Турыстығ сӧбiреде – турыстығ палалар
06.05.2026
Хабарлар
«Родительская доблесть Хакасии» медальнаң таныхтатхан Татьяна Конгарова
Сӧбiре – чуртас ӧзенi. Сыра аймаандағы Азах Сӧӧт аал чуртағҷызы Татьяна Ильинична Конгарова, пис палазын турыстығ ӧскiр салып, 2023 чылда «Родительская доблесть Хакасии» медальнаң таныхтатхан
Хоных хонғаны
Татьяна Конгарова, палаларны ӧскiрерiнең пасха, аалның, аймахтың халых чуртазында ӧткiн араласчаң. Профессияда iстенiп, iдӧк ибде улуғ тоғыс толдырҷаң, чурт очығын хайраллап, истiг чуртас оңдайларын тӧстеҷең. Андағ пӧзiк сыйыхнаң таныхтааны пасхазына турыстығ кӧзiдiм полча. Махтағлығ iҷенең тоғазып, сӧбiрезiнеңер паза халых чуртазынаңар чоохтазып алғабыс.
Татьяна Ильинична Cыра аймаандағы Азах Сӧӧт аалда тӧреен-ӧскен. Школа соонаң Ағбандағы ӱгретчiлер училищезiн тоозып, ӧскен чирiнзер айланған. Студент чылларын сағысха кирiп, чарытхан:
– Хада ӱгренчеткеннер, ӱзiнҷi курсты тоозыбысханда, чайғызын пионер лагерьлерiнзер воспитатель полып тоғынарға парғаннар. Мағаа 18 час толғалах полған, аннаңар тоғысха албааннар, ибзер ызыбысханнар. Аалда школа площадкаларында тоғынар орын пирерге молҷааннар. Пiстiң школаның устағҷызы Константин Антонович Потандаев полған. Ол теен: «Пiстiң пос таа ӱгретчiлерiне мында итчең ниме чоғыл, син, Таня, пар тынан». Минiң iҷе-пабам ол чылларда 3 № фермада тоғынған, пiр ле орамалығ Корыш аалда чуртааннар. Ол Азах Сӧӧт аалнаң хости полған. Мин ибзер тынанарға парыбысхам, чайғы нооза.
Ол чайғызын Корыш аалзар армиядаң Николай айланған, аның iҷе-пабазы ӱр ниместе андар кӧс килген полған. Чииттер танызып алғаннар, оларның кӧӧленiс оды тамызылған. Татьянанаң Николай тоғазып пастааннар, чайғы тоозылчатханда, орғах айының 24-ҷi кӱнiнде, оолның туған-чағыннары хыстың кiзiлерiнзер чараснаң килгеннер. Iди 1974 чылда наа хоных тӧстелген.
– Хонғанымның сӧбiрезi алында орыс аалда чуртаан, хакас тiлiн пiлбеен паза хакас кибiрлерiне тудынмаҷаң. Тойыбыста мин ах кӧгенектiг паза фаталығ полғам, Николай – хара костюмнығ. Ӧӧрелерiм тойға килгеннер паза хонғанымның шофёрға хада ӱгренген арғыстары кил парғаннар. Аал чуртағҷылары паза туған-чағыннарыбыс тойда кӱлеттееннер. Той хынығ ирткен, хайди паза полар, прай тойлар чахсы паза хынығ иртчелер нооза (кӱлiмзiрепче. – Авт.), – сағысха кирiп, чоохтаан кӧп палалығ iҷе.
Анаң Татьяна, студент кiзi, Ағбанзар ӱгренерге килiбiскен, Николай совхозта тоғынчатхан. Соонаң, шофёр профессиязын аларға тiп, ипчiзiнiң соонҷа Ағбанзар читкен. Андада совхозтаң сығара ӱгренерге ысчаңнар, чиит оол iди прай категорияларны алып алған. Ирепчi, чуртты арендаа суурып, Ағбанда чуртаан. Ӱгредiглерiн пiр туста тоосханнар.
– Мин ӱгретчiлер училищезiнде ӱгренчеткен чылларда прайзын, кем аны тоозыбысхан, кӧстег хоостыра тоғынарға ысчаңнар. Минi, хоных хон салған кiзiнi, ирiм тоғынчатхан аалзар ысханнар, – сағысха кирiп, чоохтаан Татьяна Ильинична.
Чииттер Азах Сӧӧт аалзар чуртирға килiбiскеннер. Николай водитель полып тоғынған. Татьяна пiр чыл паланаң ибде одырған. Анаң аалдағы пасталығ школазар 1976 чылда тоғысха кiрген, анда пасталығ класстар ӱгретчiзi полып 33 чылға чағын iстен салған.
Палалары
1975 чылда чиит сӧбiреде тун пала Оксана тӧреен. Пiр час толғанда, аны олған садының иң кiчiглерге кӧрiлген, ясельнай, группазар пир салғаннар. Татьяна Ильинична iстенiс чолын пастабысхан.
– Аал улуғ полған, кiчiг палалар iдӧк кӧп полған. Олған садында орын чидiспин турған. Мағаа тоғысха сығарға киректелген, аннаңар хызымны олған садынзар алып алғаннар. Тоғынминчатхан ипчiлер, тiзең, палаларын пир полбин турғаннар, – теен Татьяна Конгарова.
Пiр чыл тоғын салып, Татьяна iкiнҷi палазы Виталийнең декретте одырыбысхан. Анаң 1982 чылда Вячеслав тӧреен, Саяна 1988 чылдаң, иң кiчии Елена 1993 чылдаң.
Улуғ хызы Оксана Хызылчардағы аал хонии хазна университедiн хызыл дипломға тоос салған, андох чуртирға паза тоғынарға халған. Специальнозы хоостыра инженер-землеустроитель полған, амды олох кӧстегҷе ӧӧн специалист полча. Улуғ хомзынысха, Виталий изен нимес. Палыхтап чӧргенде, саайға кiр парған. Вячеслав электрикке ӱгренiп алған, амды специальнозы хоостыра тоғын парча. Ол Кристина хонғанынаң Сочи городта чуртапча, Варвара хыстарын ӧскiрчелер.
– Варвараа 6 час толған, уғаа чайаачы пала, теелбек паза сарын кружоктарына хынып чӧрче. Ӱр ниместе Краснодарзар марыға чӧрiп, ӧменең пастағы орын алғаннар. Чайғызын Стамбулзар парарға пӧгiн тутчалар, – чоохтаан пархазынаңар ууҷа кiзi.
Саяна хызы Хызылчардағы алтын паза ӧңнiг тимiрлер хазна университедiн тоозыбысхан. Алексей хонғанынаң iкi пала ӧскiрче, улии Татьяна 13 частығ, Александра 8 час толдыр салған. Саяна, палаларны кӧрiп, ибде одырча, оларнаң айғасча. Алексей тоғыс хоостыра хырығ озаринда, Калифорнияда, тоғынча, аннаңар сӧбiрезi андар хада кӧс парыбысхан.
– Пӱӱл, анда чуртап, iкi чылға чит парирлар. Чайғызын килерге пӧгiнчелер, оларны сағыпчабыс. Най ырах чуртапчалар. Хызым уғаа сидiк iди ӱр чолға чӧрерге теен. Палаларға хатығ чухча, аннаңар, удаа чӧрбеске тiп, ӱр килбееннер. Че пӱӱл чайғызын тоғазарбыс тiп iзенчем. Палаларыма сағын парғам, – теен Татьяна Конгарова.
Елена, иң кiчiг хызы, Хызылчардағы аал хонии колледжiнiң агрономия факультедiн тоос салған. Специальность хоостыра тоғынарға килiспеен, садығҷы полча. Илюша оолғыҷаан ӧскiрче.
Татьяна паза Николай Конгаровтар прай пис пала чуртасха кир салғаннар. Полған на паланың тӧрирiн ирепчi чидiкпин сахтаҷаң, палаларының тӧреен кӱннерi иң танығлығ паза чарых кӱннерге саналҷаңнар. Анзы орта, пу чир ӱстӱнзер наа чуртас килзе, ол хайхастығ кирек тирге чарир. Конгаровтар сӧбірезі тӧреен кӱннернi, сыйыхтар читiрiп, ам даа алғым таныхтапчалар. Ирепчi палаларын хырыс-табыс чох, ынағласта паза паарсаста ӧскiрген. Пiрее талазығлар полза, ирепчi, чоохтазып, чӧптезiп, хада пӧкчең. Оларның сӧбiрезiн таныстары махтапчалар паза чииттерге чахсы кӧзiдiм полчалар тiп таныхтапчалар.
Улуғ хомзынысха, сӧбiре пазы Николай Конгаров амды изен нимес. Конгаров ирепчi хоныхта 36 чыл пiлiзiп, ынағлазып чуртап салған. Хонғанын Татьяна Конгарова уғаа чылығ сӧстернең сағысха кирче.
Кибiрлер
Татьяна Ильинична, хыс фамилиязы Спирина, улуғ сӧбiреде ӧскен. Чииттең сығара род чыылығларына чӧрҷең. Сӧбiрелiг пол парғанда, тоғазығларға прай сӧбiрезiнең чӧр сыххан. Спириннер роды Тросин ӱлӱкӱнiне чыл сай чыылысча, анзы кибiрге кiр парған. Андағ тоғазығлар 30 азыра чыл иртiрiлчелер.
– Пастағы чылларда илееде чон чыылысчаң, амды, тiзең, Спириннер асхынах хал парир. Тоғазығда ӧӧнiнде ипчiлер паза палалар полчалар, иреннер родта асхынах. Хазың кӧл хыринда чыылысчабыс, анда Спириннер чуртааннар. Родтың кiзiлерi, чӧптезiп, ол орында родтың тазын турғыс салғабыс.
Мының алнында кiзiлер садығ туразынаң чиис тың албин турғаннар. Ӱлӱкӱнге соғым итчең полғабыс, мӱн хайнатчаңмыс, хан урҷаңмыс, iҷем пызылах ит салҷаң паза талғаннаң тадылығ тоғылағастар итчең. Чоныбыстың чиизi уғаа татхыннығ, пiс, улуғлар, хынып чiпчебiс. Че пархаларыбыс пасха оңдайнаң ӧсчелер паза чиистерi дее пасхалалча. Олар чоныбыстың чиизiнiң татхынын пiл полбинчалар, бургерлерге хынадырлар, – ӱлескен Татьяна Конгарова.
Аарластығ танығ
Татьяна Ильинична 2023 чылның кӧрiк айында «Родительская доблесть Хакасии» медальнаң таныхтатхан. Аны халых чуртаста ӧткiн араласчатхан, тоғызын турыстығ толдырчатхан паза чахсы палалар ӧскір салған ӱчӱн аарластығ сыйыхнаң таныхтирдаңар пiчiктi аймахтағы Культура туразынаң сығара пир салғаннар.
– Мағаа аарластығ медаль пирерге сағынчатханнарынаңар Надежда Лазаревна Фрузорова сығдыратхан. Чарасхам. Анаң пiчiктер чыып пастабысханда, пазымны тырбахтанғам. (Кӱлiмзiрепче. – Авт.) Прай палаларымның, позымның таныхтатхан пiчiктернi, грамоталарны, тоғынчатхан орыннардаң пiчiктернi чыып аларға киректелген. Пас айланған оларны чыып, амғы туста чахсы, электроннай оңдайнаң ол пiчiктернi ызыбызарға чарир. Андағ полбаан полза, чыып таа полбасчых, неке. Ағаа хоза, мин медаль пирерлер тiп iзенмеен дее полғам. Анаң пирчеткеннерiнде ӱрӱк тее парғам.
2023 чылда кӧрiк айында Хакасияның Улуғлар чӧбiнiң кнезi, Ӧӧркi Чӧп кнезiнiң орынҷызы Пётр Иванович Воронин Сыра аймаандағы улуғлар чӧбiнзер килген. Ол пiстiң поғдархазыбыс, Сыра аймаанда тӧреен-ӧскен, пӧзiк чидiглерге читкен. Минi Сыразар хығырғаннар, анда «Родительская доблесть Хакасии» медальны пайрамни читiргеннер. Пётр Иванович медальны кӧксiме хазаан. Мағаа уғаа поғдархастығ паза чӱрексiнiстiг полған, андағ танығлығ сыйыхты улуғ пастых читiрчеткенде. Ол кӱн минiң сағызымда хаҷанға даа халған, – чалахай кӧңнiлiг ол кӱннi сағысха кирген Татьяна Конгарова.
Тынағда
Татьяна Ильиничнаның, тынаға сығыбысханда, пос тус илееде пол парған. Ибде одырып эрiнмес ӱчӱн, 2012 чылда «Таныҷах» ансамбльзар чӧрiп пастаан. Чайаачы ипчiлернең хада ырлап, хакас чонның культуразын тилiдерiне улуғ хозым итче. Ынағ ӧменiң араласчыларынаң хада аймахтағы паза тиксi республикадағы мероприятиелерде аралас килчелер. Iдӧк тайғазар тынанарға чыл сай пар килчелер. Ағаа хоза, Татьяна Конгарова республика синiндегi марығларда тӧремiл араласча, сыйыхтығ орыннар алча. Чайаачы ипчi сарыннар паза тахпахтар пасча, оларны позыох толдырча.
– Аалдағы культура туразында «Таныҷах» ансамбль тӧстелгенi уғаа чахсы паза тузалығ тiп сағынчам. Ансамбль илееде чыллар тоғын парир, пӱӱл чарыс айында ағаа 20 чыл толар. Аны пайрамни таныхтирға сағыс тутчабыс. Пiстiң ансамбль араласчылары уғаа ынағлар паза чахсы пiлiзiп чуртапчалар, аннаңар чахсы тимненiп пайрамнирбыс тiп сағынчам, – сағыстарынаң ӱлескен Татьяна Конгарова.
«Таныҷах» ӧменiң араласчылары сыннаң даа чахсы ынағласчалар. Толдырчатхан сарыннарны чахсы ырлир ӱчӱн, сыбыра репетицияларға чӧрчелер. Аймахсар улуғ аалҷылар алай хырығ озаринаң туристтер килчетсе, ынағ ӧме араласчылары оларны удурлирға хаҷан даа тимделер. Хакас чонның татхыннығ чиизiн тимнебiсчелер, чоныбыстың кибiрлерiн кӧзiтчелер паза хакас сарыннарын толдыр пирчелер. Iдӧк «Таныҷах» ӧме араласчылары ӱлӱкӱннернi хада таныхтапчалар паза тынанарға чорыхха чӧр килчелер. Часхызын чир-суубыс, усхун килiп, ӧңненiп пастабысса, халбалап пар килчелер паза кӱскӱзiн тайға чистектерi пыс парза, оларны теерерге чӧрчелер. Андағ чорыхтарға хынып пар килчелер.
Палалар улуғ ӧс парғанда, пос хоныхтығ чуртапчатханнарында, тура ээн пiлдiрiбiсче. Че пала-пархалары ааллап кил парзалар, Конгаровтарның чуртында суум-саам паза хатхы-кӱлкi тол парча. Татьяна Ильинична иркеҷектерiн аймах чиис тимнеп азырирға кӱстенче. Пiлдiстiг, кӧп палалығ iҷее, чиис тимнеп, палаларын, пархаларын чазырхадып алары килче.
Чииттерге чӧптер
Опыттығ iҷе паза ууҷа Татьяна Ильиничнадаң палаларны орта ӧскiрердеңер хай пiрее чазыттығ чӧптернең ӱлезерге сурынғам. Хайди ол таныхтаан, сӧбiре часказы ипчiнiң холында, палаларның часказы iдӧк iҷенiң холында. Ынағлазып, пiлiзiп чуртапчатхан ирепчiлернiң чоох исчеткен, хыйға паза паарсах палалар ӧс парчалар.
– Минiң iҷе-пабам 10 пала ӧскiр салған. Олар пiстi хырыспаҷаңнар, чыртпаҷаңнар, хаҷан даа чоохтазып, чӧптесчеңнер. Андағ чоохтазығлар паланың сағызына чахсы сиипче, ол прай ниме оңарып алча. Аннаңар позымның палаларымны iдӧк ӧcкiрерге кӱстенгем, хонғаным мағаа хабасчаң.
Iҷе ноо даа палаа чуртас тооза иң ӧӧн кiзi полча. Iҷенiң илбек хынызы пiстi чуртас тооза хайраллапча. Иң сидiк туста кӱс пирче, чир-сууна хынарға ӱгретче. Аннаңар, iҷелер, палаларны ӧскiрчетсеңер, ундубаңар, пала часказы ӧӧнiнде iҷенiң холында, – теен часкалығ iҷе паза ууҷа.
Сом Илона Каковани
Автор :
Наталья Тюкпеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
