Хакасия правительствозы 2025 чылда хайди тоғыныбысхан?
06.05.2026
Хабарлар
Хакасия пазы Валентин Коновалов сан пирiснең чоох тутча
Сессия. Хакасияның Ӧӧркі Чӧп депутаттары 30 хосхарда теестегі сессияа чыылысханнар. Аның ӧӧн сурии Хакасия пазының сан пирізі полған
Сессияны Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол апарған. Аның тоғызында Хакасия пазы Валентин Коновалов, Федерация Чӧбіндегі республиканың сенаторы Олег Земцов, министрлер, аймах-пасха ведомстволарның устағҷылары, город-аймахтарның пастары паза депутаттары араласханнар.
Тоғысты пастир алнында, Сергей Сокол ӱр ниместе, 27 хосхарда, Россияның парламентаризміне 120 чыл толғанын таныхтап, депутаттарны алғыстаан паза тоғыстары ӱчӱн алғызын читірген. Ідӧк пу кӱнде, 30 хосхарда, Хакасияның ӧӧн городына – Ағбанға – 95 чыл толған. Ӧӧркі Чӧп кнезі пу танығлығ кирек хоостыра республиканың прай чуртағҷыларын алғыстаан.
Анаң кибірли фракцияларға сӧс пирілген.
КПРФ фракциядаң Александр Миягашев чоох тутхан. Ол пӱӱл, 30 хосхарда, Россияның ас саннығ чоннарының кӱні пастағызын на таныхталчатханынаңар искіріп (пу сессия ӱлӱкӱннерге пай полған), республикада андағларның санынзар кірчеткен шорлардаңар чоох апарған.
– Хакасияда 1,5 муңҷа шор чуртапча, тиксі чир ӱстӱнде оларның саны 10,5 муң на кізі, – искірген Миягашев.
Пістің республикада шорлар, пос кибірліг чуртас оңдайын апарып, ікі аймахта чуртапчалар: Асхыс паза Таштып аймахтарында. Депутат олар чуртапчатхан чирлерде сидіксіністер парын таныхтаан. Ӧӧнінде алтын аныпчатханнар саринаң.
– Аннаңар хазна саринаң полызығ пар поларға кирек, – сағыс-кӧрізінең ӱлескен Александр Миягашев. – Алтын аныпчатхан компаниялар иртіре хылынмазыннар, постарының соонда ай-пораан артыспазыннар.
Ол ідӧк прайзын Ағбанға 95 чыл толчатханынаң паза чағдапчатхан сілкер ӱлӱкӱннерінең, Істеніс кӱнінең паза Чиңіс кӱнінең, алғыстаан.
«Единая Россия» фракциядаң Алексей Дьяченко сӧс алған. Ол чооғын аал хониинаңар апарған.
– Хакасияның аал хонии министерствозының планы хоостыра республикада 223,6 муң гектар чир таарылар, – искірген депутат. – Че хайди ол толдырылар, аны чоохтап полбаспыс.
Аның кӧрізінең, аал хонииндағыларға Хакасия правительствозы саринаң хабазығ читкіҷе пирілбинче. Республика бюджедінде аал хонииндағыларның техниказын чахсыландырарына 172 миллион салковай кӧріл парған, че амғы тусха теере пір ахча даа пирілбеен тіп таныхтаан Дьяченко.
– Аал хонии – парыс нимес, – теен ол. – Ол пістің ас-тамах саринаң хорғыс чох полғаны.
Дьяченко ідӧк ирткен чылда Ӧӧркі Чӧп «правительство чазын» иртіріп, аал хониина хабазарынҷа Хакасия правительствозына чӧптерін тимнеен, че пір дее пункт толдырылбаан тіп искірген.
– Республикада ахчанаң кирек оой нимес полчатханын оңарчабыс, – таныхтаан ол. – Че полған тустар, хаҷан хай-хай сидік чуххан. Че андада даа аал хониинаңар ундубаҷаңнар, хабасчаңнар.
Депутаттар сан пирiстi ситкiп искеннер
Мының соонаң сессияның кӱн суриинҷа тоғыс пасталған. Ӧӧн сурығларның пірсі – Хакасия пазының республика правительствозының 2025 чылдағы тоғыс салтарларынаңар сан пирізі.
Че пастап депутаттар республиканың закон проекттерінең палғалыстығ сурығларны кӧрібіскеннер.Пастағыларның санында аал хонииның пірге налогынҷа паза налог саларының патенттіг системазынҷа тӧбін турғызылған налог ставказының тоғызын узарадардаңар закон проекттері полған. Оларнаң Хакасияның финанстар министрі тоғызын толдырчатхан Мария Гардер таныстырған.
– Закон проекттері кічіг паза ортын пос киреене хабазар кӧстегнең тимнелгеннер, – таныхтаан ол.
Іди аал хонииның пірге налогынҷа тӧбін турғызылған налог ставказын, ідӧк налог саларының патенттіг системазынҷа 0,7 синніг тӱзетчеткен коэффициентті 2026 чылға артызары кӧріл парған. Пу хабазығ кӧрімнері республика бюджедінің парыстарын тӱзірбес, ӱзӱрлелген ахча налог тӧлепчеткеннернің хоныхтағы айланызында халар тіп искірген Мария Гардер. Хабазығлар сині 41,7 миллион салковайға паалалған.
Ағаа хоза пу закон проекттерінҷе налог льготаларын алчатханнарның санынзар 2030 чылға теере хоза категория кирілген – СВО-да араласхан идінҷектер.
– Пу хабазығлар оларны амыр чуртасха кӧніктіреріне кӧстелгеннер, – таныхтаан Гардер. – Паза олар посха тоғыс табарында полызарлар.
Депутаттар саринаң тоғырланыс чох полған, закон проекттері алыл парғаннар.
Пазағы закон проекті іҷе капиталынаң тузаланар оңдайларны алғыдарынаң палғалыстығ полған. Хайди чарытхан культураҷа, ӱгредігҷе паза наукаҷа комитеттің кнезі Оксана Разварина, пу закон проекті табығҷыларның сурынызы хоостыра тимнелген. «Хакас Республикада кӧп палалығ сӧбірелерге социальнай хабазығ пирҷең хоза оңдайлардаңар» законзар кирілчеткен алызығлар хоостыра республиканың іҷе капиталын амды чарытхы, суғ паза чылығ пирчеткен сетьтерге хозыларына хорадарға чарадылар.
Депутат Геннадий Шаповаленко ноға Бурятия чіли идерге чарабас тіп сурған – анда Чон Хуралының депутаттары, законзар тӱзедіглер киріп, іҷе капиталының ахчазын хайдағ даа кирексіністерге хорадарға чарадығ пиргеннер.
– Мында чочыныс пар, хайзы сӧбірелер іҷе капиталын палаларға туза ағыларына нимес позыдыбызары хоостыра, – нандырған Оксана Разварина.
Чарыда чоохтаза, ол ахчаны «іс саларлар» тіп хорғыс пар осхас. Хазых хайраллирынҷа паза социальнай политикаҷа комитеттің кнезі Людмила Кауфманның чӧбі хоостыра депутаттар закон проектін пастағы хығырығда ла алыбысханнар. Закон проектінҷе тоғыс узарадылар.
Кӧп палалығларға хабасчаң пазағы закон проектін, чир участоктарын тикке пирердеңер законзар алызығлар кирердеңер, Ӧӧркі Чӧп талазығ чох пастағы паза ікінҷі хығырығда алыбысхан. Закон проектін чир участоктарын пирерін айныдыбызар паза теесті хызырыбызар пӧгіннең Хакасияның ис-пай паза чир хайызығлары министерствозы тимнеен.
Муниципальнай пӱдістерде чир чидіспинчеткен сылтаанда, теес ӧскеннең ӧслече. Кирілчеткен алызығларҷа кӧп палалығ сӧбірелерге, олар ынапчатсалар, сала кічіг чир участоктарын даа пирерге чарадылар. Піди теес хызырылып пастир тіп ізенчелер ӱлгӱдегілер. Таныхтирға кирек, сӧбіре кічіг участок аларға ынабаза, аны теестең суурбастар.
Сессияның ӧӧн паза иң килкім сурии – Хакасия пазы Валентин Коновалов республика правительствозының 2025 чылдағы тоғыс салтарларынаңар сан пирізі. Республика пазы Хакасия 2025 чылны, тиліс ӧзізін чідірбин, чуртаста паза экономикада пик турчатханын хайраллап, иртіп алғанын таныхтаан. Аның таниинаң, ол республиканың Тиліс стратегиязын чуртасха киргені, ӱлгӱ органнары паза халых чон пірге тоғынғанының салтары полча. Иң не пастап, республиканың полған на чуртағҷызының тоғыс салтары.
– Алғыс прайзына, кем пос орнында халых чоныбысха туза ағылар ӱчӱн сын істенче, – теен Валентин Коновалов. – Хазнаа сидік туста Хакасия чуртағҷылары тылдағы чуртас ӱчӱн нандырығ алған паза фронтха полысчатхан ӱчӱн.
Хакасия пазы идінҷектерге алғызын читірген, сидіксіністер пар даа полза, олар проекттерін тохтатпааннар, тиліске, тоғыс орыннарына паза Хакасияның таңдағызына инвестиция оңдайынаң ахча киргеннер.
Ідӧк толдырығлығ ӱлгӱ, право хайраллаҷаң система, орындағы пос устаныс органнарына алғыс сӧстерін читірген. Олар иң сидік пӧгіннерні толдырҷаң оңдайлар таап турғанын таныхтаан.
– Пӱӱн піс тоғысты пӱдірчебіс іди, хайди иділче пик сӧбіреде, хайда пӱӱнгі кӱннеңер ле нимес, таңдағызынаңар тиксі сағынчалар, – теен Валентин Коновалов.
Хакасия пазының чооғында депутаттарға читірерге сағынчатхан ӧӧн сағызы пілдірген – пістің республикада сағам ахчанаң кирек сидік, че кемге пӱӱн оой?
– Прай регионнарға пӱӱн оой нимес, – таныхтаан ол. – Че Хакасия хонҷыхтарның хыринда азахта сала пик турчатханын кӧзітче.
Аның чооғынаң, сидіксіністер пар даа полза, 2025 чылда Хакасияның экономиказында чахсы саринзар алызығлар пасталған, че ол тоғыс тус кирексіпче.
Регион устағҷызы республика экономиказы алысча тіп искірген.
– 2025 чылда Хакасияның экономиказы стратегияҷа алызарын узаратхан, – чарытхан ол. – Аның ӧӧн пӧгіні диверсификация полча.
Валентин Коновалов 2025 чылның салтарларынҷа Хакасияның ВРП-зы (валовай региональнай продукт) 1,8 %-ке ӧс парғанын таныхтаан. Промышленность сығарызының индексі, тізең, 2,7 %-ке кӧдіріл парған. Пу кӧзідімҷе Хакасия Сибирьде ікінҷі орынға сығып алған, Кузбасс, Новосибирск, Томск областьтары паза Хызылчар крайы осхас промышленность гиганттарын ас парыбызып.
Хара тас паза алюминий отрасльларындағы сидіксініcтер сылтаанда республика бюджеді олардаң кірчеткен парыстарын чідір салған.
– 2023 – 2025 чылларда пу ікі отрасльдаң парысха налогча кірҷең ахча чідірілгені 40 миллиард артиинаң салковайдаң ас парған, – искірген Хакасия пазы.
Че пасха отрасльлар тиліпчелер. Кӧзідімге, пӱдіріг отрасльы 2025 чылда 11 %-ке ӧзіс кӧзіткен, аал хонии – 3,7 %-ке, розница садииның айланызы 3,2 %-ке ӧс парған, халых чонны азыриры – 3,9 %-ке, аал хонии ас-тамаа сығарызының сині – 3,7 %-ке. Ахчаа пирілчеткен туризм полызығларының сині 11,4 %-ке ӧc парған. Ӧӧн капиталзар инвестициялар тиксі 4 миллиард салковайға ӧс парғаннар.
– Хара тас анирынаң паза алюминий сығарарынаң «чідірілчеткен» парыстар кӧӧлҷе экономиканың пасха секторларынаң кірчеткен парыстарға алыстырылчалар, – таныхтаан Валентин Коновалов.
2025 чылда республика бюджедінің тиксі парыстары 54,7 миллиард салковай полған. Алындағы чылнаң тиңнестірзе, 13 %-ке (алай 6,3 миллиард салковайға) кӧп. Ол санда налогтығ паза налогтығ нимес парыстары 35,8 миллиард салковай полған, 2024 чылнаң тиңнестірзе, 15,6 %-ке кӧп.
Тастындағы сидіксіністер оңдайларында Хакасия ахча киреен оңдайлаҷаң планны чуртасха кирче. Іди 2025 чылда бюджет хорадығлары 2,5 миллиард салковайға хызырылған. Чағынғы туста 2026 чылның бюджедінзер ідӧк алызығлар кирілер, оларҷа хорадығларны 500 миллион салковайға хызырары кӧрілче.
Республика правительствозы федеральнай кіннең пірге тоғынарын ӧткін апарча. Салтарында 2025 чылда Хакасияа социальнай пӧгіннерні толдырарына хоза 1,6 миллиард салковай пирілген.
– Піс федеральнай кіннең тоғысты узаратчабыс, піcті оңарчалар паза удур парчалар, – теен Хакасия пазы.
Валентин Коноваловтың пір час артиинаң иткен сан пирізінде уғаа кӧп сан искірілген. Хакасия пазы хазых хайраллиры, ӱгредіг, культура, спорт, социальнай политика, экология, ЖКХ, аал хонии, пӱдіріг, туризм сфераларында, инвестициялар кирерінҷе паза кічіг бизнеске хабазарынҷа хайдағ тоғыс иділгенінеңер, хайдағ чидіглер пар полғанынаңар прай чарыда паза ӱр чоохтаан.
– 2025 чылда піс хазнаның экономиказы тастынаң хыза пастырчатхан тусты ирткебіс, че устағны чідірбин, чуртағҷылар аразында хорылыстар сығарбин паза стратегия пӧгіннерінең хыйа парбин, – салтарлар идіп, таныхтаан Валентин Коновалов. – Экономика пӱдізі хоостыра алызарын, бюджет наа оңдайларға килістіре поларын, социальнай сфера чуртас синін хайраллирын паза ӧӧн кӧзідімнерін тилідерін узаратхан.
Аның таниинаң, ӧӧн пӧгін кізі паза аның чуртазын чахсыландырары полып халча. Хакасия правительствозы алчатхан прай чарадығлар ол пӧгіннең палғалыстығлар.
– Ол пӧгін системалығ хабазығ оңдайлары пастыра пӧгілче, – искірген ол.
Хабазығ оңдайларын Хакасия пазы ӱс чардыхха чарған: налог льготаларын узаратханы, тарифтер ӧзізін тутханы, бизнеске ахчалығ ресурстарнаң тузалан полар оңдайларны алғытханы.
– Пу адалған механизмнерде паза тоғыстарда піcтің правительствоның ӧӧн сағызы, – теен Валентин Коновалов. – Піс пӧк полбас сурығларны чапчаң пӧгібізерге молҷабинчабыс, че амғы улуғ алызығлар тузында азахта пик турарға, аар тустарны иртерге полызарбыс паза ізестіг чӧлег поларбыс.
Хакасия пазы, чооғын тоозып, прайзын чағдапчатхан ӱлӱкӱннернең, Істеніс кӱнінең паза Чиңіс кӱнінең, алғыстаан.
Анаң Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол депутаттарға сурығлар пирерге оңдай тӧстеен. Сурығлар аймах-пасха полғаннар: туризм, экономика, хазна контракттарынҷа алымнар, демография, нацпроекттер паза пасхазы. Хакасия пазы Валентин Коновалов прай сурығларға иптеп нандыр пирген, депутаттар саринаң хадылыстар чох таа полған. Салтарында Ӧӧркі Чӧп Хакасия пазының республика правительствозының 2025 чылдағы тоғыс салтарларынаңар сан пирізі иділген тіп чарадығ алыбысхан.
Ӧӧркі Чӧптің чарадиина депутаттарның паза комитеттернің чӧптері кирілген. Ол чӧптер экономика тилізіне, чуртағҷыларға социальнай хабазығ пиреріне паза аалларға полызарына теелчелер тіп искірген Ӧӧркі Чӧп кнезінің орынҷызы Леонид Быков, сессияда хоза чоох тудып. Кӧзідімге, Хакасия правительствозына пирілген чӧптерде 2025 чылда толдырылған тоғыстар паза полызығлар ӱчӱн кредиторка алымнарын толдыразынаң чабар, «Ағбан аэропортты» нааҷылирынҷа мероприятиелерні толдырар оңдай табардаңар таныхталған. Ідӧк «Агропромышленность комплексін паза аалда социальнай сфераны тилідері» республиканың хазна программазының мероприятиелерін прай толдырарға паза аал хониина федеральнай бюджеттең пирілчеткен субсидияларны ӧскірібізер сурығ хоостыра тоғыныбызарға чӧптер пирілген.
Паза пу сессияда Хакасиядағы пала праволарынҷа уполномоченнай 2025 чылдағы тоғызынаңар сан пиріс иткен. Ирина Ауль 2025 чылда пала праволарынҷа уполномоченнайның аппарадынзар 1095 айланыс кіргенін таныхтаан. 2024 чылнаң тиңнестірзе, айланыстар саны мындағ сфераларда ӧс парғаны таныхталча: хазых хайраллирына право (34,5 %-ке), алименттерге право (22,2 %-ке), юридическай полызыға паза чарғыда арачыланарына право (13,6 %-ке), ӱгредіге право (13,2 %-ке), социальнай хабазыға право (12 %-ке).
Хакасиядағы пала праволарынҷа уполномоченнай ирткен чылда чазы читкелектернің праволары сайбалғанынаңар 22 пічік тимнептір. 300 азыра палаа логопед, дефектолог полызии пирілтір. Республикада палаларның праволары паза законнығ кирексіністері хайди хайраллалчатханын сыныхтир кӧстегнең мониторинг читі хати иртірілтір.
– Пала праволарынҷа уполномоченнайның аппарады, хазнаның толдырығлығ ӱлгӱ органнарынаң, орындағы пос устаныс органнарынаң, организацияларнаң, учреждениелернең паза халых пірігістерінең хада тоғынып, палаларның паза палалығ сӧбірелернің чуртазын чахсыландырарға кӱстенче, – таныхтаан чооғында Ирина Ауль.
Депутаттар Хакасиядағы пала праволарынҷа уполномоченнайның сан пирізін ідӧк чарадыға алыбысханнар. Мыннаң сессия тоозылған.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Альберт Толмашов
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
