Чон-чахсы чыылысты, ағырсымнығ сурығларны ӱзӱрді
15.04.2026
Хабарлар
Республикадағы Улуғлар чӧбiнiң кнезi Пётр Воронин пис чыл аразына идiлген тоғыстаңар искiрген
Хакас чонның съезді. Ирткен неделяда, 9 хосхарда, Ағбандағы драма театрында хакас чонның улуғ чыылии ирткен – ХV съезді
Съезд пасталғаны паза чолабиттерні читіргені
Съездке республиканың прай аймахтарынаң паза городтарынаң делегаттар килгеннер, тиксі 370 артиинаң кiзi. Улуғ чыылығда ідӧк Хакасия пазы Валентин Коновалов, Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол, республиканың хазна ӱлгӱзі паза орындағы пос устаныс органнарының, халых пірігістерінің кізілері араласханнар.
– Пӱӱн уғаа танығлығ чыылығ – хакас чонның ХV съезді, – таныхтаан хакас чонның республикадағы Улуғлар чӧбінің кнезі Пётр Воронин, съездті азып. – Пу чыылығдаң хакас тілін хайраллирында паза тилідерінде наа тус пасталча тіп санапчам. Пістің кибірлер полған на сӧбіреде пик тудыларға киректер. Чир-суубысха, пос чонына хыныс Хакас Республиканы Россия Федерациязының субъектін чіли тыытча.
Пётр Иванович чыылығны иртірер оңдайны чарыт пирген соонаң съездтің президиумынзар кізілер табылғаннар: Хакасия пазы Валентин Коновалов, Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол, республиканың хазна чӧпчізі Владимир Штыгашев, республикадағы Улуғлар чӧбінің кнезі Пётр Воронин паза аның пастағы орынҷызы Андрей Асочаков.
Валентин Коновалов, съезд араласчыларынзар чолабит сӧстерінең чоох тудып, республикадағы Улуғлар чӧбінің тоғызын алынҷа таныхтаан.
– Пу улуғласха турыстығ халыхтар институды, – теен Хакасия пазы. – Ол республиканың тиліс чолын тӧстепче, хазна национальнай политиказын чуртасха кирерінде ӧткін араласча, социальнай сфераның ӧӧн сурығларынҷа чӧптерні тимнепче. Улуғлар чӧбі – ол тӧллер аразындағы тахта. Аның тоғызы сылтаанда чиит улус тархыннаң палғалысты хайраллапча, сӧбіредегі аарластарны тыытча, нация саринаң пос оңдайлығ полчатханын тилітче.
Регион устағҷызы ол тоғыс хазна ӱлгӱзі паза орындағы пос устаныс органнарынаң хада апарылчатханын, аның сылтаанда ӧӧн сурығларны пӧкчең, амғы хығыртығларға нандырар оңдайлар табылчатханын таныхтаан.
– Ол пірге тоғыстың чарых кӧзідімі хакас тілін хайраллирынҷа паза тилідерінҷе хазна программазы полча, – искірген Валентин Коновалов. – Программа 2021 чылдох тимнелген паза амға теере тӱзімніг тоғынча. Аның сылтаанда тӧреен тілні ӱгренчеткен палалығ сӧбірелер саны хозылча. Хакас тілін олған садтарында, школаларда ӱгренчеткен палалар саны ӧсче. Хазна программазы полызиинаң хакас тілі кабинеттерінде материально-техническай паза методикалығ база тӧстелче паза тыыдылча.
Республика пазы таниинаң, хакас чоны съездінің чарадығлары Хакасия правительствозына кӧстегліг полча, ол чарадығларға тӧстеніп, халғанҷы пис чыл аразына республиканың аймах-пасха сфераларында (ӱгредігде, хазых хайраллирында, аал хониинда паза пасхазында) улуғ тоғыс иділген. Валентин Коновалов, чооғын тоозып, хакас чонның ХV съездіне тӱзімніг тоғыс алғаан.
– Хакас чонның ХV съездінде чоох тударға оңдай пирілгені мағаа улуғ чеес полча, – таныхтаан Хакасияның Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол чолабиттіг чооғында. – Піс национальнай республикада чуртапчабыс, аннаңар национальнай кибірлерні, тілні паза культураны хайраллирына паза тилідеріне теелчеткен прай сурығлар піске, Ӧӧркі Чӧп депутаттарына паза республика правительствозына, ікінҷілес чох ӧӧн хайығда полчалар. Резолюция пістің пірге тоғызыбыстың чағынғы пис чылға планы пол парар.
Республиканың хазна чӧпчізі Владимир Штыгашев чооғын хакастарның тархынын сағысха киріп пастаан. Хакастар пурунғыда хай-хай улуғ чирлерде чуртаанынаңар, Новосибирск, Томск, Кемеров областьтарының, Алтай паза Хызылчар крайының чирлері пістің чирлер полғанынаңар. Аны ол чирлердегі тағ-суғларның, тархын орыннарының ам даа халған аттары киречілепчелер тіп чоохтаан. Че 1700 чылларда джунгарлар, чоныбысты хырып, кӧп кізіні сӱр парыбысханнар. Хакас родтарының кнестері, андада орыс ханзар парып, арачылағ сурғаннар. Владимир Николаевич чоныбыстың ол тархынын, совет ӱлгӱзі тузында даа хайдағ сынағлар ирткенін, ундубасха хығырған.
– Мин съездтің прай араласчыларына тӱзімніг тоғыныбызарға паза ӧӧн хайығны пӧгілбеен сурығларға айландырарға алғапчам, – чолабиттіг чооғын тоозып, таныхтаан ол. – Улам республика устағҷылары, Валентин Олегович паза Сергей Михайлович, мындалар. Прайзыбыс, ол санда аймахтағы ӱлгӱлер паза аал чӧптері, чуртасты чахсыландырар ӱчӱн пірге тоғынып пастаалар.
Съездте кӧп улуғ пастыхтар араласханнар, Хакас Республиканың хазна чӧпчiзi Владимир Штыгашев «Хакас чирiн» хығырча
Улуғлар чӧбі тоғызынаңар сан пиріс
Алғас сӧстері соонаң республикадағы Улуғлар чӧбінің кнезі Пётр Воронин пис чыл аразына иділген тоғыстың салтарларынаңар сан пиріснең чоох тутхан. Сан пиріс делегаттарға пічікте читірілген, прай тоғыстардаңар чоохтирға тус читпесчік, аннаңар Пётр Иванович ӧӧннерінеңер ле искір пирген.
– Устав хоостыра хакас чонның республикадағы Улуғлар чӧбінің ӧӧн кӧстеглері паза пӧгіннері Хакасияның чилегеліг чонының чуртазын чахсыландырары, аның кирексініcтерін арачылиры, тӧреен тілні, кибір-чозахтарны хайраллиры, национальнай культураны тилідері, ӧcчеткен тӧлдеңер сағыссыриры паза чир-чайааныбысты экология саринаң хайраллиры, – таныхтаан Пётр Воронин. – Сан пирістіг туста республикадағы Улуғлар чӧбі ол кӧстеглерге тудынарға кӱстенген, сығысчатхан сидіксіністерні пӧгерінҷе тоғынып.
Национальнай кадрлар суриина тееліп, республикадағы Улуғлар чӧбінің кнезі, Ӧӧркі Чӧп кнезінің пастағы орынҷызы Пётр Воронин пу хығыртығ Ӧӧркі Чӧбінде читi хакас депутат тоғынчатханын таныхтаан. Ідӧк Хакасия правительствозында 175 хакас кізі хазна паза хазнадағы нимес гражданскай служба должностьтарында істенче осхас. Правительстводағыларның 89-зы хакас тілінең чоохтас полчаттыр, 86-зы чоохтас полбинчаттыр. Город-аймах муниципальнай пӱдістерде муниципальнай паза муниципальнай нимес служба дожностьтарында тоғынчатхан хакастар саны 122 ле кізі. Оларның 87-зі хакас тілін пілче, 35 кізі – пілбинче.
Олох туста республикадағы Улуғлар чӧбінің кнезі Хакас Республиканың Москвадағы тӧреміл представительствозында пір дее хакас чох полғанына хайығ айландырған.
Пётр Воронин пис чыл аразына Хакасияда нацпроекттер паза хазна программалары хоостыра аймах-пасха сфераларда (ӱгредігде, хазых хайраллирында, спортта паза культурада) улуғ проекттер чуртасха кирілгенін паза ам даа кирілчеткенін искіріп, олардаңар прайзы даа пілчеткенін паза хати искірерге кирек чох полғанын таныхтаан.
Улуғлар чӧбі президиумындағы архитектура-проект ӧмезі республиканың культура министерствозынаң пірге тоғыс апарған сылтаанда «Читіген» театрның тастындағы кӧрімі чахсылан парған. Ідӧк Улуғлар чӧбі президиумында хакас тілінең чоохтазарға ӱгредерінҷе методикалығ чӧптер пирҷең ӧме тоғынча.
Пётр Иванович республиканың прай 13 муниципальнай пӱдізінде (городтарда паза аймахтарда) Улуғлар чӧбі пар полғанын паза ӧткін тоғынчатханын таныхтап, оларға прайзына алғызын читірген. Олар пос тоғызы ӱчӱн чал ахчазын ідӧк албинчалар нооза. Сан пирістіг тус аразына олар кӧп мероприятие иртіргеннер. Кӧзідімге, Ағбандағы Улуғлар чӧбі 40 артиинаң мероприятие иртіргені таныхталған.
– Чидіглернің пірсі «Хакас тілін хайраллиры паза тилідері» программа алылғаны паза тоғынчатханы, – таныхтаан Пётр Воронин. – Аның сылтаанда хакас тіліне ӱгредіг хайраллалған паза тӧреен тілні ӱгренчеткен палалар саны хозыл парған.
Че олох туста Улуғлар чӧбінің кнезі хакас тілін пілчеткеннер саны хызырылчатханына хайығ салған. 2020 чылда ирткен тиксі Россиядағы чонны санға аларының салтарлары хоостыра, хакастарның 49,4 %-і ле тӧреен тілін пілчеттір, пасхазы пілбинчеттір.
– Хакасияның ӱгредіг министерствозы саннарынҷа, пу ӱгредіг чылында пастағы классха килген хакас олғаннарның 13 ле проценті тӧреен тілін пілче, – искірген Пётр Воронин.
Тіл чітчеткені кӧп сылтағнаң палғалыстығ: тузаланыс оңдайлары паза чоныбыс саны ас полғаны, кӧп палалығ хакас сӧбірелер саны хызырылғаны. 2020 чылда ирткен тиксі Россиядағы чонны санға аларының салтарларынҷа, республикада хакастар саны – 10,32 %. Мының алнында хакас тілі аалда чуртапчатханнар сылтаанда хайраллалған полза, пӱӱнгі кӱнде андағы улус тоғыс чохтаңар городтарзар кӧсче.
Улуғлар чӧбінің кнезі позының чооғында ідӧк кічіг аалларда школалар чабылчатханына теелген.
– Ол кирек кӧнізінең аал чіт парарына ағылча, – сағыссыразынаң ӱлескен Пётр Воронин. – Пістің сананыстарҷа, республикада 40-ча андағ школа, хайда 3 – 20 ле ӱгренҷі ӱгренче.
Аннаңар Улуғлар чӧбінің кнезі съездке пастағнаң сығарға чӧпнең сыххан – республиканың ӱгредіг министерствозына кічіг ааллардағы школаларны хайраллирынҷа алынҷа программа тимнеп саларға паза кічіг комплекттіг школаларның ӱгретчілеріне чал ахчазын тӧлеҷең оңдайны алыстырарға (ӱгренҷілер санынҷа нимес, иртірілген урок частары хоостыра) чӧптер пирерге.
Пётр Воронин алынҷа экология суриина теелген. Пу сурығ хакас чонның 2021 чылда ирткен ХІV съездіндӧк кӧдірілген – чоныбыс андада хара тас разрезтері азылчатханына тоғырланған.
– Хомзынысха, пӱӱн таныхтирға кирек: хара тас разрезтері саны хозылғаны паза хара тас аниры ӧскірілгені республика бюджедінзер паза муниципальнай пӱдістернің бюджеттерінзер налог ахчазы кірерін ӧскірбеен, – таныхтаан Улуғлар чӧбінің кнезі.
Ағаа хоза амғы туста алтын аныпчатханнарнаң палғалыстығ сидіксіністер сығысча. Кӧзідімге, 2024 чылда Паза аал чӧбінде чуртағҷылар, чыылығ иртіріп, Паза суғ пазында алтын анир тоғыстарға тоғырланғаннар. Алтын аныҷаң тоғыстар чир-чайаанға паза кізі хазиина улуғ ӱрег ағылчалар нооза.
– Пӱӱл кӧрік айында Улуғ Ноныпта андағох чыылығ ирткен, – искірген Пётр Воронин. – Анда ӱс аал чӧбінің, Табаттың, Улуғ Ноныптың паза Бондаревтің, чуртағҷылары алтын анир тоғыстарға тоғырланчалар.
Чыылығда республика правительствозының, Ӧӧркі Чӧптің, Пии аймаа устағ-пастааның паза орындағы улуғлар чӧбінің кізілері араласханнар паза алтын анир тоғыстарға лицензия пирбеске чарадығ алғаннар тіп чоохтаан Пётр Иванович.
– Хакасия правительствозы ол чарадыға ідӧк хабасча, – таныхтаан ол.
Улуғлар чӧбінің кнезі ағаа хоза Хакасия правительствозының пастаа хоостыра 2024 чылдаң сығара 2027 чылның 1 кӱргеніне теере республикада алтын анир тоғыстарға лицензия пирерін чаратпинчатхан мораторий тоғынча тіп искірген. Пётр Воронин алтын аныҷаң наа орыннар азарынҷа кӱстеністер пасталчатханы хоостыра Хакасия пазы Валентин Коноваловсар паза Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Соколзар айланған: мораторийні пілдістіг нимес тусха теере узарадыбызар пӧгіннең федеральнай кіннең тоғысты узарадарға.
Сан пирістіг чооғын Пётр Воронин ідӧк республиканың толдырығлығ паза закон сығарҷаң ӱлгӱлерзер айланыснаң тоосхан: хакас чонның ХV съездінің резолюциязын толдырары хоостыра мероприятиелер планын, «чол картазын» тимнирінҷе чарадығларны чапчаң алыбызарға сурыныснаң.
Хайдағ сурығлар сағыссыратча делегаттарны?
Анаң съезд делегаттарына сӧс пирілген. Пастағызын чоох тутхан Таштып аймааның пазы Николай Чебодаев. Таныхтирға кирек, ол ӧӧнінде хакас тілінең чоохтанған. Аның кӧрізінең, хакастарны хыйыхтапчалар – ӱлгӱ тоғызында чолны туйухтапчалар, тоғыстаң сығарчалар. Че ол ізенізін чідірбинче, хаҷан полза, Хакасия пазына хакас кізі табыларына киртінче. Андағ нимее чидіп аларына чоныбыс пірге поларға, чииттерні ӧскірерге кирек. Пістің чонда, тізең, ноға-да саңай тискер пол парча – улуғлар чииттерні тохтатчалар, ӧзерге пирбинчелер.
– Мин ниме ӱчӱн сағыссырапчам? Пістің палаларыбыстың ӱчӱн, хайдағ чирде олар чуртирлар, – таныхтаан Николай Чебодаев.
Ідӧк ол тіл «ӧлчеткені», ааллар чітчеткені хоостыра сағыссыразын искірген.
– Ол аалларда пістің худыбыс, аннаңар пу сурығларны хайди даа кӧдірерге паза резолюциязар кирерге кирек, – сағыс-кӧрізін читірген Таштып аймааның пазы.
Николай Чебодаев хакас чоны пурунғы тархынынаң, ӧбекелерінең поғдархирға кирек тіп таныхтаан. Республиканың наа табылар Улуғлар чӧбіне, аның президиумына тӱзімніг паза пос чонына туза ағылып тоғынарға алғаан. Ідӧк ӱлгӱдегілерні хакастар субъектті тӧстепчеткен чон полчатханын ундубасха хығырған.
– Хакастар чох пол парза, республика чох пол парар, – салтарлар иткен ол. – Мин киртінчем, пістің ӧсчеткен тӧл, мындағы чииттер пос чонына туза ағыларына прай кӱстерін саларлар. Прайзыңарға хазых алғапчам, киртінчем – пірге кӱстеністернең піс прай нимее сыданарбыс!
Чапсых полған истерге Хызылчардағы чиит бизнесмен, компаниялар ӧмезінің ӧӧн директоры, техническай наукалар кандидады Игорь Патачаковты. Ол чииттердеңер чоох апарған. Аның таниинаң, амғы чиит улус 1990 чылларда ӧcкеннердең халча: табырах майых парча, кӧп тоғынарға хынминча. Игорь Патачаков ипчізінең хада пір чыл чарым мының алнында чииттерні тилідер кӧстегнең республикада полызығлығ пастағларны чуртасха кир сыхханнар – культура, спорт паза наука мероприятиелерін иртіреріне ахча пиргеннер паза ам даа пирчелер.
Ирткен чылда олар Чииттер форумын иртіргеннер, анда чуртаста ӧзіп алған спикерлер постарынаңар, хайди олар чидіглерге читкеннерінеңер чоохтааннар, чииттерні ӧткін поларға кӧӧктірер ӱчӱн. Пӱӱл андағох форумны иртірерге пӧгінчелер, че аның тоғызын ӱс-читi кӱн апарарға.
– Ноға? Чарым кӱн аразына піс чоохтас ла поларбыс: хайдағ піс айдас полчатханыбыстаңар, – чарытхан чиит бизнесмен. – Тоғынарға маңнанмаспыс. Піс пу форумға улуғ нимес идінҷектерні хығырарға сағынчабыс. Кип-азахнаң айғасчатхан «Изен» брендті, «Степь» садығ туразын, «Инесай» теелбек ӧмезін. Олар национальнай культураны тилідер кӧстегнең коммерческай проекттерні чуртасха кирчелер нооза.
Хызылчардағы чиит бизнесмен Игорь Патачаков пос кӧзiдiмiнең хакас чииттернi ӧткiн поларға кӧӧктiрче
Игорь Патачаковтың кӧрізінең, андағ идінҷектерге хайди даа хабазарға кирек. Паза ол наа табылар Улуғлар чӧбінзер ікі чӧпнең сыххан: пастағызы – хакастарның чииттер пірігізін тӧcтирге, ікінҷізі – съезд резолюциязынзар Чииттер форумын чыл сай иртір турардаңар чӧп кир саларға.
Асхыс аймаандағы улуғлар чӧбінің кнезі Леонид Горбатов хазна пазы Владимир Путиннің чарадиинҷа 2026 чыл Россияның чоннары пірікчеткен чыл полчатханына хайығ айландырып, ноға Хакасияда Чоннар ынархазы туразын пӱдір саларға чарабас тіп сурығ кӧдірген.
– Чон ынағлассын, ол кирек ниме, – таныхтаан ол. – Пістің не Асхыс аймаанда аймах нациялығ 115 чон чуртапча.
Паза ол хомзынызынаң ӱлескен – Асхыс аймаандағы улуғлар чӧбіне чыылысчаң орын чоғыл, орын тілеп, полған на сай сурыныснаң чӧрерге киліcчеттір. Ідӧк Леонид Горбатов хакас тілінеңер чоох апарған.
– Пістің республикада ікі хазна тілі: орыс паза хакас, – сағыс-кӧрізінең ӱлескен ол. – Че кабинеттерҷе парзаң, прай орыс тілінең пазылых, ноға хакас тілінең чоғыл? Туваларға чарир, якуттарға чарир, ноға хакастарға чарабас? Ол ниме иділерге кирек.
Асхыс аймаандағы улуғлар чӧбінің кнезі республикада хакас ас-тамаан тимнепчеткен ресторан-кафелер амға теере чох полғанына хайығ айландырған.
– Піс пу сурығны нинҷе чыл кӧдірчебіс, че ноға-да пір дее ит полбинчабыс, – таныхтаан ол. – Сағын на кӧріңер: Ағбанда пір дее хакас рестораны чоғыл, тува рестораны ӱс, моолларның даа рестораны пар.
Леонид Горбатов республиканың олған садтарында, школаларында чиис санынзар талғанны кир саларға чӧп пирген. Ідӧк ол Асхыс аймаанда пір дее санаторий-профилакторий чох полғанына хайығ айландырған.
– Пістің Тӧӧ пазында рудник чабыл парған соонаң нинҷе тура пос турча, ноға чарабас анда азыбызарға? – сурығ турғысхан ол. – СВО-даң килген иреннерні анда имнеп одырарға чарир поларҷых.
Паза Леонид Горбатов хакас чонның ызых орыннарын, таныхтап, пічікке кир саларға чӧпнең сыххан, аймах-пасха талас-тартыстар сығыспас ӱчӱн. Аның таниинаң, Хакасияда 50 азыра андағ ызых орын пар.
Мының соонаң имҷі, СВО араласчызы, «Хакасия матырлары» проект араласчызы Игорь Арчимаевке сӧс пирілген. Ол 2022 чылның азығ айында пасталған ӧнетін чаа операциязы кӧп нимені алыстырыбысханын таныхтаан: пістің хазнада ла нимес, тиксі тилекейде.
СВО араласчызы Игорь Арчимаев Хазна Думазынзар табығларға кандидатуразын сығарчатханынаңар искiрген
– Мин СВО-да полғам, пістің чир-суғҷыларыбыс хайди чааласчатханын пос хараамнаң кӧргем, – теен имҷі. – Олар сын матырлар. Мин тынызын чідірчеткен чир-суғҷыларны ӱдескем. Олар мағаа тіҷеңнер: «Идрис (Арчимаевтің чааҷы солазы. – Ред.), ибзер айланзаң, пірее дее нимені чахсы саринзар алыстырыбыс». Аарлығ чир-суғҷылар, мин айланчам сірерзер, пос чонымзар чіли – хабас пиріңер мағаа, мин Хазна Думазынзар табығларға кандидатурамны сығарчам.
Съезд араласчылары пу искірігні ізіг айа сабызынаң удурлааннар.
Сыра аймаанаң делегат Пётр Трошкин ат чарызынҷа марығлардаңар чоох апарған, олар мындағ марығларны чыл сай иртірчеттірлер – Орджоникидзе паза Сыра аймахтарында. Чалаң чӧреріне чиит улус кӧптең кӧп тартылчаттыр. Амғы туста национальнай спорт кӧрімнерінҷе федерациянаң хада аттығ чӧреріне прайзын, олғаннардаң пасти улуғ частығларға теере, ӱгредер оңдайны тимнирінҷе тоғыс апарчаттырлар.
– Ат чарызы марығларында тӧреміл хакас кибірлерін иртірчебіс, национальнай колоритті кирчебіс тирге чарир, – таныхтаан тренер Пётр Трошкин.
Делегат Хакасия правительствозын паза хакас чонын мындағ марығларны иртіреріне хабазарға сурынған.
Россияның Писательлер пірігiзінің Хакасиядағы пӧлиинің кнезі Наталья Ахпашева хакас тілінең альманах, чиит авторларның чыындызы сығарылбин сыхханы хоостыра хомзынызынаң ӱлескен. Ӧӧн сылтағ – ахча чох полғаны. Пу чылға ідӧк ахча кӧрілбиндір. Андағох сылтағнаң литература лагерьі иртірілбес осхас.
– Литература тілні хайраллапча, мындағ тохтағ иткені ӱрег ағылча, – таныхтаан ол.
Николай Сайбараковтың сағыс-кӧрізінең, хакас тілін хайраллирына тіл кирексінізін кӧдірерге кирек. Анзына хакас тілінең чоох алысчаң орыннар тӧстирге киректелче. Прай даа учреждениелерде: олған садтарында, школаларда, вузтарда, істеніс ӧмелерінде.
– Хакас тілі прай чирде кӧрінерге паза пілдірерге кирек, – санапча Николай Сайбараков. – Мин сағынчам, пу сурығларны кир саларға кирек хакас тілін хайраллаҷаң паза тилітчең стратегиязар.
Съездте пасха даа кӧп делегат чоох тутхан, оларны прайзын даа сағыссыратча чоныбыс саны хызырылчатханы, тіл сурии, экология, саблығ хакастарны хумартхылиры. Чӧптер кӧп искірілген, ол санда хакас чииттернің пірігізін тӧcтирдеңер.
Ӧкпеленістіг чоохтар даа пар полған. Андрей Шулбаев, хаҷан-да Хакасияның Табығ комиссиязында тоғынған, анаң Хакасиядағы кізі праволарынҷа уполномоченнай полып істенген, республикадағы Улуғлар чӧбінің тоғызына чӧпсінминчеткенінеңер искірген. Чоох парған национальнай кадрлар политиказынаңар. Аның чооғынаң, пістің улуғлар пос хакас кізілері ӱчӱн турыспинчалар.
Пии аймаандағы Улуғлар чӧбінің кнезі Илья Сагалаков паза Хызыл хара суғдағы школа директоры Ольга Сагалакова Табат хыринда алтын анирға кӱcтеністер хоостыра хати чоох тутханнар. Олар мораторийні узарадардаңар чӧпті резолюциязар кир саларға, ідӧк лицензия пирердеңер законзар тӱзедіглер кирердеңер, лицензияны орындағы чуртағҷыларнаң чӧптескен соонаң на пир турардаңар, федеральнай органнарзар айланысха хабазарға сурынғаннар.
Асхыс аймаандағы халыхтар палатазының кнезі Сергей Токояков асхыстағыларны Асхыс аймааның паза аның устағҷызы Абрек Челтыгмашевтің таңдағызы сағыссыратчатханынаңар искірген. Абрек Васильевичтің пырозы киречілелбеен, че аны хорғыстығ сайбағҷыны чіли чабығда тутчалар тіп таныхтаан. Ӱр ниместе ағаа 69 час тол парған, хазии пик нимес. Асхыс аймаа чуртағҷылары, аның алнын алып, Россия президенті адына, Істезіг комитедінің кнезі Александр Бастрыкиннің адына айланыстар пастырлар – Абрек Челтыгмашевті істезіг тузына ибінзер позыдарға. Че кирек тибіребинче осхас. Съезд делегаттары Абрек Васильевичке хабазарға кирек полчатханынаң чарасханнар.
– Піс аспыс, че піс ынағ чонмыс, – таныхтаан чыылығны апарчатхан республикадағы Улуғлар чӧбі кнезінің пастағы орынҷызы Андрей Асочаков.
Ол юристтер полызиинаң Істезіг комитедінің кнезі Александр Бастрыкиннің адына килістіре айланыс тимнелер тіп ізендірген.
Табығлар, кӧзідіглер паза резолюция алылғаны
Съездтің паза пір кӧстее килер пис чылға республикадағы Улуғлар чӧбін табары полған. Улуғлар чӧбінзер 55 кізі табылча, анаң олар ікінҷі кӱнінде постары президиумны, чӧптің кнезін паза орынҷызын таапчалар. Ӱн пирҷең орында ікі харчах турған: пірсінзер сығарылған кандидаттарнаң чарасчатханнар тимде списоктығ пічіктерні салғаннар, ікінҷізінзер – кандидаттарнаң чараспинчатханнар тӱзедіглер кирген пічіктерін.
Ӱн пиріс тынағ тузында фойеде ирткен, мындох Хакасия устары тимнеен сувенирлер паза декоративнай ниме-ноо, хакас тілінҷе паза тархынҷа ӱгредіг-методикалығ пособиелер кӧзідіглері ирткен. Делегаттарға оларны садызып аларға чарир полған.
Ӱн пиріс тузында
Съездтің салтары, тізең, резолюция алылғаны полған. Андар ӱгредіг, культура, хазых хайраллиры, социальнай арачыланыс, экология паза национальнай политика сфераларында регионны тилідерінҷе, республика чуртағҷыларының чуртас синін кӧдірерінҷе, хакас тілін хайраллирынҷа паза тилідерінҷе, нациялар аразындағы хайызығларны тыыдарынҷа чӧптер кирілген.
Чуртас чахсыланарына ізеніснең
Хакас чонның ХV съездінің делегаттары пис чыл пазынаң иртчеткен улуғ чыылыға хайдағ кӧңніліг паза сағыс-кӧрістіг килгеннерінеңер паза тиксі съездтең хайдағ сағыстар халғанынаңар піліп алғабыс.
Владимир Борисович Кучендаев, Ағбан пилтірі аймааның Чарков аал чуртағҷызы, тынағда:
– Мин хакас чонның съездтерінде пастағызынаң ала араласчам. Чарков аал чӧбі пазы полғам, олғаннарға футбол секциязын апарғам, пір чыл алында мин тынаға сығарға чаратхам.
Пу съездте аралазып, Хакасияның паза пістің чонның чуртазы алызарына ізенчем. Республика тилізін тіп сағынчам.
Пӱӱнгі кӱнде Хакасияның бюджедіне ахча чидіспинче, аннаңар чир-чайаан ис-пайын аныпчатхан предприятиелер, пістің республикада санға алылып, налог тӧлеен ползалар, республикаа ахча саринаң ниик поларҷых. Пістің ис-пай кӧп, ахча, тізең, Москвазар парча. Чирібіске айландырылған полза, арса, андада чахсы чуртирҷыхпыс.
Ольга Васильевна Абдина, Cыра аймааның Хызыл чул аал чуртағҷызы, тынағда:
– Піс аалдаң ікӧлең килгебіс: мин паза чиит оол Пётр Анатольевич Трошкин. Мин пу съездтең тузалығ, чахсы ла алызығлар сағыпчам. Пістің аалда прай ниме пар. Школа ла чоғыл, че аны пірдеезі пӱдірбес. Аал кічиҷек. Палаҷахтарны школаа Тоғыр чул аалзар автобустығ тарт чӧрчелер.
Георгий Максимович Боргояков (хобый сӧӧгі), Абаза город чуртағҷызы, имҷі:
– Піс Абаза городтаң пизӧлең килгебіс, улуғлар чӧбінең Александр Николаевич Кузургашев устап парча. Тиксі алза, хакас чонның съездінде ікінҷізін не араласчам. Минің кӧрізімнең, пістің чонға съезд кирек ле. Кӧзідімге, мин Абазада 40 чыл азыра чуртап салғам, че хакастар пір-ікі ле. Хада хонғаным даа орыс чонның хызы. Чоох алысчаң орын чоғыл, аннаңар тӧреен дее тілімні ундутчам.
Чоныбыстың иң сидік сурығлары санында – кадрлар сурии. Ӱлгӱ органнарында хакастар асхынах. Пілчем, чоныбыс аразында устағҷаа чарас, туза ағылҷаң кізілер пар. Че тоғынар оңдай пирбинчелер алай чағын туғаннарны ла алчалар. Ізенербіс, нинҷе-де тус пазынаң пу съезд пос салтарларын пирер!
Александр Николаевич Кузургашев, Абаза городтағы улуғлар чӧбінің кнезі:
– Менің пеш кижи. Мин Абаза городта улуғлар чӧбінең 10-ҷа чыл устап парчам. Мен тоғызон чыллардаң парчан съездтерде полғам. 1991 чылда піс баррикадада турғабыс, Штыгашевтің алнын алып. Кирек пазын алыстырып алғабыс, Владимир Николаевич Ӧӧркі Чӧп кнезі полыбысхан. Закон сығарҷаң ӱлгӱ органының ӧӧн читпезі – пазылбаан оңдайны – республиканың ӱлгӱ органнарының устағҷылары 50 проценттең 50 процентке турғызылчатханын: республика пазына хакас кізі табылза – Ӧӧркі Чӧп кнезіне орыс кізі турғызылча алай республика пазына орыс кізі табылза – парламент кнезіне хакас кізі турғызылча – законда алылбааны!
Ирткен пис чыл аразына хакас чонның Улуғлар чӧбінің тоғызы мині чӧпсіндірбинче! Мен ол сағызымнаң ӱлескем! Кнестің тоғызы улуғ, пӧкчең сурығлар кӧп. Аннаңар ол аның ӧӧн тоғызы поларға кирек, ахча суриин пӧгіп аларға чарирох. Андағ кізі пістің пар, ол Василий Иванович Шулбаев.
Рустам Юрьевич Канзычаков, Асхыс аймааның Асхыс аал чуртағҷызы, ӱгретчі:
– Съезд делегадына мин Калининдегі ортымах школаның ӧмезінең сығарылғам. Мин пастағы, ікінҷі, ӱзінҷі съездтерде араласхам, анаң пу тусха читіре паза киліспеен. Мындағ тынағ соонаң съездте аралазарға пастағызынаң сығара минің кӧңніме кірген.
Мині сағыссыратчатхан сурығлар кӧп. Че иң ӧӧні – ол піcтің тіл, хакас тілі, ол чуртазын тіп сағынчам. Кӧріңер, я, нинҷе делегат килген. Олар прайзы тілдеңер сағынған полза, аны хайраллирға кӱстерін салған полза, я, хайдағ салтарлар поларҷых! 400 делегат – ол 400 сӧбіре! 400 сӧбіренең палғалыстығ нинҷе кізі, нинҷе чон. Прайзы хакас тілінең чоохтасхан полза, пістің тілге уғаа чахсы поларҷых. Чӱреем толарҷых.
Сергей Аркадьевич Токояков, Асхыс аймааның халыхтар палатазының кнезі:
– Съездтерде нинҷе араласхам, мындағ «ізіг» хаҷанох полбаан. Кӧп сурығ кӧдірілче, ол санда хылҷығастығ. Кӧрербіс, кем Улуғлар чӧбіне табылар.
Кӧдірілген сурығларның пірсі – чиит тӧлге хайығ cалары. Чоохтирға кирек, Асхыста чииттернең тоғыс маңат парча. Устағ-пастағда координационный совет тӧстеп алғабыс. Аннаңар сурығлар чоғыл. Пістің чииттер ӧткіннер. Піс ідӧк Игорь Витальевич Патачаковнаң паза Евгения Валерьевна Майнагашеванаң тоғазарбыс, хада-пірге тоғынарын ӱзӱрербіс. Чииттерге идінҷектер ідӧк хайығ салчалар.
Мин тоғызым хоостыра тіл сурығларынаң оортах таа турзам, чуртасха кирілчеткен проекттерні хайығда тударға кӱстенчем. Хакас тілі Яндекс Тілбесчее кирілчеткеніне ӧрінчем, чидікпин сағыпчам, Василий Адёшкиннең сыбыра палғалысчам.
Любовь Антоновна Ахпашева, хыс фамилиязы Колмакова, Ағбан пилтірі аймааның Московскай аал чуртағҷызы, имҷі:
– Мин 44 чыл азыра имҷі полып тоғын парим. Тӧреен-ӧскен Московскай аалымзар 2000 чылда айланғам. Аның алында Кызласта, Тӧӧ пазында чуртаам паза тоғынғам.
Хакас чонның съездінде алында ікі хати араласхам. Ол хаҷанох полған. Амды съездке чахсы тимнен салғаны харахха тасталча. Алындағы съездтер Кадышевтiң адынаң культура кінінде иртіріл турҷаң. Пӱӱн пісті пеер ағыл килгеннерінде, чапсып таа парғам. Чоох тутчатханнар кирек сурығлар кӧдірчелер, уламох аалдағылар. Кӧзідімге, Пии паза Таштып аймахтарындағылар.
Московскайда прай социальнай учреждениелер пар. Минің кӧрізімнең, Культура туразы ла иргі, пайрамнар иртірерге киліспинче. Хомзынысха, аалда хакас чон культуразынаң палғалыстығ ӧмелер чоғыл. Ағбан пилтірі аймаандағы имнег туразынзар хакас имҷілер тоғысха килчеткені мині ӧріндірче. Ӱр ниместең наа специалисттер килгеннер: хирург, травматолог, дерматовенеролог паза пасхазы. Тиксі алза, аал чуртағҷылары ынағ чуртапчалар.
Елена Васильевна Барашкова, Таштып аймааның чир-суғ ӱгренҷең музейі устағҷызы:
– Мин хакас чонның ХIII, ХIV съездтерінде араласхамох, пайрамнығ съездте аралазарға ӱлӱс тӱстӧк. Алында Ибіг аалдағы улуғлар чӧбінің кнезі полғам. Аймахтағы улуғлар чӧбінің тоғызында ӧткін араласчам.
Чоохтирға кирек, пу съездте чииттер ӧткіннерін кӧзітчелер, кӧні чоохтанчалар, хайда-да хатығ арах таа чоохтаныбысчалар. Че мин сағынчам, анзы оларның сағыстары, олар постарының на сығара чоохтанминчалар. Олар пасха кізілернің сағыстарын читірчелер. Оларға съездте ол сурығларны кӧдірерге айланған поларлар сағынчам. Пістің дее аймах пазы Николай Васильевич Чебодаев хайди чоох тутханы кӧңніме кірген. Пістің аймах пазы чуртағҷыларның алнын алча, оларның чуртазынаңар сағыссырапча. Аны махтирға ла кирек. Чазырбин, орта сурығлар кӧдірче. Хакастар хойрал чӧрерге пілбинчелер паза іди пол чӧрерге ынабинчалар. Аннаңар мин сағынчам, полған на кізінің кӧңні съездте чоох тудары полча. Президиумдағылар ідӧк иптіг нандырчалар. Хырыс-табыс чох. Ноо хырызарға мында? Сурығларны иптіг пӧгерге кирек. Кӧрербіс, ниме полар мыннаң мындар.
Пии аймаандағыларның чооғына морсынғам, хайди олар тӧреен-ӧскен чирлерін арачылапчалар, хайди олар орта пічік пазып тимнеп салғаннар, пеер ағылғаннар. Постарының ағыриин съезд араласчыларының чӱректеріне, миистеріне сиирте читір пиргеннер!
Делегаттарға съездте читіре одырарға кирек! Кізілер парыбысчалар. Съездке килгенде, читіре поларға кирек. Делегат поларға чарадығ олаңай ла пирілбинче. Съездке ызылған кізі аалдағыларға, ӧмезіне ол хайди ирткеннеңер чоохтирға кирек.
Вера Трофимовна Конгарова, Алтай аймааның Аршаннар аал чуртағҷызы, ӱгретчі:
– Мин хакас чонның прай даа съездтерінде аралас салғам. Чииттең ала чӧр парирбын. Съездтең съездке хакас тілін пілерінеңер, аны хайраллирынаңар тӧреміл чоохтапчалар. Хайди тіҷең, ӧнетін программа пар, учебниктер, кічіг палаларға книгалар сығарылча, че хайди-да сурығ пӧгілбинче. Минің кӧрізімнең, піс пу сурығҷа пір орында турчабыс. Мин позым даа тӧреен тілімні ундутчатханға тӧӧйбін. Кічігде аға-ууҷабыста ӧскебіс, іҷе-пабам хакастаҷаңнар. Аршаннардағы школазар чӧргем, пістің прай ӱгредіг программазы хакас тілінең полған, прайзыбыс пос тілінең чоохтасхабыс. Сӧбіремде хада хонғаным Георгий Конгаров хакас тілін чахсы пілче, аалда ол пос тілінең матап чоохтасча. Пістің оолғыбыс пар, ол тілні пілчӧк.
Съездке саңай хакас чоныбыс чыылысча. Сіліг ипчілер, иреннер, оол-хыстар. Уғаа чӧпсініcтіг. Чиит делегаттарның чирібіс, тілібіс ӱчӱн чӱректері ағырчатханы чахсы. Піс аалзар разрез кірерінең тоғыр полғабыс. Ам андағох сурығ Пии аймаанда алтын тілирге кірерге пӧгінчеткеннердең тоғыр турча. Олар кізілердең сурарлар ба? Сурбастар. Капиталлары пар, оларға паза чарадығ кирек чоғыл. Пістің ӱнібіс оларға нимее турбинча.
Евгений Филиппович Мамышев, Асхыс аймааның Асхыс чоғархы аал чуртағҷызы, тренер:
– Мин, алҷаастабинчатсам, 2006 чылда съездте делегат полғам. Пӱӱнгі съезднең тиңнестірзе, минің кӧрізімнең, олох ла сурығлар халған, хайзылары 20 чыл мының алында полған. Кізілер олох. Че нимезі пасха? Андада, сценаа сығып, мындағ хазыр чоохтар чох полған. Кӧбізі кӧмес чалтанчатхан ма, хорыхчатхан ма? Ам чииттер сыхчалар, чоох тутчалар, пір дее нимедең чалтанминчалар. Ол саринаң эволюция сари кӧрінче. Чииттер кӧп, хыйғалар, чарых сағыстығлар. Че чииттернің сағыстарын президиум чағын аларҷых. Олар кӧп сын ниме, хыйға ниме чоохтапчалар, че хайда ол тибіретчең кӱс?
Ноға піс олох ла орында турчабыс? Аннаңар, чоохтабаза даа, прайзы пілче. Ахча чоғыл...
Виктор Иванович Кызынгашев, Асхыс аймааның Пуланнығ кӧл аал чӧбінің пазы:
– Мин хакас чонның съездінде пастағызын на араласчам. Кӧрінче, кӧбізі чахсы саринзар алызығларны сағыпча. Минің кӧрізімнең, делегаттарға ӱн пиріс киреен чахсы чарыт пирбееннер, аннаңар піліc полбин халғабыс. Ол аймахтағы улуғлар чӧбінеңӧк пасталған. Піc аймахта пастағы чыылығдох республиканың хакас чонның Улуғлар чӧбіне кемні кирерге ӱн пирібіcкебіс. Итсе, анзын пілген ползабыс, піcтің аалдаң кізілерні киріп аларҷыхпыс. Анзын оңарбин салғаны хомай. Асхыс аймаанда кізілер пос кӧңнінең сыхханнар.
Хайди тидірлер, таласта сын тӧріпче. Мин пу киректе наа кізібін. Че Андрей Шулбаев чоох тутханын махтирға сағынчам. Орта чоохтанған. Кӧп ниме пілдізі чох, прай ниме азых нимес. Кӧбізі тиліcтеңер, аннаңар, мыннаңар чоох апарча, сынында, тізең, экономиканы пӱдірерге кирек. Мин аал чӧбі бюджедінің пӱдізін кӧрчем, 15-16 миллион салковайдаң парысха ікі ле миллион салковай киліcче. Аал чӧбі толдыразынаң дотацияларға чуртапча. Ам туризмге кӧмес хайығ айландырылча.
Муниципальнай ӱлгӱде тоғынарға чарир, сынап ахча сурии пӧгіл парған полза. Пістің, тізең, ахча чидіcпинче. Аалларда предприятиелер чоғыл даа. Фермерлер пар, че олар тоғынҷыларын санға турғыспинчалар. Салтарында бюджетсер ахча кірбинче. Аал бюджедіне нинҷе кӧп тоғыс орны, ол син ағаа чахсы. Ӱгретчілер дее турыстыра чал ахчазын албинчалар. Ол частар санынаң палғалыстығ. Аалзар килген специалисттерге чурт пирері кӧріл парған, че аны алып алар ӱчӱн илееде кирексініcтерге килізерге кирек.
Алызығлар киректеп...
Хакас чонның ХV съездінде табылған Улуғлар чӧбі, 10 хосхарда пастағы чыылиин иртіріп, устағ органнарының кізілерін тапхан. 55 кізідең чыылығда 49 кізі араласхан
Республиканың Улуғлар чӧбіне табылған кізілер пастағы чыылығда
Чоныбыс адынаң ӱлгӱ алнында чоох тутчатхан халых пірігізінің тоғызын айныдарға киректелчеткені хакас чонның ХV съездінде кӧрінген. Делегаттарның ол кӧңні наа табылған Улуғлар чӧбінің пастағы чыылиина читкенӧк. Чыылығ ізіг иртерін піліп, аны амыр апар полар кізі киректелген. Андағ кізі Галина Трошкина полыбысхан. Галина Алексеевна Хакасияда уғаа кирек тоғысты апарчатхан паза пір халых пірігізінің – ветераннар чӧбінің – кнезі полча.
– Киҷеегі съездте Улуғлар чӧбіне табылған аарлығ делегаттар! Чоныбыс піске хакас чонның Улуғлар чӧбінің сурығларын пӧгерге киртінізін читірген. Мин сағынчам, мында иң турыстығлар табылғаннар. Пӱӱн піcке оларның аразынаң иң турыстығларын Улуғлар чӧбінің устағ-пастаана таап аларға кирек: кнесті, орынҷыларны, нандырығлығ хачыны паза тӧреміл тоғынчатхан органның, президиумның, араласчыларын. Ол кізілер тоғынар паза пос чонына хабазар, – таныхтаан чооғында Галина Алексеевна.
Халыхчы пу орыннарға табылар кізілер алнында уғаа нандырығлығ пӧгіннер турғызыларына паза олар чонның ағырсымнығ сурығларынаң пасха, ідӧк республиканың чуртас-экономика тилізі оңдайларын чахсы пілерге киректер тiп хайығ айландырған. «Кізі, оң даа, сол даа саринзар айланмин, иртіре парбасха кирек!» – теен ол. Ол ідӧк хыйға, ырах кӧрістіг устағҷыны ӧскіріп алары оой нимес пӧгін полчатханынаңар чоох апарған. Кӧзідімге ирткен съездті алып, ол чоох тутхан чииттер уғаа кӧп нимені киректепчеткеннерін сағысха киріп, Улуғлар чӧбі чӧптесчеткен халых пірігізі полчатханын таныхтаан. Аның сӧстерінең, аннаң устапчатхан кізі хылыснаң пулахтат чӧрбеске кирек. Андағ устағҷы тӱзімніг салтарлар пир полбас теен Галина Трошкина.
– Мин Улуғлар чӧбі президиумынаң республикада саназарлар, ол санда толдырығлығ, закон сығарчатхан паза пасха ӱлгӱ органнары, ідӧк халых пірігіcтері, ол уставта таныхталған тус аразына тӱзімніг тоғызын кӧртізеріне ізенчем, – теен Галина Трошкина.
Ӱннерні санаҷаң комиссияны тӧcтеп, Улуғлар чӧбі табығ сурығларын пӧгіп пастаан. Пастап улуғлар хайдағ оңдайнаң ӱн пирерін пӧккеннер. Чӧптер ікі пасха полған: чабых оңдайнаң – ӱн пирісте араласчатханнарның кӧрістерін пілбес ӱчӱн, алай азых оңдайнаң – прайзы кізінің чарадиин пілер ӱчӱн. Салтарында азых ӱн пиріс ӱчӱн 26 кізі ӱн пирібіскен.
Анаң араласчылар Улуғлар чӧбінің кнезіне кандидаттарны сығарарынҷа чоох тудып пастааннар. Кӧрістер ікі чарылып, пу нандырығлығ тоғысха ікі кандидат табылған: алындағы пис чыл кнес полған, Хакасияның Ӧӧркі Чӧбі кнезінің пастағы орынҷызы Пётр Иванович Воронин паза Хакасияның Ӧӧркі Чӧбінің сигізінҷі хығыртииның депутады Василий Иванович Шулбаев. Пётр Воронинні Галина Трошкина сығарған, кандидатха хабасханнар: Анатолий Иванович Сунчугашев, Андрей Серафимович Асочаков, Николай Иннокентьевич Сайбараков, Юрий Карпович Чертыков, Тамара Герасимовна Боргоякова паза пасхазы.
Наа кізіні, ӧӧнінде политика партиязынаң палғалызы чох кандидатты – Василий Шулбаевті – Валерий Алексеевич Кызылчаков сығарған. Аның ады ӱчӱн турысханнар: Таштып аймаа пазы Николай Васильевич Чебодаев, Абаза городтың улуғлар чӧбінің кнезі Александр Николаевич Кузургашев, Таштып аймааның улуғлар чӧбінің кнезі Вера Дмитриевна Сазанакова, Анна Арсентьевна Топоева паза пасхазы.
Паза полбаста, Николай Чебодаев халых пірігізінің уставынҷа ікі кнес тоғынары кӧрілгеніне хайығ айландырған: пірcі аарластығ кнес полча, ікінҷізі – кнес. Че улуғларыбыс ол оңдайны чағын албааннар.
Ӱн пирер алнында полған на кандидат чоох тутхан паза хайди тоғынарға пӧгін тутчатханынаңар искірген. Пётр Воронин дее, Василий Шулбаев тее чоныбысха чахсы таныс, устағҷы опыттары пар кізілер. Чӧптегілер, кандидаттарның чоохтарын истіп, полғанына ла сурығлар пиргеннер, анаң ӱн пиріс пасталған. 49 кізідең 29-зы Пётр Ворониннің ӱчӱн холын кӧдірген.
Іди Пётр Иванович пазағы пис чылға хакас чонның Улуғлар чӧбінің кнезіне табылған. Пётр Воронин, Улуғлар чӧбінің кізілері алнынзар сығып, ағаа ӱн пирген ӱчӱн прайзына алғызын читірген.
– Арғыстар, піcтің алныбыста улуғ тоғыс турча. Улуғлар чӧбінде мағаа прайзы тиңнер. Мин Улуғлар чӧбінің прай кізілеріне азыхпын. Минің телефонымны прайзы пілче. Піс президиумның пастағы чыылиин тимнепчетсе, Николай Васильевичтің чӧбін ӱзӱріге аларға молҷапчам, анаң Улуғлар чӧбіне салтарлардаңар искірербіс. Кем аарластығ кнес, кем кнес полар, алай пір дее алызығлар кирілбес пе? Че піс пу сурығҷа чарадығ аларбыс, сірерге искірербіс, – сӧс пирген хатап табылған кнес.
Кнестің пастағы орынҷызына Андрей Серафимович Асочаков табылған, орынҷыларына – Василий Иванович Шулбаев паза Дмитрий Александрович Тодышев. Нандырығлығ хачаа «Россия чоннарының ассамблеязы» халых-хазна организациязының региондағы пӧлиинiң кнезi Любовь Иосифовна Аёшина турғызылған.
Президиум кізілеріне 15 кізі табылған. Улуғлар оларға Таштып аймаа пазы Николай Чебодаевті паза СВО ветераны Игорь Арчимаевті хозарға чӧптееннер. Че президиумға 15 кізі читкіҷе полчатханы таныхталған. Ағбан пилтірі аймааның улуғлар чӧбінің кізізі Ирина Сон президиумға аймахтағы улуғлар чӧбінің кнезі полчатхан Вячеслав Тутатчиковты кирерінең кизе-тоғыр полыбысхан. Аның чооғынаң, ол республиканың Улуғлар чӧбінің искіріглерін аймахтағы улуғлар чӧбіне читірбинче, тузында искіріг албин, аймахтағылар тоғыстарын толдыразынаң апар полбинчалар. Улуғлар чӧбі, Ирина Анатольевнанаң чаразып, президиумға Виктор Табаткинні кир салғаннар.
Чыылығ сурығларын Улуғлар чӧбінің кнезі Пётр Ворониннің халых пірігізінің тоғыс тӱзімінеңер кӧрізінең тоос саларға сағынчабыс. Позынаңар чоох тударға сыхханда, ол аннаңар мындағ танығ иткен:
– Мин Улуғлар чӧбі алынҷа турча, кізілер – алынҷа тіп полбаспын. Пісті табар алнында тоғынған Улуғлар чӧбін хомзындыр полбаспын. Кнес нимес тоғынча, Улуғлар чӧбі тоғынча нооза. Улуғлар чӧбі – ол хакас чонның съезді таапчатхан толдырығлығ ӱлгӱ органы, нандырығлығ тоғыс тӧреміл тоғынчатхан президиумға артылча. Кӧп сурығ кӧдірілген. Мин киҷее съездте прай чӱреемнең чоохтанғам, прай таныхталған сурығлар тоғысха алылчалар, киректі алыстырарбыс.
Ноға мин аннаңар чоохтапчам? Піcтің алныбыста тӱзедіг киректепчеткен сурығлар кӧп турча, ол санда 2016 чылда хакас чонның ХIII съездінде алылған чарадығларҷа. Пу съездке тимненчеткенде, пістің ідӧк кӧп сурығ сығысхан. Съезд резолюциязын тимнирінҷе ӧнетін тоғысчы ӧме тӧстелген. Пу тоғыс чахығ пиріп тарадары нимес, ол иң пастағызын Хакасия правительствозынаң, министерство-ведомстволарнаң чӧптезері полған. Тиліс пӧгіннеріне кирілбеен сурығларҷа тоғысты апарардаңар муниципалитеттер пастарынаң чоохтасхабыс. Че салтарында город-аймахтардағы улуғлар чӧбі орындағы устағ-пастағнаң хада тимнеен прай сурығлар резолюция проектіне кирілгеннер. Аннаңар піcтің пӧгінібіс – резолюция проектінең пір ай тоғынып, аны чарат саларға!
Мин аймах кӧстеглерҷе тоғысчы ӧмелерін тӧстирге киректелчеткенінең (пу чӧпнең Тамара Герасимовна сыххан) толдыразынаң чарасчам. Андағ ӧмелер поларға кирек.
Пістің президиумның кізілері кем хайдағ тоғыс ӱчӱн нандырғанын пілче. Киҷеегі кӧзідігде Владислав Михайлович Торосовтың сӧстері кирілген: «Пістің региондағы халых чӧрімінде пастыхтар чоғыл!» Ол халых пірігізі, піс прайзыбыс тиңміс, аннаңар прайзын чӧптіг тоғынарға хығырчам. Улуғлар чӧбі, президиум хайди тоғынчатханы ӱчӱн нандырығ устағҷаа артылча, че Улуғлар чӧбінің, президиумның кізілеріне аны-мыны ит тіп чахығлар мин пирбеем паза пирбеспін! Олох туста прай кірген чӧптерҷе паза сурығларҷа чарадығ алыл турған паза пӧгілҷең.
Улуғлар чӧбі, пастағы чыылығны таластығ даа пастаза, пір чӧпке килген. Ізенербіс, наа ӧме уламох чӧптіг тоғынар, читпестерні санға алар паза мыннаң мындар чоныбыс ӱчӱн турызар.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Альберт Толмашов, Наталья Сюптерекова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
