Хакас Республиканың пайрамнығ 35 чылына тимненiс
03.06.2026
Хабарлар
Хакасия пазы Валентин Коновалов чуртағҷыларның сурығларына нандырча
Кӧнi эфир. Хакасия пазы Валентин Коновалов, РТС телеканалда теестегi кӧнi эфирге сығып, чон сурығларына нандырған. Чуртағҷылар телефон паза социальнай сетьтер пастыра айланғаннар
Кӧнi эфирнi РТС телеканалның хабарҷызы Эдуард Иванов паза Хакасия пазы пресс-службазының устағҷызы Константин Новоторженцев апарғаннар.
Эдуард Ивановтың пастағы сурии пу кӱннерде Санкт-Петербургта иртер чоннар аразындағы экономика форумынаңар полған. Хакасия пазы анда iдӧк тоғынар. «Форумда аралазып, хайдағ кӧстеглер турғысчазар?» – сурған хабарҷы.
– Иң пастап республиканың туризмiн паза инвестициязын кӧдiрер пӧгiннең парчабыс, потенциальнай инвесторларға ӧнетiн проекттер паза чӧптер тимнеп салғабыс. Пiстiң экономика сурығларына теелчеткен ӧме парча. Пiлдiстiг, аймах тоғазығлар кӧп полар. Инвестиция проекттерiнiң чӧптезiглерiнде хол салылар. Iдӧк Хакасия культуразынаң паза кибiрлерiнең таныстырарбыс.
Константин Новоторженцев:
– Валентин Олегович, Сорығның чуртағҷылары сурчалар. Городтың котельнайына хаҷан хайығ айландырылар? Олар кӧп чыл изере тӧртер ай азыра iзiг суғ чох чуртапчалар. Пасха городтарда андағ хыйал чоғыл.
Валентин Коновалов:
– Пу сидiксiнiстеңер пiлчебiс. Пiс 2019 чылдаң сығара Сорығ городтағы котельнайны паза сетьтернi тыхтирға республика ахчазын тӧремiл позытчабыс. Пӱӱнгi кӱнге ол сан чӱс миллион салковайны ас парған. Ағаа хоза, чылығ пирҷең тусты иртiр парыбызарға хара тас аларға ахча пирчебiс. Городтың устағ-пастаа паза республиканың ЖКХ паза энергетика министерствозы котельнайны пасха режимге кирердеңер чарадығ алғаннар. Iзiг суғ чайғызын iдӧк пирiлер ӱчӱн городтың устағ-пастаа прай кӱзiн салча, че республика iдӧк ахча саринаң хабазарға паза городты федеральнай программаа кирерге тимде. Аннаңар ол ағырсымнығ сурығны хайығда тутчабыс паза алылған чарадығлар тузында чуртасха кирiлерлер тiп iзенчебiс.
Эдуард Иванов:
– Сибирьде чайғы тус хысхаҷах. Тасхар чылығлар турыбысса, пic хысхызына тимненiп пастапчабыс. Хакасияда чайғызын ниме идiлер?
Валентин Коновалов:
– Котельнайлар нааҷылалар, чылығ пирҷең сетьтер паза канализация суғлары ахчатхан трубалар алыстырылар. Сағам нандырығлығ организациялар гидравлическай сыныхтағлар иртiрчелер. Анаң пiс хайдағ тоғыстар идерге кирек тiп кӧрербiс. Хакасияда 2019 чылдаң ЖКХ-ны нааҷылаҷаң программа тоғынча. Пӱӱл ол пӧгiннерге 122 миллион азыра салковай кӧрiл парған. Iкi чыл изере федеральнай программа тоғынча. Аны хоостыра пiстiң 165 миллион азыра салковай кӧрiл парған. Ол ахчаа республиканың тоғыс объектiнде коммунальнай инфраструктура пӱкӱлее алыстырылар. Чӧптезiглер идiл парған объекттернi алза, тиксi 14 километр азыра инженер сетьтерi алыстырылар. Хайди тидiрлер, соорны чайғызын тимнирге кирек, аннаңар муниципальнай ӱлгӱлер алнында хысхы тусха тимненiс чайғызын идiлерге кирек тiп пӧгiн турча.
Константин Новоторженцев:
– Харатас городтың чуртағҷылары сурчалар. Изелчеткен турадаң кӧзiрҷең чуртағҷыларның наа тураларын пӱдiрер проект хайдағ синде парча?
Валентин Коновалов:
– 2026-2027 чылларда кӧп хадыллығ тура пӱдiрiлер. Пӱӱнгi кӱнде городтың устағ-пастаа марығ иртiрiбiскен. Тӱрчедең чиңiсчiнең чӧптезiг идiлер, анаң ол пӱдiрiг тоғызын пастир.
Константин Новоторженцев:
– Хаҷан Пии – Саяногорск чолны тыхтирлар?
Валентин Коновалов:
– Я, мин Пии – Саяногорск чол хоостыра айланыстарны кӧргем. Пӱӱл анда тиксi тыхтағ тоғыстарын идерге маңнанмаспыс, че Хакасияның транспорт паза чол хонии министерствозы подрядчикнең хада чолны иптирлер.
Константин Новоторженцев:
– Ағбан пилтiрi аймаандағы Сапогов аалда «Хумартхылас сады» чӧрiмде одыртылған ағас хорбыларын изеп салғаннар. Пастап ол вандалларның «тоғызы» тiп чiгленгеннер, че соонаң хойлар типсеп салғанын искiргеннер. Ол кирек хайди парча?
Валентин Коновалов:
– Пу изi чох кирек тiп чоохтирбын. Позым чыл сай «Хумартхылас сады» чӧрiмде араласчам. Ол Россия президентiнiң кӱстенiзiнең иртче. Полған на хорбы Илбек Ада чаада чуртазын пир салған чааҷыны, матырны, хурчағда, концлагерьлерде ирее кӧрген пырозы чох кiзiлернi таныхтапча. Пiс ӱзiнҷi геоглифтi тӧстепчебiс. 2024 чылда «Россия» геоглифтi иткебiс. Пылтыр Алтай аймаанда «Победа-80» геоглиф тӧстелген. Ам пазох ӧткiн халыхчылар кӱстенiзiнең, солярнай танығ хоостап, ағас хорбыларын одыртхабыс. Анзына Ағбан пилтiрi аймаандағы алғым ачыхты ӧнетiн таллап алғабыс. Пiстiң аэропорттаң самолёттығ кӧдiрiнчетсе, ол орын чахсы кӧрiнче. Ачырғасха, 80 процент хорбыны изебiскеннер. Аны хоостыра право хайраллаҷаң органнар чапчаң хайыныбысханнар. Iди наа одыртылған ағастарны хайығ чох чӧрчеткен маллар типсебiскеннер тiп iлезiне сығысхан. Амғы туста ӱрегнiң синi саналча. Азынада сананыстар хоостыра ол пiр чӱс муңҷа салковай полар. Че мында ахча ӧӧнi нимес. Хорбыларны кӧп кiзi пос кӧңнiнең одыртарға килген, анда iдӧк диаспоралар араласханнар. Россия президентi 2026 чылны Россияның чоннары пiрiкчеткен чыл тiп чарлаан. Хакасияда Чоннар ынархазы чылы парча. Аннаңар «Хумартхылас сады» чӧрiмге аймах тiллiг чоннар килгеннер. Iдӧк ӱгренҷiлер, волонтёрлар, министерство-ведомстволар тоғынҷылары ӧткiн араласханнар. Ол ынағ ӧмебiстiң пiр улуғ тоғызы полған.
Эдуард Иванов:
– Валентин Олегович, пӱӱл чолларны тыхтирға нинҷе ахча кӧрiл парған? Хайдағ кизектер нааҷылалар?
Валентин Коновалов:
– Пӱӱл чол чыындызының бюджедi – алты миллиард салковай. Тиксi 50 километр автомобиль чолларын тыхтирға пӧгiнчебiс. Ӧӧн трассалардаңар чоохтаза, пу кӱннерде ле Саяногорсксар парчатхан ӱс кизектi кӧрерге чӧргебiс. Оларны чапчаң тыхтабысханнар. Экспертиза хоостыра прай чахсы полза, ол чол тимге сых парар. Iдӧк Пригорск – Чорба чол паза Сорығ городсар, «Салбых кӱргенi» музейзер, «Бородинодағы хуйу» туризм комплексiнзер парчатхан чоллар тыхталар. Ағаа хоза, Шира – Тойым автомобиль чолының iкi кизегi нааҷылалча. Пу iдӧк туризмнi тилiтчең чол полча. Тӧӧ пазынзар чол салылча. Боград аймаандағы Знаменка – Харасуғ чол хоостыра айланыстар илееде кiрҷең. Ам анда тыхтағ тоғыстары тоозыл таа парир.
Наталья, Ағбан город чуртағҷызы:
– Ағбан городта имнег полизiнҷе олған тiс имҷiзiнзер кiрiп аларға сидiк. Специалисттер чидiспинчеткенге тӧӧй. Ол сурығ хаҷан пӧгiлер?
Валентин Коновалов:
– Я, специалисттер чидiспинчеткенi хоостыра сидiксiнiстер пар, ол стоматологияда ла нимес, че iдӧк пасха учреждениелерде. Пiс нинҷе-де чыл изере ол сурығнаң айғасчабыс. Имҷiлерге регионның аймах льготалары кӧрiл парғаннар: хоза тӧлеглер, стипендиялар, чурт алары паза пасхазы. Пӱӱнгi кӱнде имнег профильiнҷе 800 азыра студент кӧстегҷе ӱгренче. Стоматологияа iдӧк алынҷа хайығ айландырарбыс, хазых хайраллир министрнiң паза ӧӧн имҷiнiң алнында пӧгiн турғыс саларбын. Кадрларны толдырарға чыллар парыбысча. Пiс имҷiлернi тiлирбiс, республиказар хығырарбыс, тартарбыс.
Эдуард Иванов:
– Сiлкер айында чут кӱннер турғаннар, хыра тоғыстары майың парған, че аал хонии министерствозында прай тоғыс тузында идiлер тiп iзендiрчелер. Хакасияда чир тамаанаң айғазарына чылығ тус асхынах. Арса, иттiг малны ӧскiрiп пастирға?
Валентин Коновалов:
– Пiс иттiг паза сӱттiг малларны ӧскiрчебiс. Ол пурунғыдаң сығара салыл парған. Хакас-Минсуғ ойымы мал тударға истiг чир полча. Хыра тоғызынаңар чоохтаза, сiлкер айы аал хонии тоғынҷыларын хатығ сынапча. Андағ даа полза, аал хонии культураларынаң тиксi 69 муң гектар чир таарылған, ол планның 54 процентi полча. 46 муң гектарда (60 %) тоңастығлар таарылған, лӧн паза рапс – 20 муң гектарда (63 %). Яблах 192 гектар чирде (82 %) одыртылған. Пасха ӱӱҷiк тамахтары 280 гектар чирде (68 %) салылғаннар.
Тоғыс парча. Пӱӱл Ағбан пилтiрi аймаандағы аал хонии кооперативi чир тамаан чыл ибiре хайраллир пӱдiрiге грант утып алған. Проект 9 миллион салковайға тур парған. 7 миллион салковай хазна полызии полча. Амды чуртағҷыларның чыл тооза орындағы чир тамаанаң тузаланар оңдай полар.
Мал тутчатханнаңар чоохтаза, пӱӱл амыр-иптiг хыстап алғабыс, андағ-мындағ чiдiрiглер чох полған. Пӱӱнгi кӱнде хонҷых регионнарда чуғынҷах ағырығ тарапчатханнаңар хорғыс пар. Пiс, Россияның аал хонии министерствозынаң хада-пiрге тоғынып, вакцинаа чидiнгебiс. Малларға прививкалар хандых айының пастағы кӱннерiне теере турғызыл парарлар. Иң ӧӧнi – чуртағҷылар, фермерлер, аал хонии предприятиелерi малларының санын орта пир турзыннар, мал имҷiлерiнiң чӧптерiне тудынзыннар. Прай нименi орта итсебiс, чуғынҷах ағырығ тарабас.
Эдуард Иванов:
– Валентин Олегович, пу кӱннерде «Городтың истiг орыннарын тӧстирi» федеральнай проект хоостыра ӧткiн ӱн пирiс парча. Хакасияда хайдағ объекттер араласчалар?
Валентин Коновалов:
– Пӱӱл ӱн пирiсте 14 муниципалитеттегi 51 орын араласча. 2019 чылдаң сығара федеральнай проектче тиксi 600 азыра орын иптелген, ол санда 200 азыра кӧп хадыллығ тура ибіркізi, 400 азыра парк, сквер паза пасхазы. Чуртағҷылар, ӱн пирiсте аралазып, хайдағ орын иң пастап иптелер тiп теестi тутчалар. Регион ӧткiн ӱн пирзе, федеральнай программаҷа ахча хоза пирiлче. Аннаңар прай чуртағҷыларны аралазарға хығырчам. Ол 12 хандыхха теере парар. «Хазна полызығлары» порталзар кiрiп, ӱн пирерге алай город-аймах устағ-пастаанзар айланарға чарир, анда чарыда чоохтап пирерлер.
Эдуард Иванов:
– Пӱӱл Хакас Республикаа пайрамнығ чыл толча. Чуртағҷылар хайдағ чапсых нимелер кӧрiп аларлар?
Валентин Коновалов:
– Я, пӱӱл Хакасияа 35 чыл толча. 1991 чылда от айының 3-ҷi кӱнiнде Хакас автоном облазынаң республика тӧстелген. Пайрамға аймах мероприятиелер тимнеп салғабыс. Пiсте «Кострома» Орыс национальнай балет чапсых концертнең ааллап парыбысхан. Тун пайрам iдӧк республиканың 35 чылына чарыдылар. Пасха даа улуғ мероприятиелер полар. 3 отта, Хакас Республика кӱнiнде, Первомайскай ачыхта опера ырҷылары сарнирлар. Чуртағҷылар ӱлӱкӱнде чахсы тынанып аларлар.
Эдуард Иванов:
– Чайғызын кiзiлер, отпуск алып, тынанарға хынчалар. Республика туристтернi удурлирға тимде бе?
Валентин Коновалов:
– Чылдаң чылға туристтер саны ӧсче. Туризм тилiзiне регион бюджедiнең ахча позытчабыс паза федеральнай ахча тартчабыс. Аалҷылар туралары, модульнай туралар, глэмпингтер пӱдiрiлчелер. Пӱӱл пӧгiннер аннаң андар толдырылар.
Эдуард Иванов:
– Чайғызын олған лагерьлерi хайди тоғынар?
Валентин Коновалов:
– Пӱӱл республикада 189 олған лагерьi тоғынары кӧрiл парған. Андар кiрчелер город тастындағы лагерьлер, школа лагерьлерi паза iкi санаторий-курорт организациязы. Прай 27 муң азыра пала тынанар паза хазиин пиктир. 2026 чылда пic олған лагерьлерiне 340 миллион азыра салковай позыдарға тимнеп салғабыс. Андар iдӧк тыхтағ тоғыстары кiрче. Пылтырғызынаң тиңнестiрзе, пӱӱл 20 миллион салковайға кӧп хорадарбыс. Олғаннар истiг паза хорғыс чох тынанар ӱчӱн прай кӱзiбicтi салчабыс.
Сом кӧнi эфирдең алылған
Автор :
Татьяна Тютюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
