігiзiн тӧстирінде иртіре чапчаң хайынған сылтаанда, Людмила Петровнаны аның президентіне таап салбадылар ба, – ағаа хабазығ пирче хонҷых ирен.
Ол туста піс Хакасияның хоосчылары, аарлығ аалҷылары сыйлаан чайаачы тоғыстар хыринҷа иртчеткебіс. Кӧрігҷiлер аразында хайдағ хынығ чоохтазығ парчатханын прайзы даа искен нооза. Аннаңар даа полбас па, Алла Анатольевна хоостар хыринда тохтабысхан, пу хоостар музейге сыйлалған чайаачы тоғыстар полчатханын таныхтаан. Сиргек кӧрігҷі пу хоостар пастыра Хакасияда 1950 – 1960 чыллардаң пасти хайдағ илбек киректер пасталғанын азых книга чіли ипти ле «хығырып» одырарҷых. Мына кӱстіг тракторлар пістің чирлердегі кӧлей чазыларны тартып пастапчалар. Тиксi хазнабыста андағ алғым чӧрім пасталған. Россия искусствозының саблығ деятельі Владимир Бутанаевтің саблығ хоостары пастыра Сойан-Сус ГЭС, «Ағбан – Тайшет» тимір чол, килкім «Ағбанвагонмаш» пірігіс хайди пӱткенін піліп аларға чарир. Хакасияның саблығ аалҷылары, махтаға сыххан кізілерібіс пістің хайиибысты матап тартчалар. Оларны хайығ чох артызарға чарабас чіли пілдірче.
– Олаңай кӧрігҷілерге удаа ӧрініс сыйлабинчатхан экспонаттар санында саблығ кізілернің аарлығ сыйыхтары, алынҷа предприятие-организациялар ағылған ниме-ноо саналча. Кӧріңер, Хакасияның пазы полған Алексей Иванович Лебедьке аймах хазналарның устаа сыйлаан тиріглерні удаа кӧзідіге сығарбинчабыс, – чоохтапча музейнің пӧлік устағҷызы.
Итсе, пістің постарыбыстың даа харахтарыбыс пар – кӧрчебіс, хулахтарыбыс пар – исчебіс. Алексей Иванович сыйыхха алған ниме-нооның кічиҷегес ле чардығы мында кӧзідіге сығарылтыр. Хазнабыста андағ чарадығ пар – хайдағ даа улуғ пастых полза, сыйыхха алған ниме-нооны ибзер апарарға алай сыйыхтарынаң тузаланарға чарадылбинча. Олох арада чахсы пілчебіс, хазнабыстың аарлығ сыйыхтарына турысхан кізілер оларны пос кӧңнінең музейлерге алай архивтерге пирглебісчелер. Нимее ибде тик чирге чатчадарлар. Мында, тізең, чардыхти даа полза, чон чахсы кӧріп ал турар. Уламох туған-чағыннарға андағ ӱлӱс тӱccе, улуғ поғдархас тӧрiпче нооза.
Чоохха киліскенде, мындағ танығ идерге чарир. Пістің улуғ пастыхтарыбыс постары чуртапчатхан орыннарны тың махтапчатса, саблығ ученай Менделеев тимнеп салған илбек таблицаны пісте таап аларға чарир тібізерге харасчалар. Сынында анзы олаңай ла сӧстер полчатпас па. Анзын ӧнетін тимнелген кӧзідіг дее маңат киречілеен. Академик Баженовтың Хакасияда табылған геология чыындызы кӧзіділер тіп пазыл партырҷых. Піске анзы уғаа чапсых полар тіп ізеніс тӧреен. Чирібістің ис-пайын чардыхти даа піліп аларға чидікпинчеткебіс. Сынап таа, чардыхти ла піліп алғабыс.
Iди ӧнетін кӧзідіге тимнелген пӧліктің пір чардығының пасхазынзар Алла Анатольевнаның соонҷа пастырчадып, сым на турыбыстым. Халын сӱлейке алтынзар турғызылған пістің ӧбекелерібістің сіліг чазанҷыхтарының аймааның хыринҷа ирте халарға даа харассаң, тохтабызарзың. Уламох ипчі чон сах андох кӧгліг суулаза тӱскен, постарының кӧріс-сағыстарынаң ӱлезіп пастабысхан. Улуғ пілігҷiлер чіли, чарых ӧңнерін чідірбинчеткен поғоларға, аарлығ тастардаң тимнелген монҷых-пілектестерге, ызырға-пурбаларға паалағ пирерге харасчатханнар, талаза даа халчатханнар.
Минің хараам, тізең, сіліг кӧрімніг изердең хыйа парбинчатхан. Сах андох пілдістіг, аны нааҷылаан соонда кӧзідіге сығартырлар. Изер ӱстӱн чапхан сарымзых ӧңніг теер, ам на тузаланысха кирілген чіли, сырның ӧӧн сала даа чідірбиндір. Хайдағ ла пай кiзi, пу изерні аран чулазының пиліне салып, ааллап чӧр турды ни. Олаңай чуртағҷы мындағ ciліг кӧрімніг, аарлыға паалалчатхан изернең тузалан полбас. Пай чуртапчатхан кізі, тізең, тулбар адын изерлеп, ипти одыр тастабызар, хайдағ даа узах чорыхха сығарға тимде полар, чолами пір дее майыхпас. Кӧзідігде турчатхан изерге одырып, нинҷе дее ӱр тус истіг парҷаң прай оңдайлар пар тирге чарир. Позым алынҷа мындағ сіліг кӧрімніг, истіг изерні тимнеен ус холлығлардаңар пірее чапсых, иптіг кӧг-сарын пас салҷаң кізі табылҷаң полза, уғаа чахсы поларҷых тіп сағынчатхам. Андағ чайаачы устарыбыс парлар, тоғысха ла чапсыныбызарға халча. Пістің кӱн чахайағы осхас сіліг чирібістеңер нинҷе кӧп документальнай даа, хоос таа фильмнер суурыл парирлар, ам даа суурыл турарлар. Ат, тізең, пістің алып-кӱлӱктерібістің ізестіг нанҷызына саналча. «Чапчаң хайынып, чӱген кизірткем, ибіре пас чӧріп, изер салыбысхам», – чоохтанҷаңнар пурунғы алыптар чол сығарда.
Кӧзідіг, тізең, узарадылчатхан. Iди пола-пола килгенде, Ағбан городтың пайрамына чарыдылған чардыхха читкебіс. Анда даа чапсых ниме-ноо кӧп кӧр табарға чарир. Позының 95 чылына Ағбаныбыс маңат тимненіс апарча. Анзын кӧзідіге сығарылған экспонаттар маңат киречілепчелер. Олох арада музейнең пик палғалыс парғанын кӧзітчелер. Ученай-археологтар Ағбанның хыринда паза істінде наука-iстезігліг тоғыстар тузында тапхан пурунғы ниме-ноо музейде хайраллалчатпас па. Iдӧк мында городтағы улуғ организация-предприятиелер сыйлаан ниме-ноонаң танызып аларға, Ағбанның чуртазын піліп аларға чарир.
Андағ оңдайнаң Хакасияның ӧӧн музейі позының пайрамнығ 95 чылын алғым таныхтапча. Аның устаа пу тоғыс чыл тооза апарылар тіп ізендірче.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Анатолий Султреков
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
