Олғаннарға тiл сiлиин читiрчеткен ӱгретчiлер
03.06.2026
Хабарлар
Анна Табатадзе
Ӱгредiг. Ӱр ниместе республикада хакас тiлi ӱгретчiлерiнiң паза воспитательлерiнiң марығлары ирткеннер. Пӱӱл оларда пастағызын на Харатастағы олған садының воспитательi паза техникумның ӱгретчізi араласты
Анна Табатадзе
Пӱӱл тiл мариинда 18 кiзi араласхан, оларның аразында читi воспитатель. Пастағызын на пу марыға Харатастағы олған садының воспитательi хозылған. Анна Табатадзе «Золотая рыбка» олған садында тоғынча. Тӧреен-ӧскен Харатас городта. 10 чыл азыра воспитатель полып тоғынча.
«Золотая рыбка» олған садында хакас пала чоғыл, тоғынҷыларның даа аразында олар чоғыл. Че ирткен чылда аның устағ-пастаа анда хакас тiлiн апарарға чарадығ алыбысхан.
– Олған садында хакас тiлiн апарарға чаратханыбыста, кем палаларны тiлге ӱгредер тіп сурығ турыбысхан, – чооғын пастапча ӱгредiг организациязының устағҷызы Виктория Коренная. – Пiстiң хакас тiлiнең чоохтасчатхан воспитательлер чоғыл нооза. Аннаңар пiс Хакасияның ӱгредiг тилiзi паза квалификация кӧдiрҷең институтсар айланғабыс. «Хакасский язык и методика преподавания хакасского языка: элементарный уровень» программаҷа пiр саңай ӱс специалисттi ӱгренерге ызыбысхабыс, соонаң хоза ӱстi. Прай алты кiзi. Анзы пiске хакас тiлiн кӧп группада азарға оңдай пирген. Олар прайзы пос ахчазын тӧлеп ӱгренгеннер. Чоохтирға кирек, тiл курстарына Харатастағы пасха даа олған садтарының воспитательлерi парғаннар. Городтың ӱгредiг устанызының устағ-пастаа ӱгредиибiс хайди парчатханын улуғ хайығда тут cыххан.
«Хакасский язык и методика преподавания хакасского языка: элементарный уровень» программаҷа ӱгренiп пастабысхандох, олған садында паза группаларда хакас тiлiнең паза культуранаң палғалыстығ пулуңнарны тӧстеп пастабысхабыс. Мындағ оңдайнаң палаларны, оларның паба-iҷелерiн паза позыбыс хакас тiлiне паза культуразына сах андох тирең кiр сыххабыс.
Iдӧк тiл курстарына чӧрчеткен воспитательлер олғаннарны хакас тiлiне ӱгредiп пастааннар. Пасха сӧснең, пic ӱгренгебiс, олох туста палаларны ӱгреткебiс. Городтың ӱгредiг устанызының устағ-пастаа пiстi сыбыра сыныхтап турған, хайдағ тоғыс апарчатханын хайығда тутхан. Iдӧк пiс пасха олған садтарынаң удур-тӧдiр ааллас чӧр сыххабыс, кем хайдағ паза хайди тоғыс апарчатханын кӧргебic. Харатаста амға теере хакас тiлi апарылбаан нооза, аннаңар тоғысты хайди иртiрерiн пiрдеезiбiс пiлбеебiс, – сағысха кирче Виктория Викторовна.
ХакИРО-зар хакас тiлi курстарына чӧргеннернiң аразында Анна Юрьевна Табатадзе полған. Ол хакас тiлiне иң тың тартыл парыбысхан. Че пастап тiлнi ӱгренерi кӧңнiме пiр дее кiрбеен тiп сағысха кирче ол, че соонаң ол ағаа хынығ пiлдiрiбiскен.
Соонаң ол хакас тiлiне ӱгредер методиканы олған садының улуғ воспитательi Юлия Пантюхинанаң хада, сағынып, чуртасха кирген. Ол «Карусель хакасских слов» адалча. Аны пастыра олар олғаннарны хакас тiлiне ойын пастыра ӱгретчелер. Ӱгредiг чылы аразына Анна Юрьевнаның палаҷахтары пу ойынҷа илееде хакас сӧзiн ӱгрен салғаннар, ағаа хоза олар хакас ӱлӱкӱннерiнең танызып алғаннар.
Пӱӱл, тiзең, тыс пiлбес чиит воспитатель хакас тiлi марииның араласчызы полыбысхан. Муниципальнай чардых заочно ирткен. Анда артых полыбызып, ол республика синiне сых парыбысхан. Наа методиказын чиит воспитатель чарғыҷылар алнына сығарған. Аны эксперттер пӧзiк паалааннар. Ол кӱстiг паза прай саринаң орта пӱдiрiлiк тiп таныхтааннар, че воспитатель хакас сӧстерiн кӧмес саба адап турған сылтаанда финалға сых полбин халған.
– Марығның полуфиналына парчатханда, пiс анда чиңiс тут поларына iкiнҷiлеебiс. Пiлгебiс нооза, хакас тiлiнең маңат чоохтасчатханнарнаң марығлазарға аар полар тiп. Че пастағызын на аралазып, полуфиналға сығып алғаны пiске ол чиңiс. Пiс алты ла ай аразына тимненiп алғабыс нооза. Тiлнi, тiзең, наа ла ӱгренiп пастапчабыс, – тiпче олған садының устағҷызы Виктория Коренная.
Пу чидiгнi Анна Табатадзе ӧменiң чиңiзi тiпче. Хайди ол чиңiс полбас, хаҷан ол ӱгренген соонаң иң артыхтарның санында пол парған. Iдӧк ол палаҷахтарын хакас тiлiне кӧнiктiр парча. Аның палалары, коридорларҷа парчатсалар, олған садының устағ-пастаанаң, чиис тимнепчеткен устарнаң паза даа пасха тоғынҷыларнаң хакас тiлiнең изеннесче осхастар, улуғлары саба нандырчатсалар, тӱзет тее салыбысча одырлар. Iдӧк паба-iҷелерiн тiлге кӧнiктiрче осхастар.
– Паба-iҷелер группада хакас тiлiн ӱгренерге пастапчатханына чӧпсiнмееннер, нимее салбинчатханнар даа тирге чарир. Амғы туста iскеркi тiллернi ӱгренерге кирек тiп чоохтан салҷаңнар олар. Че палалары, ибзер килiп, наа сӧстер чоохтан сыхханнарында, улуғлары постары даа, ол сӧстернi сағын салып, чоохтанып пастааннар. Постарына даа чапсых пiлдiр парған полбас па. Мин позым даа, хакас тiлiне, культуразына тартыл парыбызып, алған пiлiстерiмнi иркеҷектерге толдыразынаң читiрерге пӧгiнчем. Паза аны олаңай нимес, хынығ читiрерге кӱстенчем, палалар минӧк чiли ағаа тартылар ӱчӱн, – поғдархапча Анна Табатадзе.
Мыннаң мындар «Золотая рыбка» олған сады хакас тiлiне паза культуразына улам тирең кiрерге пӧгiн тутча. Хайди таныхталған ӱстӱнде, Харатаста тiлге ӱгредерiн наа ла пастапчалар. Оларға удур-тӧдiр ӱлесчең ниме чоғыл, аннаңар харатастағылар пу чағында Ағбандағы ӱгредiг организацияларынаң опыт алынарға пӧгiнчелер. Хакас национальнай гимназиязар паза хакас тiлiн апарчатхан олған садтарынзар сығарға сағыс ал чӧрчелер.
Ағаа хоза чағдапчатхан чылда «Иң артых хакас тiлi ӱгретчiзi» марығның таллағ чардығы заочно нимес, очно иртiрiлерi кӧрiлче. Харатастағы олған садтарында хакас тiлi апарыл сыхханда, анда кӧп арах воспитатель аралазарға тӧӧй.
– Килчеткен чылда позыбыстың даа аразында марығ хатығ полар, неке. Артығы республика синiне сығар. Пiстiң пӱкӱлее алты cпециалист мындағ ӱгредiг иртiбiскен, ам пасхазын даа андар ызарға сағыс ал чӧрчебiс. Анаң хакас тiлi группаларын хоза азарбыс. Iдӧк пiс чағынғы туста палаларға хакас кӧгенектерiн тiгерге тимненчебiс. Хакас пайрамнарын иртiр турзабыс, пiске кирек пол турарлар, – пӧгiннерiн чарытча олған садының устағҷызы Виктория Коренная.
Олған садынаң сығар алнында Анна Табатадзенiң группазынзар кiр парыбысхабыс. Анда хакас тiлiне паза культуразына чарыдылған пулуңа орта пол парғабыс. Анна Юрьевна хакас сӧстер аразында олғаннар «Хазых пол» сӧс пiрiгiзiне иң тың хынчалар тiп чоохтапча. Олар удур-тӧдiр, воспитательлерiне, олған садының тоғынҷыларына, паба-iҷелерiне хазых ла поларға алғапча осхастар.
Анна Юрьевнаның пӱӱл палалары олған садынаң сыхчалар. Наа ӱгредiг чылында кiчiг палалар килерлер, оларны ол iдӧк тiлге ӱгредiп пастир. Оларны тiлге кiчiгдең кӧнiктiрiп пастаза, улам чахсы полар нооза. Iдӧк Анна Табатадзе позы хакас тiлiн улам чахсы, тирең паза сӧстернi орта адирға ӱгренерге пӧгiнче. Хайди тiпче воспитатель, хакас тiлiнде ӧӧнi – ол хакас сӧстерiн орта адиры.
Лариса Аскаракова
Iдӧк пӱӱл пастағызын на тiл мариинда ортын профессиональнай ӱгредiг организациязының ӱгретчізi араласхан. Лариса Аскаракова Харатастағы отрасльлар технологиялары техникумында пасталығ класстар ӱгретчiзi поларға тимненчеткен студенттернi хакас тiлiне ӱгретче. Аның алнында студенттернең педагогика наукаларының кандидады Мария Сергеевна Арчимаева тоғынған.
Техникумда тоғынар алнында Лариса Владимировна Ағбандағы 24 № школада хакас тiлi паза литература ӱгретчiзi полып iстенген. 1 – 9 класстағыларны ӱгреткен. СПО-да, тiзең, iкiнҷi чылы тоғын парир. Техникумда кӧбiзi орыстар, че андағ даа полза, тоғыс чиит ӱгретчiнің кӧңнiне кiрче.
– Техникумдағы студенттер нимее ӱгренерге килгеннерiн пiлчелер. Ирткен чылда пастағы сығарыс полған. Че олар андада экзаменде хакас урогын хайди апарарын кӧзiтпееннер, пӱӱл тоосчатханнар, тiзең, кӧзiдерлер, – чоохтапча Лариса Аскаракова.
Техникумда пасталығ класстар ӱгретчiлерiне ӱгренчеткен чииттер, андар 11 класс соонаң алылчалар. Прай курстарны алып алза, 40 азыра студент пол парар. Оларның аразында Ӱс чул паза Аршаннар ааллардаңнар пар. Олар хакас тiлiн пiлчелер, пасхазы, городтағылар, тiлнi оңнабинчалар.
Хакас тiлi предмедiнде олар чир-чайаанның алызығларын, сӧс хозымнарын, ибдегi мал-хусты, сӧбiре пӱдiзiн паза даа пасхазын ӱгренчелер. Пасха сӧстернең чоохтаза, пасталығ класстардағы олғаннарны нимее ӱгредерге кирек, аны ӱгренчелер. Тоғыста ағаа нейросеть чахсы полысча. Студенттер – олох палалар нооза. Оларның хайиин тартып алар ӱчӱн, сiлiг, харахха тасталчатхан хоостар, наа технологиялар киректелче.
Хакас тiлiнең пасха, Лариса Владимировна техникумда «Культура и история родного края» курс апарча. Аны пасха даа кӧстеглерҷе ӱгренчеткен студенттер ӱгренчелер. Анда ӱгретчі студенттерге Хакасияның чазыттарын асча, чапсых орыннарынаңар чоохтапча.
Харатастағы техникумда хакас тiлiн апар полар ӱгретчiлернi нинҷе-де чыл мының алнында тимнеп пастабысханнар. Ирткен чылда тоосханнарның пiрсi Боград аймаанда тоғынча паза хакас тiлiнең уроктағы нимес тоғыс апарча. Чиит специалист ӱгретчiзi Лариса Аскараковазар удаа айланча, ол-пу сурығларҷа чӧптесче. Ол техникумны хызыл дипломнығ тоосхан паза хакас тiлiн ӱгренерге кӧңнiне кiрген. Пӱӱл дее тоосчатханнарның аразында андағлар пар.
– Iкi хакас хызыҷах тiл чахсы пiлче. Олар ХГУ-ның хакас кафедразынзар ӱгренерге кiрерге пӧгiнчелер. Анастасия Фильберт Харатастағы 5 № школада тоғынча. Школаның устағ-пастаа, диплом алзаң, школада iдӧк хакас тiлiнең уроктағы нимес тоғыс апарарзың тiп азынада чоохтап салтыр. Роман Буров уғаа кӱстiг студент. Пирiлген тоғыстарны толдыразынаң ит килче. Кӱстенҷiк пала. Ағаа хакас тiлiнең тапсағларны орта адап аларға ӱгренерге кирек. Екатерина Елгина андағох кӱстенҷiк студент. Олар уғаа кӧп сурығ пирчелер, улам сыныхтағлар алнында. Сағынчам, ӱстӱнде адаан студенттер уроктағы нимес тоғысты даа, урокты даа апар поларлар. Оларны, тiзең, Харатаста апарарға кирек. Аны городтағы хакас чонның Улуғлар чӧбi дее таныхтапча. Ӱр ниместе город устағ-пастаанда улуғ чыылығ ирткен. Анда городтың школаларынзар хакас тiлi уроктарын кирерге кирек тiп сурығ кӧдiрiлген. Мин оларнаң чарасчам, ӱгренҷiлер англия тiлiн ӱгренчеткенде, ноға хакас тiлiн ӱгрен полбастар? – теен Лариса Аскаракова.
Лариса Владимировнаның искiриинең, хакас тiлiн ӱгредерге хакас тiлiнiң шрифтерi чохта, аар, компьютер программалары асхынағох. Че студенттер тiлге тартылчатханы ӧрiндiрче. Аннаңар тоғыс таа ниик парча, ачых-чарых студенттернең тоғынарға хынығ.
– «Культура и история родного края» курста пiс хакас кип-азаанаң танысчабыс. Мин оларға хакас кӧгенектерiн кизiрт салчам, анаң олар тiпчелер, ам пiлдiстiг, хайдаң сыххан оверсайс (чалбах) кип-азах.
Че ӧӧнi нимее мин хайығ айландырчам, ол чоохха. Мин оларға хаҷан даа тiпчем, ӧӧнi – олар хакас тiлiнең чоохтан полғаны, – чооғын узаратча ӱгретчi.
Пу ӱгредiг чылы чиит ӱгретчее танығлығ. Пӱӱл ол пастағызын на профессиональнай марығда араласты. Пастағызы ортын профессиональнай ӱгредiг учреждениелерiнде тоғынчатханнар аразында иртчеткен «Чыл мастерi» паза iкiнҷiзi «Иң артых хакас тiлi ӱгретчiзi». Iкiзiнде дее Лариса Владимировна сыйыхтығ орынға кӧмес чит полбаан, че анзына чиит ӱгретчi тың ачырғанминча. Марығларда араласханы ол мағаа улуғ опыт тiпче ол. Килчеткен чылда хайди даа аралазарбын, андада даа ут полбазам, 2028 чылда пазох марыға сығарбын тiпче ол.
– Олаңай тоғынарға минiң кӧңнiме чатпинча. Марығларда аралазарға хынчам, институтта даа ӱгренчеткенде, олимпиадаларда араласхам, аймах регионнарзар чӧр турғам. Ам техникумда тоғынчатханда, позым даа, студенттернi дее андар тартчам, – тiпче.
Мыннаң мындар чиит ӱгретчi студенттернi хакас тiлiне, культуразына улам тирең кирерге пӧгiнче. Ӧнетiн маршрут тӧстеп, республиканың чапсых, ызых орыннарынҷа ал чӧрерге сағынча.
Хакас тiлiн апарчатхан чиит ӱгретчiлер кӱстенҷiктер, ачых-чарыхтар паза ӱгренҷiлерiн тiлге кӧнiктiрiп аларға сынында сiренчелер. Оларны кӧрiп, пiр ле танығ ит салар сағыс пар – олғаннарны паза чииттернi тiлге ӱгредер кӧңнiлерi тӱс парбазын, харахтары мыннаң мындар iдӧк ле чарып одырзыннар.
Таныхтирға кирек, он чыл мының алнында Харатаста хакас тiлiн паза культуразын хайраллирынҷа паза тилiдерiнҷе тоғысчы ӧменің чыылии ирткен. Аны ол туста Хакасия пазының орынҷызы полған Владимир Крафт апарған. Городтың ӱгредiг организацияларында хакас тiлi апарылбинчатханына Владимир Александрович пiр дее чӧпсiнмеен. Харатастың ӱгредiг организацияларында хакас тiлiн уроктағы нимес тоғыс чіли кирерге алай ба аны предмет чiли апарарға чахаан. Ағаа хоза культура учреждениелерiнде хакас культуразына чарыдылған мероприятиелер иртiрерге чӧп пирген. Пу тустаң илееде чыл ирт парған даа полза, хыймыраныс пар. Городтың ӱгредiг устанызы хакас тiлiн кирер тоғыс апарча. Сизiнгенде, тоғыс хомай нимес пасталды. Iдӧк ле парып одырзын.
Сомнар Илона Каковани
Автор :
Оксана Котюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
