Сыныхтағның тузалығ тоғызы
22.07.2026
Хабарлар
Москвадаң килген аалҷылар паза Хакасияның устағ-пастаа
Пайрамнығ чыылығ. Пу кӱннерде республикадағы Л.Р.Кызласовтың адынаң национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейде хазнабыстың аймах пулуңнарынаң чыылысхан аалҷылар тӱзімніг тоғындылар. Iдӧк олар ӱлӱкӱнде араласханнар
Тоғазығ
Хакасияда Сыныхтағ-сананыс палатазы тӧстелгеннең пеер 20 чыл толғаны пістің республикада алғым таныхталды. Анда аралазарға, олох арада Хакасияда улуғ семинар-ӱгредіг иртірерге Москвадаң, Санкт-Петербургтаң, Новосибирсктең, хазнабыстың пасха даа улуғ городтарынаң аалҷылар чыылысханнар. Олар постарының хазнаа кирек тоғыстарын мыннаң мындар хайди чахсыландырардаңар чӧптескеннер, чыыл парған опыттарынаң ӱлескеннер, чоох-чаахнаң одырғаннар.
Че аалҷылар пістің республиканың ӧӧн музейінзер пайрам таныхтирға, тоғазығда аралазарға чыылызар алнында, Хакасия пазы Валентин Коновалов Москвадаң килген пастыхтарнаң республика правительствозының туразында чоох-чаахнаң алысхан. Валентин Олегович аалҷыларға хайди орындағы ӱлгӱдегілер Хакасиядағы Cыныхтағ-сананыс палатазының тоғынҷыларынаң хада-пірге тудынып, бюджет сурығларын орта пӧгерге харасчатханнаңар чарыда чоохтап пирген, кӧзідімнер ағылған.
– Ирткен 20 чыл аразына Хакасияның правительствозы паза Сыныхтағ-сананыс палатазы ынағ, пір чӧптіг тоғынарға кӧнік парған. Анзы бюджет сурығларын орта пӧгерге маңат полысча, – таныхтаан тоғазығ тузында Валентин Олегович.
Россия Федерациязының сананыс палатазының аудиторы Олег Нилов тоғыс хоостыра хазнабыс регионнарынаң пик палғалыс тударға харасчатханын таныхтаан тоғазығ тузында. Оларның аразында Хакас Республикадағы Сыныхтағ-сананыс палатазы сыбыра чахсы кӧзідімге читчеткен регионнар аразында адалчатханын искірген, махтаға сығарған.
Анаң чоохтазыға хозылған Россия Федерациязының сананыс палатазының чоннар паза регионнар аразындағы палғалыс департаментінің директор орынҷызы Ольга Морозова. Ол позының чооғында Хакасияда 20 чыл мының алнында тӧстелген Сыныхтағ-сананыс палатазының кнезi Ольга Ляхтың тоғызына пӧзік паалағ пирген, Москвада даа махтапчалар теен. Андағ чылығ сӧстер истерге прайзына даа ӧріністіг полған. Ольга Алексеевна аалҷыларға алғызын читірген.
Че республика правительствозының туразында иртчеткен тоғазығдағы кізілернi Хакасияның ӧӧн музейінзер пайрам-ӱлӱкӱнге чыылысхан улус сағыпчатхан. Аннаңар Валентин Олегович аалҷыларын андар парарға хығырған. Хакасияда тӧстелген Сыныхтағ-сананыс палатазының 20 чылына чарыдылған ӱлӱкӱннің ӧӧн чардығы анда иртердеңер прайзына азынадох искірілген полған нооза.
Сыйыхтар
Ол туста, тізең, Хакасиядағы Л.Р.Кызласовтың адынаң национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейнің иң улуғ пӧлиинде чазағлығ тонан салған кізілер толдыра одырчатхан. Че чыылығ-пайрамға хығыртылғаннар, кӧмес орайлат салып, килҷеен не килчеткеннер. Оларны музей тоғынҷылары, чалахай кӱлімзіреснең удурлап, хығыртығда кӧзіділген орыннарынзар ӱдес салчатханнар.
Пола-пола килгенде, одырҷаң орыннар чидіспинібіскен. Аннаңар музей тоғынҷыларына хоза одырчыхтар ағыларға киліскен. Олох арада улуғ чыылығ алнындағы суулас ӱр нимеске дее тохтабинчатхан. Хакасияда 20 чыл мының алнында тӧстелген Cыныхтағ-сананыс палатазының тоғынҷылары республикабыстың прай даа город-аймахтарында тӱзімніг істенчелер нооза. Регионға улуғ туза ағылчатхан улусты хайди пірее сыйых-танығнаң ӧріндір салбас. Iдӧк тее оларға удаа тоғазарға киліспинче.
Ол даа сылтағнаң, неке, анда-мында ӧріністіг тоғазығлар иртчеткенін кӧрерге-истерге чарир полған. Піди сағын килзе, ирткен 20 чыл андағ ла кӧп тус нимес. Че хайдағ аймах-пасха алызығлар полғлап парғанын сала тыыда арах сууласчатханнарның сӧстерінең піліп аларға чарир полған.
Суум-саам амыраан туста чон алнынзар Хакасия пазы Валентин Коновалов хығыртылған. Валентин Олегович постарының пайрамын таныхтапчатханнарны, пістің республиказар улуғ ӱгредіг семинарына чыылысханнарны мындағ танығлығ кӱннең чылығ алғыстаан, читкен чидігде тохтабасха, хазнабыс тилізiне хозым идерге алғаан, прайзының хайииндазар тіп ӧріндірген.
Анаң артыхтарның артыхтарына хазна сыйыхтарын читірген, аарластығ аттарнаң ӧріндір турған, Хакасия правительствозының Аарластығ паза алғыстас пічіктерінең таныхтаан. Андағ ӧрчіліг туста Валентин Олегович полғанына ла килістіре чылығ сӧстер таапчатхан, кізілернің кӧңнілерін матап кӧдірчеткен. Аарласха турысханнарның саны илееде полған, аннаңар хомзыныс чох ползын тіп, прайзын адирға-таныхтирға чаратпин салдыбыс.
Ноға ба? Хакасия пазы Валентин Коновалов чооғын тоосханда, Москвадаң килген аалҷылар, Хакасияның Ӧӧркі Чӧбінің кізілерi, республика правительствозының министерство-ведомстволарының нандырығлығ тоғынҷылары чон алнынзар сыххлап, сыйыхтарын читіргеннер, алғыстас сӧстерінең ӧріндіргеннер.
Мында Москвадаң килген аалҷы Олег Ниловтың чооғын, хысхаҷахти даа полза, искір пирерге кирек. Олег Анатольевич Россия Федерациязының сананыс палатазының аудиторы полчатханын искіргебіс нооза. Москвадаң килген пасха даа пастыхтар полғаннар. Че андағы ӧменің устағҷызына О.А.Нилов турғызылған полтыр. Аннаңар тиксі хазнабыс синінде Сыныхтағ-сананыс палатазының тоғызы федеральнай бюджетке чыл сай нинҷе ахча нандыра айландырчатханы улуғ пастыхтың сӧстері хоостыра киртістіг поларына сала даа ікінҷiлес ағылбас тирге чарир.
– Сынап таа, харахха тың тасталбас улуғ тоғыс иділче сірернің кӱстенчеткеннерің сылтаанда. Тиксі хазнабыс синін кӧр килзе, ирткен 2025 чылда ла миллиардтарнаң саналчатхан ахча федеральнай бюджетке айландырылған, – искірче Олег Нилов.
Анаң музейзер чыылысхан кізілерзер сыныхти кӧрібіскен. Анзы за оңарылыстығ. Чир-суубыс кінінең килген пастых кізі Сыныхтағ-сананыс палатазының тоғынҷылары кӱстенгені сылтаанда хазнабыс бюджедінзер кӧп миллиард салковай ахча айландырылғаннаңар амыр ла ӱннең искірчеткенде, піреезі саңай алаң асчатханын сизінерге чарир полған. Пасхазының сырайында, тізең, улуғ поғдархас кӧрінчеткен. Андағ салымнығ ахча федеральнай бюджетке айландырылғанында, кӧмес тее полза, пістіңнернің дее хозымы пар полчатпас па. Анзына ноға ӧрінерге чарабас.
Пастағы хаалағлар
Сӧс Ольга Алексеевна Ляхха пирілгенде, устағҷы чооғын Хызылчарда полған киректең пастаан. Ол туста Хакасиядағы налог службазының тоғынҷыларын андар хайдағ-да чыылығ-семинарда аралазарға хығырыбысхан полтырлар. Пістіңнер анда ипти дее орнығарға-кӧнігерге маңнанғалахта, Ольга Алексеевнаның телефоны сығдыри тӱстір. Аны сағамох Хакасиязар нандыра айланарға кирексіпчеткен осхастар. Наа пӧлік тӧстелче, устағҷызына аны турғызарға чарадығ алылтыр тіп маңзырапчатхан одырлар.
– Iди мин Хакасиядағы Сыныхтағ-сананыс палатазының устағҷызы полыбысхам. Тоғысты санҷы-бухгалтернең ікӧлең не пастаабыс. Прай ӧмеде 14 кізі поларға кирек, – пайрамға чарыдылған чооғын саңай пасхаҷыл оңдайнаң пастабысхан Ольга Алексеевна.
Аның сӧстерінең, ол пастағы туста Хакасияда тӧстелген наа службанаң устирға тың на хынминдыр. Мында аның пасха-пасха сылтағлар табылтырлар. Иң ӧӧні Хакасиядағы налог службазынаң парары килбинчеткенi. Анда тоғынарға ол кӧнiк парған, пірдеезі оларнаң устирға хараспинча, постары алынҷа істенчелер. Наа орында хайди істенерге килізерін пірдеезі пілбинче, кӧні чоохтабинча.
Че ӱлгӱдегілер аны табырах постарына киртіндіріп алғаннар, Москвадаң килген пічіктернең таныстырғаннар. Анда чарыда пазылтыр, Сыныхтағ-сананыс палатазы позы алынҷа тоғынча, Хакасия правительствозының даа, Ӧӧркі Чӧптiң дее холына пирілбинче. Ағаа хайдағ-да хорғыстығ сыныхтағ тоғыстарын иртір турарға киліспес. Уламох Сыныхтағ-сананыс палатазы бюджет ахчазын саба алай килістіре нимес тузаланғанын таап, республиказар нандыра айландырып аларға полызары аның кӧңніне кірген. Пірдең, пiрдеезi чарғаа пирiлбес, харибге чабылбас.
– Амғы туста пістің ынағ, пір чӧптіг ӧмеде 26 кізі саналча. Ӧӧнінде iстеніс ветераннары. Олох арада чииттердеңер ундутпинчабыс. Олар табырах сағыстығлар, улуғларыбыс кӧрбин халған алҷаас-читпес сариларын таап алчалар. Постарына килістіре пасха тоғыс таап алзалар, пірдеезіне харығ полбинчабыс, позытчабыс, – таныхтаан Хакасиядағы Сыныхтағ-сананыс палатазының пастығы О.А.Лях.
– Москвадаң килген устағҷы Россияның сананыс палатазының кiзiлері тӱзімніг тоғыныбысхан сылтаанда хазна бюджедіне кӧп миллиард салковай ахча 2025 чылда айландырылғанын искірді. Пістің мында андағ кӧзідім пар ба? – сурыбысты пайрам-чыылығда араласчатханнарның пірсі.
– Ноға чох полҷаң, пар. 2025 чылда пістің ӧме чахсы тоғыныбысхан сылтаанда республика бюджедіне 11 миллиард салковай айландырылған, – сах андох ӱндесче Ольга Алексеевна.
– Аның ӱчӱн пір кізі дее нандырығ тутпаан ма? – чахсы ла оңар полбин халтыр олох кiзi.
– Мин ciрернің сағыссырастарыңны чахсы пілдім. Пастап мині дее андағ сағыссырастар чобалдырғаннар. Че пістің тоғызыбыс сала пасхалалча. Піс пыролығларны тілебинчебіс, бюджет ахчазы хайди тузаланғанын сыныхтапчабыс. Кӧзідімге алза, тӧӧй пӱдіріглерге ахча пасха-пасха оңдайнаң позыдылча. Сынында iди полбасха кирек. Аннаңар ахча тиңни ӱлестірілгенін сыныхтапчабыс, – чарытча ол.
Сах андох прай нимені тӱптестіріп аларға харасчатхан иренге хонҷыхтары ол сурығ хайди чарыдылчатханын чоохтап пастапчалар, киртістіг кӧзідімнер ағылчалар. Аның соонда ла аның сырайында чарых кӱлімзірес ойнабысхан, амды прай ниме оңардым-пілдім тіпче, хонҷыхтарын алғыстапча. Ол туста, тізең, Ольга Алексеевна постарының ӧмезінде істеніс чолын пастаан чииттернің піреезі, пасха тоғысха парып, хайди табырах устағҷылар санында пол парғанын искірген, кӧп кізее улуғ чолға сығып аларға полысханнарын чарытхан. Аның ӱнінде поғдархас сизінерге чарир полған.
Чарых ӧңнер
Ольга Алексеевна алнында чатчатхан чаҷыннарны чыы тартхлапчатханда, аның хыринда ортын частығ ипчі турыбысхан, сірернің сӧстерiңе хозыларға чарадыбыстым теен.
Ольга Морозова Россия Федерациязының сыныхтағ палатазының хазналар паза чоннар аразындағы палғалыс департаментінің директор орынҷызы полча. Iстеніс чолын ол Хакасиядағы Cыныхтағ-сананыс палатазында пастаптыр. Аны Москвазар тоғынарға хығырғаннарында, андар парыбыстыр. Амды Чир-суубыс кінінзер мыннаң піреезін апарыбызарға пӧгін тутчатханын чазырбинча тӧреен чирінзер килген аарлығ аалҷы.
– Аарлығ арғыстар, тоғызыбыстаңар нинҷе дее ӱр чоохтирға чарир. Аннаңар пістің ӧме сірерге чарых кӧңніліг кино суурған. Аны кӧріп аларға хығырчабыс, – чарлапча Ольга Алексеевна.
Прайзының хайии экранда. Анда Хакасиядағы Сыныхтағ-сананыс палатазының ӧмезі хайди тоғынчатханы, тынанчатханы, республиканың халых-чарыдығлығ чуртазында ӧткін араласчатханы, СВО-дағыларға, оларның сӧбірелеріне полысчатханы, Илбек Чиңicтің пайрамын алғым таныхтааны, Хакасияның сіліг пулуңнарынаң танысчатханы хайдағ-да чарых ӧңнернең суурыл партыр. Сынап таа, хайдағ даа киртістіг сӧстер орнына документальнай фильмні кӧріп алза, хай-хай артых полчатпас па. Аннаңар кино тоозылғанҷа музейзер пайрам-тоғазыға чыылысхан улус кӧгліг cуум-саам кӧдір турған. Уламох ачых-чарых кӧңніліг хатхырыс, хынығ, чапсых кизектер кӧзідiліп пасталза, аннаң-мыннаң истілчеткен.
– Пу минмін ме? Ча-а, тӧӧй нимеспін! Ағастар одыртарға матап хынчам... Пу чи хайдағ сіліг чир, хайда полҷаң? Ергаки тіп адалча тее? – удур-тӧдір иргізiсчелер кино кӧрчеткеннер, хайхап парған харахтарын экраннаң хыйа албинчатхан туста, анаң хосчалар. – Пайрам соонда пірее чирзер пар килерге кирек.
Документальнай фильм тоозыл парғанда, музейзер чыылысханнарзар пазох ла Ольга Алексеевна Лях айланған, пу пістің хынығ паза тузалығ чуртазыбыстың асхынах ла чардығы теенде, аалҷыларның хайзы-да, тыстан полбин, мындағ истіг, сіліг чирде пірдеезіне хомай тоғынарға чарабас теен. Аннаң прайзы даа чарасханға тӧӧй пілдірген, кӧмес суум-саам кӧдірілген.
– Ӱгредіг-семинар тоозылза, пу таңнастығ орыннарның піреезiнзер чит пар килербіс, – ізендірген хазнабысха тузалығ тоғыс итчеткеннерні Хакасиядағы Сыныхтағ-сананыс палатазының устағҷызы Ольга Алексеевна, кізілернің кӧңнілерін кӧдірген.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Анатолий Султреков
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
