Сарыннар, чорыхтар чох позының чуртазын кӧрбинче
15.04.2026
Хабарлар
Тамара Афанасьевна Кыштымова
Пiстiң улуғларыбыс. Аға-ууҷаларыбыс пiске хаҷан даа кӧзiдiм полчалар, хаҷан даа хыйға сағыстар читiрчелер. Пӱӱн сiрернi Сыра аймаандағы Азах Сӧӧт аал чуртағҷызы, халых чуртаста ӧткiн хайынчатхан Тамара Афанасьевна Кыштымованаң (хыс фамилиязы Спирина) таныстырчабыс
Чуртазынаңар
Тӧреен-ӧскен ол Сыра аймаандағы Березняки аалда. Амғы туста ол чох пол парған ааллар санында. Тамара Спирина 5 кiчiг хырласта 1940 чылда тӧреен. Сӧбiреде тӧрт харындас паза ӱс пиҷе полған. Iҷе-пабазы ынағлазып, пiлiзiп чуртаан, палаларын паарсаста ӧскiрген.
– Iҷем – Дарья Григорьевна Спирина, хыс фамилиязы Тутаркова. Пабам Афанасий Степанович Спирин полған. Олар чуртас тооза хой хадарҷаң полып тоғын салғаннар, мин кiчiгдең сығара оларнаң хада хуторзар чӧрҷеңмiн. Олған тузым анда ирткен, iҷе-пабамнаң хада хой хадарҷаңмын, – сағысха кирген ууҷа.
Школаа парҷаң тус чит килгенде, Тамараны Азах Сӧӧт аалзар ағыл салғаннар. Анда улуғ харындазында чуртаан, школа чӧрер ӱчӱн. Ол чылларда аалда школа тӧрт ле классха теере полтыр, аннаң андар олғаннар Сырадағы школазар ӱгренерге чӧрҷеңнер. Ол чылларда, амғы тустағы чiли, автобустар чох полҷаң, олғаннарны ӱгренерге тарт чӧрбеҷеңнер, аннаңар чазағ чӧрҷең полтырлар.
– Минi Чоохчыл аалдағы школазар пир салғаннар, анда тайымның оолғы Михаил Арыштаевте чуртаам. Анаң, пис класс тоос салғанымда, Азах Сӧӧт аалда ортын класстарға теере школа пӱдiрiл парған. Мин анда ӱгренгем, – чооғын узаратхан Тамара Кыштымова.
Iҷе-пабазы, улуғлан парыбысханда, тоғын полбиныбысхан. Аннаңар Азах Сӧӧт аалзар кӧскеннер, анда чурт пӱдiрiп алғаннар. Олар кiзее паарсах полҷаңнар.
– Мының алнында тураларны улуғ итпеҷеңнер, пiстiң улуғ нимес турада прай 10 кiзi чуртаан. Сӧбiрелiг харындас-пиҷелер алынҷа, пiсте туғаннар чуртааннар. Улуғ частығ туған ууҷа чуртаан, аның парҷаң чирi чох полған полар, паза туған ирепчi палаларынаң хада. Турадаң тасхар сыхсаң, сиденнелген оградалар чох полҷаң, аннаңар орамазар сых килҷең полғабыс. Ол чылларда прай туралар андағ полҷаң, – cағысха кирген олған тузын.
Тамара, постаң пол парғанда, Михаил Кыштымовха ирге пар салған. Олар Тойым аалда чуртааннар, Тамара пайытчаң фабрикада тоғынған. Оларның пiр пала, Марина хызыҷах, тӧреен. Чуртас iди салыл парған, хонғаны, пасха чирзер тоғынарға парыбызып, сӧбiрезiнзер айланминдыр. Пасха хоных тӧстеп чуртаптыр.
Ӧткiн, тыс пiлбес кiзi
Амды Тамара Афанасьевнаның ӧткiн тудынызынаңар, чайаачы оңдайынаңар паза ибiркiлернең пiлiзiп, ынағлазып чуртапчатханынаңар пас пирерге сағынчабыс.
Азах Сӧӧт аалзар чуртирға кӧс килгенде, тынаға сых парған кiзее, тоғынмин, пiр дее нименең айғаспин, ибде ле одырарға ирiстiг пiлдiрген. Улуғларның чоннар аразындағы кӱнi ӱлӱкӱнге Тамара Кыштымованы клубсар хығырғаннарында, ол iкiнҷiлебин дее парарға чаратхан. Анда тынағдағы ипчiлернең тоғазып, чоох-чаахнаң одырып, сарыннар сарнаптырлар. Тусты уғаа чахсы иртiргеннер. Сизiнгенде, прайзы даа ырлапча, анаң чахсы хор пол парған. Ансамбль тӧстирге чӧптезiбiстiрлер. Андох ағаа «Таныҷах» ат пир салтырлар. Аның пастағы устағҷызы Валентина Ивановна Баржинакова полған, ол пасха тоғысха парыбысханда, ансамбльнаң Вера Александровна Арыштаева устап пастаан.
– Улуғлар ӱлӱкӱнiне чарыс айында 2006 чылда чыылысхабыс. Ол тустаң пасти ансамбль тӧстелген. Пiс клубсар сарнирға чӧр сыххабыс. Пӱӱл пiстiң ансамбльның пайрамнығ 20 чылы полча. (Кӱлiмзiрепче. – Авт.) «Таныҷах» ансамбль прай даа араласчыларға улуғ туза ағылча. Иң пастағызын, ибде ле одырып, ирiкпинчебiс, клубсар репетицияларға пар килчебic. Мында ӧӧрелернең тоғасчазың, чоох алысчазың. Ағаа хоза, аймах марығларда, хакас ӱлӱкӱннерiнде араласчабыс паза чииттернi хакас чонның кибiрлерiнең, ас-тамаанаң таныстырчабыс. Сыннаң чоохтаза, «Таныҷах» ансамбльның араласчыларынаң олаңай ла ынағласпинчабыс, пiс сӧбiре чiли чағын пол парғабыс.
Тимнеп салған концерттернең хонҷых аалларзар паза Сыразар ӱлӱкӱннерде ырлирға чӧр килчебiс. Ағбанда паза пасха даа аймахтарда ӱлӱкӱннерде аралас килчебiс. Халых чуртаста ӧткiн араласчатсабыс, чуртас таа пiр синде турбинча, алызығлар парча паза чуртазыбыс ӧткiн тудыныстығ полча, – чоохтаан Тамара Афанасьевна.
«Таныҷах» ансамбль Cыра аймаанда хакас культуразын тилiдерiне улуғ хозым итче, ол аймахта хакас ӱлӱкӱннерiн иртiрерге хабасча. Ансамбль араласчылары аалҷыларны хакас кибiрлерiнең удурлапча. Чайғызын Сыра аймаанзар тиксi чир-суубыстаң паза хонҷых регионнардаң тынанарға чыылысхан аалҷыларға чоныбыстың кибiрлерiн паза ас-тамаан кӧзiтчелер.
Ансамбльның араласчылары, культура саринаң чахсы тоғынып паза ырларны толдырып, чидiглерге читкеннер. 2012 чылда «Таныҷах» ансамбль «чонни» атха турысхан, ағаа хоза, олар ол атты сыбыра арачылапчалар. Пӱӱл хосхар айының 5-ҷi кӱнiнде олар хатабох, «чонни» атты арачылап, хакас паза орыс сарыннарын чарғыҷыларның алнында ырлааннар. 2014 чылда ансамбльдағылар «Связь времен и поколений» грант мариинда араласханнар, аны утып алғаннар. Олар анда ансамбль араласчыларына хакас кип-азаан тiктiрер ӱчӱн араласханнар. Сыра аймааның устағ-пастаа чахсы кип-азах тiктiрер ӱчӱн хоза ахча пирген. Аның сылтаанда ансамбль ӧмезi хакас кӧгенектерiне, таарларға, пӧрiктерге, ӧдiктерге чидiнiп алған. Оларны хайда пос ахчазына, хайда сыйыхха алған ахчаа тiктiргеннер. Ансамбль араласчыларының аймах чорыхтарға чӧрҷең транспорты пар.
– Пiстiң ансамбль сыйыхха ГАЗель алған. Аны аалдағы Культура туразына пир салғабыс, че аймах аразынҷа паза тиксi республикаҷа чорыхтарға парарға киректелзе, пос транспортынаң чӧрчебiс. Аннаң пiс iдӧк тынанарға чӧр килчебiс. Чылда iкiҷе хати хайди даа тайғазар парчабыс, часхызын халбалап чӧрчебiс, кӱскӱзiн – ноңныхха. Килiссе, аннаң даа кӧп чӧр пар килчебiс. Сыннаң чоохтаза, пiстiң ынағ ӧмебiс полбаан полза, iди дее чорыхтарға чӧрбесчiкпiн. Кiзi хаҷан даа чон аразында поларға кирек, андада чуртас алнынзар парча, – сағыстарынаң ӱлескен Тамара Кыштымова.
Ус холлар
«Таныҷах» ансамбльның араласчылары прай даа саринаң чайаачылар. Олар iдӧк ус холлығлар, сценазар кисчең поғоларны паза ызырғаларны постары чайапчалар.
– Пiстiң пiр кiзi ниме-де идерге пiлчетсе, пасхаларын ӱгретче. Ансамбльның араласчылары уғаа чайаачылар, олар сарнапчалар паза холнаң тоғыстар толдырчалар. Сценазар сыхчатхан чазанҷыхтарны прай пос холынаң тимнепчебic. Кiзiнiң кӧңнi полза, прай нимее ӱгренiп алча, – чарытхан Тамара Кыштымова.
Олар хакас чонның пурунғы поғоларын, ызырғаларын ит полчалар паза чииттерге дее амғы тусха килiстiре чазанҷыхтар итчелер.
Талған ӱлӱкӱнi
Тамара Афанасьевна, Асхыс аймаандағы «Алтын ас» ӱлӱкӱнге чӧргенiн сағысха кирiп, кӧңнiнең ӱлескен:
– Пiс Казанов аалзар «Алтын ас» ӱлӱкӱнге чӧргебiс. Iкi кӱн талған тимнеебiс. Азынада пiр хап ас ал салғабыс. Хурутхабыс, арлаабыс паза хоорғабыс, анаң тартхабыс. Теербен улуғ нимес, аны клубсар ағылып, асты теестезiп тартхабыс. Анаң, талғаннаң хайахты паза сахарны порап, конфеттер иткебiс, орайға теере хайын салғабыс. Иртен пис часта чорыхха сығыбысхабыс. Казановсар чол ырах нооза. Пiс «Алтын ас» ӱлӱкӱнге улуғ пайрамға чiли тимненiп парғабыс, анда iдӧк тус чахсы иртiргебiс. Стол салғабыс, сарыннар ырлаабыс паза талған сатхабыс. Талғанны хайди тимнепчеткенiн чоохтаабыс. Анда сыйыхтығ орынға турысхабыс. Пiстiң ӧмебiс Казановтаң уғаа чахсы кӧңнiлiг айланған.
Тамара Афанасьевна «Таныҷах» ансамбльның иң улуғ араласчызы полча. Чибiргi чыл аразына ӧменiң араласчылары, ынағлазып, туған-чағыннар ла чiли чуртапчалар. Ӱлӱкӱннернi паза тӧреен кӱннернi прай хада иртiрчелер. Хайди ол таныхтаан, амды ансамбль паза чорыхтар чох чуртазын кӧрбинче.
Сом Илона Каковани
Автор :
Наталья Тюкпеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
