Полған на пала хыныста паза часкада ӧссiн
03.06.2026
Хабарлар
Маргарита Субракова
1 хандыхта – Олғаннарны арачылаҷаң чоннар аразындағы кӱн. Кiзiнiң олған тузы сағыссырастар чох, часкалығ, ойын паза хатхы-кӱлкiнең палғалыстығ поларға кирек. Че, хомзынысха, прайзының на андағ полбинча. Улуғлар, кемнер паланың чуртазын часкалығ паза хорғыс чох идерге киректер, удаа оларның праволарын сайбапчалар
Хакасиядағы олғаннар праволарынҷа уполномоченнай аппарадының чӧпчiзi Маргарита Субракова олғаннарның чуртазын часкалығ идер сурығлар хоостыра позының танығларын итче. Чииттең ала палаларнаң тоғынған кiзi оларның хылиин, оңдайын чахсы сизiнче, аннаңар даа пала праволарын арачылаҷаң аппаратсар чуртас чолы ағылған полар.
– Маргарита Афанасьевна, пала праволарын арачылиры оой нимес паза нандырығлығ тоғыс. Хайди пу тоғысха килгеннеңер паза ноғадаңар аны таллап алғанынаңар чоохтап пирiңер.
– Iстенiс чолын Катановтың адынаң национальнай гимназияда пастаам. Анда тоғынғанда, палаларнаң уғаа кӧп айғазарға килiсчең. Мин директорның интернаттағы сурығларҷа орынҷызы полғам. Ол туста интернатта 300 азыра ӱгренҷi чуртаҷаң, оларны прайзын холда тударға киректелген. Олар хырыс-табыс чох паза ынағ чуртазыннар тiп, чоохтазығлар удаа апарҷаңмын. Улуғлар кiчiглерiн хыйыхтабазыннар, кiчiглерi оларға харыспазыннар тiп ӱгретчең полғам. Пала орта чолдаң хыйысчатханын алай хомайға тартылчатханын сизiнзем, чоохтазығлар иртiрҷеңмiн. Полған на паланың хылии-оңдайын хайыға алып, сағызына кiрер иде, чӱреене теерте чоохтазарға кӱстенҷең полғам. Андағ тоғыс кӧңнiме кiрҷең, чӱрееме чатчаң. Пiр чирде ӱр тоғын салзаң, алнынзар парарға паза чуртаста алызығлар киректелчеткенiн сизiнчезiң. Аннаңар 2010 чылда республикада кiзi праволарын арачылаҷаң институт тӧстелгенде, андар чӧпчi полып тоғысха кiргем. 2012 чылда республикада палалар правозын арачылаҷаң аппарат азылғанда, пеер тоғынарға килiбiскем. Олғаннар минiң чӱрееме чағыннар, оларнаң тоғынарға чаратхам.
– Хайдағ сурығларнаң айғасча палалар праволарынҷа уполномоченнайның аппарады?
– Кӧнi чоохтаза, пiстiң тоғызыбыс прай даа сурығларға теелче. Паланың правозы сайбалчатханы аймах-пасха оңдайлығ полча. Кӧзiдiмге: пала ағырча, че имҷiзер пiр дее кiр полбинчалар. Пу сурығҷа iҷе-пабалар пiссер айланчалар. Олған садында алай школада сидiксiнiстер полыбысса, пiссер килчелер. Амғы туста палаларның хылии-оңдайлары алыс чӧрiбiскен, iҷе-пабалар даа алыс парғаннар, олар, удур-тӧдiр амыр чоохтазып, чӧптес полбинчалар. Андағ сидiксiнiстер полыбысса, оларны пӧгерге полысчабыс. Сӧбiреде хырыс-табыс полып, паланаң чоох алыс полбинчатса, пiссерӧк айланчалар. Амғы саарбахтар аймах сидiксiнiстерге урунчалар, пос алынҷа оларны тобыр полбинчалар. Кӧзiдiмге, экзаменнердең хорыхчалар алай хада ӱгренчеткеннер хыйыхтапчалар, хай пiрее палалар депрессияа даа кiр парчалар. Оларға психологтарның полызии киректелче, пiс, специалист таап, полысчабыс. Полған на кирек, хайзы паланың правозын сайбапча, аның чуртазына паза хазиина хомай теелче, пiс аны пӧгерге полысчабыс.
– Аппараттың ирткен чылдағы тоғыс салтарларынаңар хысхаҷахти чоохтап пирiңер.
– Ирткен чылда пiстiң тоғызыбыс тӱзiмнiг полған, тоғыс хатығ парған тiп чоохтаза, саба полбас. Пiстiң тоғызыбыс кӧнiзiнең законнаң палғалыстығ, аны закон хоостыра толдырчабыс. Пала правозына теелчеткен сайбағ пол парза, пiссер айланарға киректелче, андағ айланыс чох тоғыс апарылбас. Пылтыр республика чуртағҷыларынаң пiр муң азыра айланыс кiрген, аны пiр айға айландырза, ортымахти 90 азыра айланыс пол парча.
Кiзiлер, пiссер постары кил полбинчатсалар, телефоннаң сығдырадып искiрчелер. Пiс чорыхнаң оларзар сыхчабыс. Ӧӧнiнде ыраххы паза кiчiг аалларның чуртағҷылары полчалар. Iдӧк палалар праволарын арачылаҷаң аппараттың тоғынҷылары тиксi республиканың муниципальнай пӱдiстерiнзер сыбыра чорыхнаң чӧрчелер. Муниципалитеттер устағҷыларына килердеңер искiрчебiс, олар чуртағҷыларға искiрiгнi читiрчелер. Килзебiс, чуртағҷылар сидiксiнiстерiнең айланчалар, оларны пӧгер оңдайлар табарға полысчабыс. Халғанҷы чылларда телефон пастыра уғаа кӧп айланыс кiрче, оларнаң тоғынчабыс. Iдӧк пiссер ады-солазын адабин кiзiлер сығдыратчалар, ӧӧнiнде палалар чуртастарына хорғыс ағылчатхан оңдайларда чуртапчатханнаңар искiрчелер. Iдӧк пала чуртазына хорғыс ағылчатхан оңдайлардаңар олған садының, школаларның паза пасха даа организацияларның тоғынҷылары пiске искiрчелер. Оларны хоостыра тоғыс апарчабыс.
Ирткен чылдағы айланыстарның танығлары хоостыра, пастағы орынға iкi сурығ сыххан. Чуртағҷыларның айланыстары иң кӧп iкi кӧстеге теелче: «паланың сӧбiреде ӧзерге паза чуртирға правозына», «паланың ӱгредiг алар правозына». Пастағызына кiрче: пала iҷе-пабазынаң чоох алыс полбинчатса; iҷе-паба чарылысчатса, пала кемнең хада чуртирын пӧк полбинчатса паза пасха даа сурығлар. Iкiнҷiзiне кiрче: пала пасха паланаң хырысчатханы; паланаң ӱгретчi таласчатханы; ӱгретчiнең iҷе-паба пiлiс полбинчатханы паза даа пасха сурығларҷа айланчалар.
Iкiнҷi орында имнег киреене теелчеткен сурығлар. Пӱӱл кӧп айланыс тiс имҷiзiнзер кiр полбинчатханы хоостыра полған. Iдӧк кинек палаларның iҷе-пабалары олғанны реабилитацияа алай имненерге пасха регионзар апарар сурығҷа айланғаннар. Андағы имнег туразында килiстiре специалисттер табылчалар. Полған айланыс сӧбiре хазна пособиезiн иттiр полбинчатханнаңар.
– Хакасиядағы палалар праволарынҷа уполномоченнай аппарадында аймах кӧстеглiг специалисттер iстенчелер, неке. Полызығлар аймах-пасха сфераа теелчелер нооза.
– Уполномоченнайның аппарадында прай читi кiзi iстенче. Тоғызыбысты апарарға пiске «Дистант добра» ӧме полысча. Ол ӧмезер пос кӧңнiнең аймах специалисттер кiрчелер. Полызығ киректелчетсе, оларға сығдыратчабыс, полыс пирерге сурыныснаң айланчабыс. Аймах организацияларның специалисттерi пiске тикке хабасчалар. Прокуратура тоғынҷылары алай iстезiг комитедiнiң кiзiлерi чуртағҷыларнаң тоғазығларда хада араласчалар. Iдӧк пiстiң тоғызыбысты тӱзiмнiг апарарға психологтар, логопедтер, дефектологтар, социальнай педагогтар паза даа пасхазы сыбыра хабасчалар. Ағаа хоза пiске iдӧк юристтер тикке хабазығ пирчелер, олар чуртағҷыларға кирек пiчiктернi (сурыныс пiчiктерiн) орта тимнирге полысчалар.
– 2026 чылға тоғыста хайдағ пӧгiннер турғызылған?
– Пӧгiннер уғаа кӧп. Апарған тоғыстарны мыннаң мындар узарадарға, тилiдерге паза наа тоғыстар пастирға пӧгiн тутчабыс. Пiстiң аймах программалар, проекттер тоғынчалар паза чӧрiмнер иртiрiлчелер. Республикада «Палалар сӧбiреде чуртирға кирек» проект хоостыра улуғ тоғыс идiлче. Ол уғаа алғым тоғыс апарчатхан проект. Cӧбiреде iҷе-паба iскее паза пасха даа чабал нимее тартылчатса, пала iҷе-паба хайии чох халза алай аның чуртазына хорғыс полза, олғанны ол сӧбiредең алып алчалар. Имнег туразында андағ палаларға чатчаң ӧнетiн социальнай орыннар пирiлҷең. Пала ағырбинчатса даа, анда чатчаң, удаа пiрее ағырығны хаптырып алҷаң. Пiрееде имнег тураларында айларнаң даа чатчаңнар. Пiс паланы имнег туразынзар чатырбас ӱчӱн улуғ тоғыс апарғабыс.
Амғы туста ӱс час толдырғалах палаларны Саяногорсктағы «Ласточка» олған туразынзар апарчалар. Оларның андағ кiчiг палаҷахтарны кӧрҷең килicтiре прай оңдайлар пар.
Iдӧк Харатаста республиканың чуртас-реабилитация кiнi пар, андар ыңааҷахтарны паза 18 часха теере палаларны апарчалар. Асхыс аймаандағы Кызлас аалда Харатастағы кiннiң пӧлии тоғынча, че андар ӱс частаң сығара 18 часха теере палаларны алчалар.
Ноғадаңар ол палаҷахтарны ӧнетiн кӧрiлген чирлерзер апарарға киректелче? Имнег туразында чатсалар, оларны пiрдеезi кӧрбинче паза оларнаң пiрдеезi айғаспинча. Имҷiлерге постарының тоғыстарын толдырарға кирек, палаҷахтарнаң айғазарға маң чоғыл. Кiчiг пала кинетiн пасха чирде пол парған, ағаа хоза аны таныс нимес кiзiлер ибiрчелер. Ол пасхаланча, ағаа хорғыстығ, изi чох пiлдiрчетпес пе? Аннаңар ӧнетiн кӧрiлген чирде оларға хайығ салып айғасчалар. Андада палаҷахтарға сала ниик полча. Iҷе-пабалары, оңарылып, сағарып парзалар, оларның палаларын айландырып алар оңдай полча. Андағ iҷе-пабалар хайыға алылчалар, оларнаң профилактика тоғызы апарылча. Сӧбiренi хайраллап алар паза палалар пос сӧбiрезiнде чуртир ӱчӱн улуғ тоғыс идiлче. Че, хомзынысха, прай сӧбiрелернi хайраллап аларға килiспинче.
Пiстiң республикада «Модельный региональный план мероприятий по развитию системы помощи семьям, профилактики социального сиротства на 2026 – 2030 годы» программа алыл парған. Аны хоостыра сӧбiрелерге полызығлар алғыда идiлер. Сӧбiрелерде чуртапчатхан прай палалар хайығда поларлар, ол санда кинек палаларға полызығ пирiлер. Ол ӧнетiн алылған программа прай сӧбiрелерге полызығ пирерге тiп кӧрiлче. Андағ программа прай регионнарда тоғынып пастаан, полған на регион пос оңдайынҷа тоғыс апарча. Программа 2030 чылға теере тоғынары кӧрiлче, анаң прай регионнарның иң чахсы паза тӱзiмнiг оңдайларын пасха регионнарға читiрерлер.
Iдӧк республикада «Палаларға хорғыс чох чуртас» программа тоғынча. Ибiркiзi пала хазиина, чуртазына хорғыс чох полар ӱчӱн оңдайлар тӧстирiнҷе тоғыс апарылча. Олған площадкалары иптелчелер алай чуртағҷылар, постары хайдағ-да сайбағлар кӧр салзалар, аннаңар пiске искiрчелер. Ол сайбағларны тӱзедерiнҷе тоғыс апарчабыс.
Iдӧк «Палаларға чӱрек чылиин читiрiңер» чӧрiм иртiрiлче. Полған на муниципальнай пӱдiсте саарбахтарға тусты иртiрер оңдайлар тӧстир пӧгiн турча. Хайда ойнап аларға, пасха палаларнаң чоохтазып аларға чарир. Амғы туста андағ орыннар Ағбанда паза Таштыпта тӧстелгеннер. Кӧзiдiмге, Таштыпта «Палаа Талаан» тiп адалча. Анда саарбахтарға хакас тирiглерiнең ойнирға, хакас ойыннарын ойнирға паза олаңай чоохтазып аларға чарир. Паланың кӧңнi алысча, позын чуртаста кирек полчатханын сизiнче, ибзер амыр чӱректiг наныбысча. Аннаң андар прай даа муниципальнай пӱдiстерде андағ орыннар тӧстирiнҷе тоғыс апарылар.
Кинек палаларға полызарынҷа тоғыс апарылча, Саяногорсктағы реабилитация кiнiнде кӱнӧрте полар оңдайлар тӧстелген. Палаларға путевкалар пирiлерiн сахтабин, реабилитация кiнiнзер кӱнӧрте чӧр турарға чарир.
Iдӧк ӧнетiн чаа операциязы араласчыларының сӧбiрелерiне кӧрiлген «Послезавтра» проект тоғынча. Ирткен чылдаң сығара СВО араласчыларының сӧбiрелерi Пiлӧ кӧлзер тынанарға пар килер оңдайлығлар. Анда Хызылчар крайынаң, Томсктаң паза Хакасиядаң сӧбiрелер пол килгеннер. 2025 чылда 32 сӧбiредегi 50 палаа андағ полызығ пирiлген. Пӱӱл проект от айында хатабох тоғынып пастир. Iдӧк пiстiң республика хазнаның он регионы аразында «Переправа» федеральнай проектке кiрiп алған. Ол программа сидiк паза чоох испинчеткен саарбахтарнаң тоғынарға кӧрiлген, оларны орта чолға кир саларына чарыдылча.
– Маргарита Афанасьевна, iҷе-пабаларға паза оларның палаларына хайдағ алғыстар алай чылығ сӧстер читiр пирерҷiксер?
– Прай iҷе-пабаларны паза оларның иркеҷектерiн часкалығ поларға алғапчам. Сӧбiреңерде хаҷан даа талаан ползын, чуртастарың чарых ползын. Палаларның чуртазына паза хазиина хорғыс чох ползын, оларның пiлiстерi тилiзiн паза чайаачылары азылзын. Ӧсчеткен тӧл улуғ чидiглерге читсiн. Хайди чоохталча: «Киптiң чахсызын киссiннер, чиистiң тадиин амзазыннар».
Палаларға чоохтирға сағынчам, пiр дее нимедең хорыхпаңар, туртухпаңар. Чапчаң тудыныстығ паза ӧткiн хайыныстығ полыңар. Чуртаста пӧгiннер турғызып, орта чолҷа ол пӧгiннерзер чидiңер.
Cом авторни
Автор :
Чоохтасхан Наталья Тюкпеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
