Ӧӧннері – бюджетнең палғалыстығ сурығлар
05.06.2026
Хабарлар
Ӧӧркi Чӧп депутаттары пу сессияда 17 сурығ ӱзӱрiбiскеннер
Сессия. Хакасияның Ӧӧркі Чӧп депутаттары 3 хандыхта чайғы тынағ алнында халғанҷы сессияа чыылысханнар
Аны Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол апарған. Сессия тоғызында Хакасия правительствозы кізілері, аймах-пасха ведомстволарның устағҷылары, город-аймахтарның пастары паза депутаттары араласханнар. Хакасия пазы Валентин Коновалов пу сессияда чох полған, Санкт-Петербургтағы чоннар аразындағы экономика форумында (ПМЭФ-2026) араласчатханнаңар.
Тоғысты пастир алнында фракцияларға сӧс пирілген. Мында наа ниме чох полған, ЛДПР фракцияның устағҷызы Михаил Молчанов кибірли республика правительствозын «чысхан». Ол позының чооғында толдырығлығ ӱлгӱні нацпроекттерҷе позыдылған ахчанаң тӱзімніг тузалан полбинча тіп пыролаан. Аның сылтаанда тузында пӱдірілбеен объекттернің ахчазын федеральнай бюджетсер айландырарға килісче, объекттерні, тізең, республика бюджедіндегі ахчаа читіре пӱдірерге килісче тіп таныхтаан. Ідӧк ол кредиторскай алымның сині уғаа тың ӧс парғанынаңар, хазна алымын тударына ахча кӧп хорадылчатханынаңар чоох апарған.
КПРФ фракция кізізі Григорий Назаренко Ағбанда Иосиф Сталинге хумартхы тас турғызардаңар чоох апарған, сурастырығда араласхан чуртағҷыларның кӧбізі ол сағыс ӱчӱн полғанын таныхтап. Республиканың ӧӧн городының устағ-пастаа, аймах-пасха сылтағлар таап, ол кирекке тоғырланча осхас. Назаренко КПРФ фракция адынаң Ағбан устағ-пастаанзар администрациязынзар айланған: чонның сағыс-кӧрізін санға аларға паза Чиңіс паркында Сталинге хумартхы тас турғызарына орын пирерге.
«Единая Россия» фракциядаң Анастасия Кочергина сӧс алған. Ол чооғын 1 хандыхтағы Олғаннарны арачылаҷаң чоннар аразындағы кӱннең палғалыстырған. Аның искіриинең, хайзы муниципальнай пӱдістерде палаларны чайғызын тынандырарына, саарбахтарға тоғыс табарына бюджет хорадығлары пілдірте хызырылған. Депутат бюджеттегі сидіксіністер палаларға теелбеске кирек тіп таныхтаан паза пу кӧстеглерге ахча табарға хығырған.
Анаң сессияның кӱн суриинҷа тоғыс пасталған. Ӧӧн сурығлар республика бюджедінең палғалыстығ полғаннар. Пастағызы – регионның 2026 чылға бюджедінеңер законзар алызығлар кирчеткен закон проекті. Ол алызығлар пӱӱлгі бюджетті тӱптестірер кӧстегнең кирілчелер тіп чарытхан Хакасияның финанстар министрі тоғызын толдырчатхан Марина Гардер.
«Хакас Республиканың 2026 чылға республика бюджедінеңер» республика законынзар кирілчеткен алызығларда федеральнай бюджеттең нинҷе ахча кірері, ідӧк бюджет істіндегі парыстығ паза хорадығлығ статьяларны алыстырары кӧріл парған. Парыстар, мының алнындағы саннарнаң тиңнестірзе, 466,4 миллион салковайға хызырылчалар, хорадығлар – 493,8 миллион салковайға.
Кирілчеткен алызығлар хоостыра 2026 чылға республика бюджедінің ӧӧн саннары мындағ пол парған:
парыстар – 63 миллиард 349 миллион салковай;
хорадығлар – 70 миллиард 393 миллион салковай;
дефицит – 7 миллиард 44 миллион салковай.
Закон проектінҷе Ӧӧркі Чӧптің бюджетче паза налог политиказынҷа комитедінің кнезі Валерий Марков, хоза чоох тудып, комитет закон проектіне тӱзедіглер таблицазын киргенін таныхтаан. Республика правительствозы ол тӱзедіглернең чарас салтыр, ағаа хоза Хакасия пазы пір тӱзедіг киртір. Комитет прай тӱзедіглерні пакетнең алыбызар чӧпнең сыххан. Депутаттар тоғыр полбааннар, прай тӱзедіглер алыл парғаннар. Мының соонаң Ӧӧркі Чӧп «Хакас Республиканың 2026 чылға республика бюджедінеңер» республика законынзар алызығлар кирердеңер законны пӱкӱлее, пастағы паза ікінҷі хығырығда, алыбысханнар.
Ікінҷі ӧӧн сурии – Хакасияның 2025 чылға республика бюджеді хайди толдырылғанынаңар сан пиріс.
Хакасияның финанстар министрі тоғызын толдырчатхан Марина Гардер 2023 чылдаң пасти республика оой нимес сынағларны иртчеткенін таныхтаан – санкциялар сылтаанда, республика бюджедінзер налогтығ парыстар кірері тың тӱс парған. Чоох парча хара тас паза алюминий отрасльларынаң кірчеткен ахчадаңар.
– 2023 чылда республиканың тиксі налогтығ паза налогтығ нимес парыстары, 2022 чылнаң тиңнестірзе, 20 процентке (алай 7,9 миллиард салковайға) хызырыл парғаннар, – искірген ол. – 2024 чылда, 2022 чылның хыринда, 8,6 миллиард салковайға ас кірген. 2025 чылда налог ахчазы кірері сала чахсылан сыххан. Республика бюджедінзер тиксі 35,8 миллиард салковай налогтығ паза налогтығ нимес парыстар кірген. 2024 чылнаң тиңнестірзе, ол 16 процентке алай 4,9 миллиард салковайға кӧп.
Че ол ӧзіс пасха налог кӧрімнері сылтаанда полған, хара тас паза алюминий отрасльларынаң парысха налог ахчазы кірері ӧспин хызырыллача тіп таныхтаан Марина Гардер. 2023 чылда пу ікі отрасльнаң ахча кірері 11,8 миллиард салковайға (4 хати) хызырыл парған, 2024 чылда – ол тӧлеглер тӧбін тӱскені узарадылған, сан пирістіг 2025 чылда республика бюджедінзер пу ікі отрасльдаң парысха налог хоостыра 847 миллион салковай ла кірген. 2022 чылдағы синнең тиңнестірзе, 15 миллиард салковайға (алай 18 хати) ас.
Хакасия правительствозы ідӧк федеральнай кіннең хоза ахча кирерінҷе паза бюджетті оңдайлирынҷа тоғыс апарған. Іди 2025 чылда федеральнай бюджеттең 1,6 миллиард салковай хоза ахчалығ полызығ пирілген, 2,5 миллиард салковайға бюджет хорадығлары хызырылған, пастағы теестегі паза социальнай кирексіністіг хорадығларны толдырарына 0,8 миллиард салковай казначейскай кредит алылған.
Алынҷа хайығ республиканың хазна алымына салылған. Марина Гардер аның сині, сидік тус таа полза, кӧместең хызырылчатханын таныхтаан: 2025 чылның 1 кӱргенінде Хакасияның хазна алымы 28 миллиард 236 миллион салковай полған полза, 2025 чыл тоозыларына – 27 миллиард 376 миллион салковай. Чарыда чоохтаза, 860 миллион салковайға хызырыл парған.
Хакасияның 2025 чылға республика бюджеді толдырылғанының саннары, тізең, мындағ:
парыстар – 54,714 миллиард салковай;
хорадығлар – 55,698 миллиард салковай;
дефицит – 984 миллион салковай.
Сан пиріс хоостыра Хакасияның Сыныхтағ-сананыс палатазының кнезі Ольга Лях паза Ӧӧркі Чӧптің бюджетче паза налог политиказынҷа комитедінің кнезі Валерий Марков хоза чоох тутхан соонаң депутаттар бюджет толдырылғанынаңар законны пастағы паза ікінҷі хығырығда алыбысханнар.
Таныхтирға кирек, ол законда Ӧӧркі Чӧптің чӧптері кӧріл парған. Ол санда Хакасия правительствозына 2027 чылға бюджетті тимнепчетсе, бюджетсер нинҷе парыс кірерін, хайдағ хорадығлар поларын сын оңдайнаң паза орта санирдаңар. Хазна алымынҷа республика бюджедінің хорадығларын хызырарынҷа тоғынардаңар – кредит организацияларына алымнарны тузынаң азынада чабарға, процент ставкаларын хызырар ӱчӱн. Ідӧк муниципальнай пӱдістерге бюджеттерін оңдайлир кӧстегнең пирілчеткен дотациялар синін ӧскірер сурығны кӧрібізердеңер.
Сессияның пасха сурығлары республика законнарынзар алызығлар кирерінең палғалыстығ полғаннар. Кӧзідімге, «Хакас Республикада кӧп палалығ сӧбірелерге социальнай хабазығ пирҷең хоза оңдайлардаңар» законзар кирілчеткен алызығлар іҷе капиталынаң тузаланар оңдайларны алғытчалар. Ол ахчаны амды чуртты чылығ, суғ паза чарытхы пирҷең сетьтерге хозарына хорадарға чарадылар.
Паза пір закон проектінҷе сӧп-сап сферазында льготалығ тарифтерні турғызары кӧрілче. Ол тарифтер 2026 чылның 1 кӱргенінең республикада наа схема тоғын сыхханы хоостыра кирілчелер. Ол схемаҷа региондағы пис территориальнай зона, оларда прайзында аймах-пасха тарифтер полғаннар, пірге піріктірілгеннер.
Региондағы наа оператор, тізең, «Экопарк» АО пол парған, аның тӧстегҷізі Хакасия правительствозы полча. Аны хоостыра экономикаа тӧстенчеткен тарифтер тӧстелче. Оларның ӧзізі чуртағҷыларға тың пілдіртпес кӧстегнең мындағ тарифтер кирілчелер. Региондағы операторға ол чідірілчеткен парыстар компенсация оңдайынаң айландырыл турар. Пілдістіг, ол льготалар саңайға полбас, кӧӧлҷе ӧскіріп, чуртағҷыларны іди экономикаа тӧстенчеткен тарифтерні тӧлиріне кӧніктіріп аларлар.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Альберт Толмашов
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
