Сылағай хазыңнар аразынҷа хакас кӧӧ тараан
28.07.2026
Хабарлар
Тіл сменазының араласчылары пай хазыңа чалама палғапчалар
Чайғы тынағ. От айының пастағы кӱннерінде Пии аймаандағы «Берёзка» олғаннарның хазиин тыытчаң лагерьде «Тӧреен тіл – Россияның худы» смена азылған. Анда тынанып, оолах-хызыҷахтар хакас культуразынаң тирең танысчалар
Пии аймаандағы «Берёзка» олғаннарның хазиин тыытчаң лагерь Дехановка аалдаң ырах нимес истіг орында орныхча. Андар читкенде, хазыңнар аразындағы ачыхча олғаннарның табыстары чайылған. Чайғы таныҷах сылағай ағастарның пӱрлерін сыйбап, оларны чайхалдырған. Піс, «Хакас чирінің» хабарҷылары, лагерьзер кірер алнында ибіркі чир-чайааннаң тӱрче ӧкерсініп турғабыс. Харах алнындағы cіліг хоос чӱректі ӧрініснең толдырған.
Лагерь пісті чылығ удурлаан. Улуғ ачыхта сарығ футболкалығ олғаннар иртер мероприятиее тимненчеткеннер. Пісті кӧр салып, олғаннар, хакас тілінең изен пиріп, аалҷылардаң харах албин турғаннар. Піс, кӱлімзіреп, олған-узахнаң ідӧк хакас тілінең изеннескебіс.
Чоохтирға кирек, пу сменадағы олғаннар хакас тілінең, культуразынаң, кибірлерінең кӱннiң сай танысчалар. Культура, ӱгредіг учреждениелерінiң специалисттерi, ааллап киліп, оларны хакас культуразынаң тирең таныстырчалар. Піс ааллап килген кӱн республиканың олғаннарға хоза ӱгредіг пирчеткен кiнiнің тоғынҷылары паза Л.Р.Кызласовтың адынаң чир-суғ ӱгренҷең музейнің «Хоорай» клубының араласчылары олғаннарға устар кӧзiдiглерiн иртіргеннер.
Тіл сменазының полған на отрядының тураҷағында стендте чоохта иң удаа тузаланылчатхан хакас сӧстер ілiнген. Паза олғаннар чуртапчатхан пӧліктерде полған на ниме-ноо хакас тілінең хайди адалчатханы пазылых полған.
Хайди таныхтапча сменаның устағҷызы Ксения Анатольевна Беклемешева, пӱӱл лагерьнің ікінҷі сменазында тиксі 110 пала хазиин тыытча. 80 олған тіл сменазында араласча. Иң кічіг араласчаа – 10 час, иң улуғларына – 17 час.
– Тіл сменазында олғаннар лингвистика, культура паза кибірлер саринаң хакас тілінең танысчалар. Тӧреен тілні пілчеткен палалар пасхаларын хакас сӧстернең таныстырчалар. Сменаның араласчылары ол сӧстерні ӱгренчелер. Пілдістіг, 21 кӱн аразына олар хакас тілін ӱгрен полбастар. Че, андағ даа полза, хакас тілінең чахсы танызып аларлар.
Мында хазиин тыытчатхан палаларның кӧбізі чайаачы олғаннар. Олар пасхаларын хакас кӧг тиріглерінең таныстырчалар. Паза арғыстарына аннаң ойнап кӧрерге оңдай пирчелер.
Мин олғаннарнаң тоғынчатхан ӧмелерге улуғ алғызымны читірчем. Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозы оларзар сурыныснаң айланғанда, чайаачы ӧмелернің пірдеезі палаларнаң тоғынарға хынмин полбаан. Олар, лагерьзер киліп, оолағас-хызыҷахтарнаң чахсы тоғынчалар паза сменаның араласчыларын постың чайаачызынаң таныстырчалар, – теен смена устағҷызы.
Ксения Анатольевнанаң чоохтасчатхан туста пістің хырибысча ікі кӱлімзіреес оолағас иртчеткен. Піс оларнаң танызып аларға чаратхабыс.
Тіл сменазының араласчылары Егор Миндибеков паза Пётр Тюкпиеков
Егор Миндибеков паза Пётр Тюкпиеков Ағбан городтың чиит чуртағҷылары полчалар. Арғыстар лагерьде танызып алтырлар.
– Мин Ағбан городтың 1 № школазында ӱгренчем. Алтынҷы классты тоозып, читінҷізіне сыххам. Мында тынанарға минің кӧңніме кірче. Наа арғыстар таап алғам. Піс мында кӧп ойнапчабыс. Прайзыбыс ынағ тудынчабыс. Пастағы кӱндӧк прайзыбыс танызып алғабыс. Ідӧк пісті мында татхыннығ чииснең азырапчалар.
Лагерь сіліг орында орныхча. Мин чайғы сай Сыра аймаандағы Хызыл чул аалда тынанчам. Мындағ сіліг хазыңнар аразында пастағы хати поларға килісті.
Піске мында аймах мероприятиелер иртірчелер. Ааллап килген ӧмелер кӧзiдiглер иртірчелер. Мин мында нинҷідең нанҷых ит кӧргем паза тойдаң ідіс-хамыс чаххам. «Читіген» драма театры пісті хакас кӧг тиріглерінең таныстырған, – теен Петя.
Петяның арғызы Егор тың чоохтаспас оолах полтыр. Ол лагерьде хынып тынанчам ла тіп таныхтаан.
Тіл сменазының араласчыларына сыбыра аймах ӱтертістіг паза олох арада ӱгредігліг мероприятиелер иртірчелер. Піс андар килген кӱнде олғаннар хайди хакастар мының алнында ирбен отты чыырға тимненҷеңнерiнеңер піліп алғаннар. Оларға «Ирбен отты чыыры» мероприятие иртіргеннер.
Кибір хоостыра лагерьдегі мероприятие иртірілчеткен орынзар Россияның паза Хакасияның флагтары сығарылғаннар. Анаң Пётр Тюкпиеков, ачыхтың ортызынзар сығып, трубанаң ойнап, хазнабыстың паза республикабыстың гимннерін толдырған. Вожатайлар паза олғаннар, тізең, Петяның кӧӧ хоостыра гимннерні сарнааннар.
Соонаң сӧс аарлығ аалҷыларға пирілген. Республиканың олғаннарға хоза ӱгредіг пирчеткен кінiнің директоры Галина Жукова олған-узахсар чылығ сӧстернең айланған. Оларны аймах мероприятиелерде ӧткін араласчатхан ӱчӱн махтаан. Чоохтирға кирек, республиканың олғаннарға хоза ӱгредіг пирчеткен кінiнің тоғынҷылары лагерьдегі олғаннарнаң пастағызын на тоғынминчалар. Аннаңар иркеҷектер оларны чахсы таныпчалар.
ХакНИИЯЛИ-ның наука тоғынҷызы, филология наукаларының кандидады Раиса Абдина чыылған улуссар ідӧк чылығ сӧстернең айланған:
– Мин сірерні хатабох кӧрчеткеніме ӧрінчем. Пӱӱн мин ӱзінҷі хати мында ааллапчам. Сірер, «Тӧреен тіл – Россияның худы» сменада аралазып, кӧп наа піліс алып аларзар. Олар соонаң сірерге тузалығ полар. Сірер мында пастағазын на Хакас Республиканың гимнін хакас тілінең сарнаазар.
Мероприятиенiң иң чарых чардығы олғаннарның сіліг хакас теелбегі полған. Н.Ф.Катановтың адынаң хакас национальнай гимназияның ӱгренҷілері, чарых ӧңніг хакас кип-азаан кизіп, чыылған чон алнында хубағаннар чіли кірлектенгеннер. Оолахтар, тізең, мының алнындағы алыптар чіли, теелбектерінде постың пик хылиин кӧзіткеннер. Анаң, теелбек тоозыл парғанда, прайзы оларға матап айа сапхан.
Соонаң мероприятиені апарған кізілер, ирбен отты ӧртеп, прай чыылған улусты аластааннар. Олғаннар даа, ирбен кӧйчеткен чірчезер чағын пастырып, ызых оттың татхыннығ чызынзар тартылғаннар.
Ирбеннең аластаан соонаң прай палаларға аймах ӧңніг чаламалар пирілген. Олар аны пай хазыңның салааларына палғааннар.
Ирбенге чарыдылған ӱлӱкӱн пайрамни азыл парғанда, иркеҷектер аймах площадкаларҷа тарасхлап парыбысханнар. Оларда палалар хоостааннар, поғоҷахтарны сіліг нинҷілернең чазааннар. Иң сиргектер, тобит ойнап, хыйғаларынаң сынасханнар. Пурунғы тустағы чаа тиріглерінең танызып аларға сағынчатханнарға «Хоорай» клубтың араласчылары алынҷа кӧзідіг иртіргеннер. Оолахтар андар хынып пастырғаннар. Анаң, хылыстарны холға алып, кӱстерінең сынасханнар. Клубтың араласчылары оолағастарны хылысты холда орта тударға, харбазығ тузында аннаң орта тузаланарға ӱгреткеннер. Сменаның прай даа араласчылары маң чохха тӱскеннер.
Мин, тізең, теелбекте араласхан хыстарзар пастырғам. Кристина Тодыкова паза Света Хромых «Пӧӧлбек» ансамбльның араласчылары полтырлар. Хыстарнаң хада оларның ӧӧрезі Аня Боскучекова полған. Ол теелбекте араласпаан. Ӱс ӧӧре национальнай гимназияда пір класста ӱгренчеттір. Лагерьде дее сигізінҷі класстың ӱгренҷілері пір отрядха кір партырлар.
– Мында тынанарға уғаа хынығ. Піс сменаны пайрамни азарында араласхабыс. Минің кӧңніме мында прай ниме кірче. Чахсы поларҷых, 2027 чылда пеер хатап кил парарға. Мында уғаа сіліг чир-чайаан. Че кӱн мында табырах алысча. Ам на кӱн салған полза, анаң кинетін не, хара пулуттар сых киліп, наңмыр чабысча. Мин ӱс неделя аразына анзына пір дее кӧнік полбинчам.
Лагерьде піске кӱннiң сай аймах мероприятиелер иртірчелер. Иирде теелбектенчебіс. Иирдӧк, от тамызып, прай араласчылар кӱн хайди ирт парғаннаңар чоохтапчалар. Анаң, гитараның хайхастығ кӧӧн истіп, сарнапчабыс. Ӱр ниместе андағох иирде хакас тиріглерінең ойнаабыс. Мин прайзын хомыснаң таныстырғам. Республиканың национальнай олған искусство школазын музыка кӧстеенҷе хызыл аттестатха тоос салғам. Минің ӱгретчім Алина Тюденева полған. Амды олох искусство школазынзар ікі чыл чатханнаң ойнирға чӧрерге сағыс тутчабын. «Тигір хуры» фольклор ансамбльының араласчызы полчам, – теен Аня Боскучекова.
«Берёзка» олғаннарның хазиин тыытчаң лагерьдең піс чалахай кӧңніліг нанғабыс. Палаларның чарых омаларын кӧріп, оларның ӱчӱн ӧрінгебіс. Олғаннар, арығ киинең тынып, анда пос чонының культуразынаң тирең танысчалар. Орыс палалар даа хакастарның культуразынаң хынып танысчатханы ӧріндірген. Ӱгренҷілер телефоннардаңар даа сағынминчалар. Оларға маң чоғыл нооза. Пос туста оолах-хыстар наа арғыстарнаң чоох-чаахнаң одырчалар. Иирде вожатайлар телефоннарын холға пирзе, олғаннар, іҷе-пабаларынаң табырах чоохтазып алып, теелбектенерге чӱгӱрчелер. Ана андағ чуртас чиит улустың телефоннар чох полчаттыр.
Сомнар Илона Каковани
Автор :
Ольга Томочакова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
