Поездтернең паза кiзiлернең устап пiлерге кирек
31.07.2026
Хабарлар
Наталья Шавкуленко
2 орғахта – Тимiрчолҷы кӱнi. Кӱннiң сай хазнабыстың тимiр чолларынҷа муңарлап поезд кiзiлернi, аймах таарлағларны тарт чӧрче. Оларның чӧрiзiн хорғыс чох идерi, полған на поездтiң кӧрiлген орынзар тузында чидерi ӱчӱн аймах-пасха специальностьтығ кiзiлер нандырчалар
Пӱӱнгi сығарыста 1870 чылда тӧстелген профессиянаң – станцияҷа дежурнай – танызарбыс. Мының алнында пу тоғысты толдырчатхан кiзiлернi «чӧрiс службазының агенттерi» адаҷаңнар. Пу уғаа нандырығлығ паза сизiктiг поларын кирексiпчеткен тоғыс. Андағ оой нимес орында Наталья Шавкуленко (хыс фамилиязы Шулбаева) iстенче. Ол Асхыс станцияҷа дежурнай полча. Анда ол 15-ҷi чылы тоғын парир. Ол пiске тоғызынаңар чоохтап пирген.
– Наталья Альбертовна, пастап постарыңнаңар чоохтап пирiңер.
– Мин Асхыс аймааның Казанов аалында тӧреем. Кiчiг частығ полғанымда, iҷе-пабам ӱрееннер, аннаңар минi тайым ӧскiрген. 7 класстаң сығара Асхыстағы лицей-интернатта ӱгренгем. 11 класс соонаң пiчiктерiмнi Хакас техническай институтсар экономистке паза Хызылчардағы тимiр чол транспорты институдының техникумынзар пир салғам. Мин экономист поларға сағынғам, че тайым тимiр чолзар парарға кӧстеен. Техникумны тоосхан соонаң, тоғынчадып, Иркутскта пӧзiк ӱгредiгнi алғам.
Пастап мин Минсуғдағы частнай организацияда тоғынғам, анаң Россияның тимiр чолларынзар килгем, Пирiкчулдағы станциязар тоғысха кiргем, соонаң Писхамҷыда тоғынғам. Анда хада хонғанымнаң танызып алғам. Хоных хон салғанда, Асхыс станциязар кӧзiбiскебiс.
Хада хонғаным Михаил Андреевич машинист полып тоғынча, ол тимiрчолҷылар династиязынаң. Пабазы паза ағазы iдӧк тимiр чолда iстенгеннер.
– Тоғызыңарға ниме идерi кiрче?
– Тоғыста пiс, станцияҷа дежурнайлар, поездтернi иртiрчебiс паза поездтернi чыыпчабыс. Кӧзiдiмге, станциязар поезд килче. Пiрее вагоннарны Хамыстығ станциязар ызарға кирек, пасхаларын – Писхамҷызар алай Ағбанзар. Пiс пiр орынзар парар вагоннарны хада чыыпчабыс, анаң поездтi ысчабыс. Пiр сӧснең, тимiр чолдағы чӧрiснең устапчабыс. Тоғыс аар, че пiс ӱгрен парғабыс.
– РЖД Москвадағы тусча тоғынча. Сiрернiң тоғызыңар iдӧк аннаң палғалыстығ ба?
– Я, пiс Москваның частарынҷа тоғынчабыс. Орындағы тусха тӧрт час хосчабыс. Минiң хада хонғаным саңай Москва тузынаң чуртапча. Пiрееде чоохтасчабыс – ол минi тоғыстаң 18:05 часта апарарзың тiпче. Мин хайдағ тусча тiп сурзам, Москва тузынаң чи, мин ол ла туснаң чуртапчам нооза тидiр. Ағаа iди оой. Минiң позымның андағ нимес.
– Cмена нинҷе час парча? Пiр сменаа станцияҷа иң кӧп нинҷе поезд иртче?
– Смена 12 часха тиңнелче, 8:00 час иртеннең 20:00 час иирге читiре, алай, хараағы смена полза, 20:00 час иирдең 8:00 час иртенге читiре. Мин сменадағы кiзiнi алыстырыбызарға кирекпiн. Дежурнай чох пiр минута даа полбасха кирек.
Мының алнында пiр сменаа пір саринзар 20-ҷе поезд иртчең полар, нандыра олох синҷе. Амғы туста оларның саны асхынах арах – 13 – 15 поезд.
Асхыс станцияда нимезiнең паза тоғынарға аар – анда чолны тыхтаҷаң поезд турча. Тимiр чолда саай пол парза, пiске ол поездтi станциядаң 40 минутаа ызыбызарға кирек. Iдӧк ӧрт ӱзiрҷең поезд пар, аны 25 минутаа ызыбызарға кирекпiн. Пу поездтернi тибiредерге кирек полза, прай станция «хайнап сыхча».
– Чайғы тыхтағ тоғыстарын апарҷаң тус поладыр. Тимiр чолда андағох полар. Тоғызыңарға аннаң палғалыстығ алызығлар кирiлче бе?
– Я, аннаң палғалыстығ сидiксiнiстер парох. Чолны тыхтапчатхан техника прай Асхыссар ызылча нооза. Олар пiр поездте «кашанаң» килчелер, дежурнайға оларны прайзын кирек чирзер ызыбызарға кирек. Ортызында турчатхан вагонны алай техниканы пастағызын турғыс саларға кирек полза, прай поездтi сайапчазың. Тыхтағ тоғыстары апарылар орыннардаң «окно» устағҷызы килче, дежурнайнаң чоохтасча. Оларның анда тоғысты апарар постарының оңдайлары нооза, поездтi cаба чыып пирзебiс, анаң кемнiң анда пырозы полғанын iлезiне сығарып пастапчалар.
Тиксi Асхыс станциядаң вагоннар ӱс кӧстегҷе – Ағбан, Казанов паза Абаза станциялар – ызылчалар. Абазазар вагоннар паза техника пiстiң станциядаң на ызылчалар. Iдӧк анда кiзiлернi тарт чӧрчеткен город iстiндегi поезд пар, итсе, андар тепловоз паза пiр ле вагон кiрче, че ол уғаа кирек. Пiске чонны тарт чӧрчеткен поездтернi пiр минутаа даа тударға, сала орай алай ирте ызарға чарабас. Сала ӱр арах тудығ пол парза, Москвада прай нименi кӧрчелер. Iдӧк ноға андағ ниме пол парғанын, кем паза ноға пыролығ полчатханын iлезiне сығарчалар.
– Тоғыс орныңарда ниме пар?
– Устаҷаң пульт, анда кӧп кнопка, чолны таныхтапчатхан линиялар, Асхыс станцияда – 12 линия. Компьютерде пiс хайдағ вагон хайда турчатханын прай кӧрчебiс. Чолларда вагон турча алай толдыразынаң состав. Парлар чоллар, хайда мағаа, кӧзiдiмге, Абазазар 50 вагон чыып саларға кирек полча. Мин прай чоллардаң ол вагоннарны пiр чолда чыыпчам.
Мин ол тоғысты чалғызан на толдырбинчам. Тепловоз ол вагонны хаптырча, сменада хада поездтер составительi тоғынча, ол вагонда чӧрче, iдӧк пост операторлары пар. Олар тормоз башмактарынаң айғасчалар. Сдатчиктер парлар, олар пiчiктернi тимнепчелер.
Вагоннарны iдӧк орта турғызарға кирек, мин оларны чолда турғысчам, паркча дежурнайлар – компьютерде. Полғаны ла позының тоғызын итче, мин оларнаң устирға паза полғанына ла ниме идерге кирек полчатханын чарыда чоохтап пирерге кирекпiн. Пiрееде полча, пiреезi саба чоохтапча, аның сылтаанда прай ниме ай-пораан пол парча. Орта чоохтап пiлерге кирегӧк. Стажировка иртчеткенiмде, пiстi ӱгреткеннер: поездтернiң составительi синi пiл полбаан полза – син чахсы чоохтап полбаазың. Минi пiреезi пiл полбаан полза, ол минiң пыром, пасхазыни нимес. Паза прайзының пос хылии полча, аннаңар полған на кiзiнең тiл алызып пiлерге кирек. Кемнi-де кӧмес махтабызарға кирек полча, кемнең-де сала хатығ арах чоохтазыбызарға килiсче. Мында поездтернең не нимес, iдӧк кiзiлернең устап поларға кирек.
– Палаларың Сiрернiң чолыңарны пассын тiп сағынчазар ба?
– Чох, минiң андағ сағыс чоғыл. Мин оларны чайаачы тоғысха ӱгредерҷiкпiн. Улиим – хызыҷах, ағаа 11 час. Ол теелбектенерге чӧрче, позы кӧңнiнең пу кӧстегнi таллаан. Очызы – оолах, ағаа 6 час, пӱӱл школаа парар. Мин олар сала оой арах тоғыста iстензiннер, хараазын тоғынмазыннар тiп сағынчам. Итсе, пiстiң пiди тоғынчатханыбысха олар кӧнiк парғаннар.
Че позым позымны пасха орында кӧрбинӧкчем. Тоғызым кӧңнiме кiрче. Ағаа хоза чал ахчазы, пасха сфераларны кӧрзе, хомай нимес тӧлелче. Амғы туста Асхыс станцияда андағ тоғысты таап аларға оой нимес.
Кiчиинең декретте одырған соонаң, тоғысха сыхханымда, iкi чыл станция пастығының орынҷызы полғам. Анда тоғыс уламох сидiк. Анаң мин сменалығ тоғыcха айланарға сағыныбысхам, устағҷы орынҷызы полып, хараа-кӱнӧрте тоғынарға килiсчең. Ағаа хоза пала кiчiг полған. Че орынҷы полып тоғынғаным мағаа пiлiстерiмнi алғыдар оңдай пирген.
– Тоғыста хайдағ сидiксiнiснең тоғазарға килiскен сағыста халған?
– Андағ киректерге удаа тоғазарға килiсче. Тыхтағ апарҷаң поездтi тибiреткенi тӧремiл толдырылчатхан тоғысха саналбинча. Че сағызымда пассажирлернi тартчаң поездтi чарым часха тут салғаным халған, андада Пирiкчулда пiр ай даа тоғынғалах полғам. Cидiксiнiске урунғанда, мин хайди орта тудынарын теория саринаң пiлгем, че практикада пiлiстерiмнең тузалан полбаам. Итсе, минiң пыром анда чох таа полған, чолда сайбағ полған. Поездтi табырах арах ызыбызарға чарир полған, че ноға-да чiдiрiнiбiскем. Андада машинисттiң полысчызы мағаа полыс пирген. Ол кирек соонаң минi дежурнайдаң суурыбысханнар, Писхамҷыда кiчiг арах должностьха турғыс салғаннар.
Пiр саринаң кӧрзе, Пирiкчулзар тоғысха килгенiмдӧк, минi дежурнайға турғыс салғаннар. Сағынчам, пастап кiчiг арах должностьха турғысхан ползалар, орта поларҷых. Че Писхамҷыда мин хада хонғанымнаң танызып алғам, аннаңар прай ниме чахсаа идiлче тирге чарир.
– Андағ оой нимес тоғыс соонаң хайди ӱтертiнчезер?
– Мин пiр туста тырғахтар cырлаам. Мағаа нименең-де айғазарға кирек полча, ибде ле ползам, сым одыр полбиныбысчам, тыртыстанып пастабысчам. Амғы туста сомнарнаң айғасчам. Хызым тӧрт классты тоосчатханда, выпускной полған. Оолағым олған садын тоосчатхан. Посёлокта, тiзең, сомҷылар чох таа полғаннар. Аннаңар мин, фотоаппарат алып, позым суурарға ӱгренерге сағыныбысхам. Палаларнаң хада хайдар-да чӧрчезiң, ол кирек ле пол парча. Сомнарнаң айғас сыхханымда, пу кирек кӧңнiме кiрiбiскен. Пiрееде иртен чир-чайаанзар пас пар килерге тiп парзам, ибiркiнi сомға суурчам, чӱрегiм ӧрiнче.
Тиксi чоохтаза, ибзер тоғыстағы сидiксiнiстернi ағылбасха кирек. Минiң хылиимның андағ сари пар полҷаң: тоғыста пiрее нименi идiбiссем, анаң нинҷе-де тус пазынаң пасха оңдайнаң идiбiзерге чарир полған тiп сағын сыхчам. Анаң кӱн тооза ноға пiди идiбiспеем тiп сағыссыраҷаңмын. Ибзер килiп, узирға чадыбыссам даа, аннаңар cағынҷаңмын. Итсе, ол ниме хаҷанох ирт парған, тоғыстың салтарларына даа хомай теелбеен полча. Анаң соонаң iди тудынмасха ӱгренiп алғам. Хайди мағаа чоохтааннар: ибзер килчезiң, тоғыстағы кип-азааң суурыбыстың, прай сидiксiнiстер аннаңох хада халдылар. Ибде син iҷезiң, аннаңар сағынарға кирек. Прай пу пiлiстер опытнаң хада килчелер.
– Тимiр чолда чииттерге пiрее хабазығлар пирiлче бе?
– Тимiр чолда чиит специалисттерге льготалығ ипотека пирiлче. Кӧп кiзi аннаң тузаланча. Iдӧк прай тимiрчолҷыларға пiр чылда пiр хатап поездтiг андар-мындар тикке чӧр килер оңдай пирiлче. Мин паза палаларым аннаң ӧткiн тузаланчабыс. Кӧзiдiмге, ирткен чылда Байкалзар чӧргебiс, пӱӱл Новосибирсксер парарға пӧгiнчебiс. Палалар ӧзiбiсселер, Москвазар, Санкт-Петербургсар пар килерге чарир. Хада хонғаным чорыхтарға чӧрерге тың на хынминча. Пiс дача садызып алғабыс, ағаа аннаң пасха ниме кирек чоғыл (кӱлiмзiрепче. – Авт.). Iдӧк олғаннарға лагерьзер, улуғларға санаторийлерзер путёвкалар пирiлчелер. Тоғыстағылар кӧбiзi оларны алчалар. Iди танызыбыс Белокурихазар паза Сочизер чӧр килген.
– Хайдағ-да хоза ниме чоохтир кӧңнiлерiң пар ба?
– Мин пастых орынҷызы полғанымда, школазар удаа чӧрҷеңмiн, профилактика чоохтазығларын апарҷаңмын. Чуға чуртапчатхан сӧбiрелердегi палаларны кӧрҷеңмiн. Пiрееде килic парча, андағ сӧбiредегi палалар чахсы ӱгредiг ал полбинчалар, анаң тоғыс таппин чӧрчелер. Оларға тимiр чолзар пар кӧрерге чӧп пирерҷiкпiн. Мының алнында андар тоғысха кiрiп алар ӱчӱн ӱгредiглiг поларыңны киректеен ползалар, амғы туста курстар ла иртiбiзерге чарир. Организациядаң даа ӱгренерге ысчалар. Пастағы туста сидiк арах полза даа, соонаң, пiлiстернi кӧдiрiп, чахсы чал ахчазын аларға чарир.
Чуртаста сидiксiнiске кiр парған кiзiлер алай ба чииттер школа соонаң ӱгренерге кiр полбаан полчалар, iҷе-пабазының, тiзең, аны ахча тӧлеп ӱгредер оңдайы чох полча. Мин позым даа пеер наа ла кӧскенде, пӧзiк ӱгредiг алчатхам, пастағы туста башмактарны тазып чӧргем. Мин тоғыстаң хаҷан даа хорыхпаам. Ир кiзi пастап башмактарны тазир, анаң поездтiң составительiне парар. Iди сӧбiрезiн азырирға, кредиттерiн тӧленерге оңдай полар. Тимiр чолда чал ахчазы хаҷан даа тузында тӧлелче.
– Улуғ алғыс мындағ чапсых чоохтазығ ӱчӱн.
Сом Наталья Шавкуленконың архивiнең
Автор :
Чоохтасхан Татьяна Кыштымова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
