Асхыс аймааның полызии – чааҷыларға
08.04.2026
Хабарлар
Наталья Салтымакова сол саринда
CВО-ға хабазығ. «Пiстiң оолларыбыс ибзер табырах айланар ӱчӱн, чон кӱннiң сай полызығ тимнепче», – тiпче Асхыс аймаандағы Палыхтығ суғ аалның чуртағҷызы, волонтёр Наталья Салтымакова
Наталья Салтымакованаң хаҷанох тоғазарға сағынғам. Че Палыхтығ суғның тыс пiлбес чуртағҷызы маң чохха ла тӱсчеткен. Пiрееде ол гуманитарнай полызығ чыырынаң айғасчатхан полча, пiрееде Луганск алай ба Донецк Чон республикаларынзар теестегi гуманитарнай полызығны апарчатхан алай ба аннаң айланчатхан полча. Ӱр ниместе, тiзең, ол хатап Донбассар полызығ апар килдi. Андартын айланғанда, мағаа Наталья Анатольевнанаң чоохтазып аларға оң полған.
Кӧп палалығ iҷе Наталья Салтымакова волонтёр полыбызарынаңар хаҷан даа сағынмаан. 2022 чылға теере ол олаңай чуртаснаң чуртаан. Пасха ипчiлер чiли, пис палазын ӧскiрген, ӱӱҷiк ас-тамаан одыртхан, иб аразында хайынған. Че хазнада чардыхти мобилизация пасталыбысханда, Наталья Анатольевнаның устаанынаң мобилизацияа тартылған оолларға полызығ тимнелген. Хайди соонаң iлезiне сығысхан, чыылған ниме-ноо оолларға уғаа кирек пол парған.
Хазна президентi чардыхти мобилизация чарлабысханда, Наталья Салтымакова Палыхтығ суғның ӧткiн чуртағҷыларынаң хада садығ тураларында коробкалар турғысхлап салғаннар паза чоннаң ахча чыып пастааннар. Iди ӧменең чыылған ахчаа таңдағы чааҷыларға чейлер, тамкылар, конфеттер, ӧдiктерге чылығ табалдырыхтар (кӱскӱ полған нооза), перчаткалар ал пиргеннер. Оолларны 28 ӱртӱнде прай посёлокнаң ӱдескеннер. Пу кӱнде Наталья Салтымакованың тӧреен кӱнi полған, аннаңар ол аның сағызында ӱрге халған.
Iдӧк ол ам даа ундутпинча, хайди пiстiң ооллар, Омсксар читкенде, тасхар ӱр тур салғаннар. Кӱскӱ кӱзiн алчатхан, тасхар соохтар турыбысхан. Андада Палыхтығ суғдағы ипчiлер чыған ниме-ноолар чааҷыларыбысха туза пол парғаннар. Хакасия пазы Валентин Коновалов андар читкенҷе, олар, хол-азахтарын чылыдып, чей-кофе iзiп чылынғаннар.
Iди палыхтығ суғдағыларның полызығ тоғызы пасталған. Соонаң олар ух-чулухтар палғап пастааннар, балаклавалар, чылығ кофталар тiгерге ӱгренгеннер. 2022 чылдаң пеер кӧмес нимес тус ирт парды. Пу тусха чааҷыларға гуманитарнай полызығ чыыры паза оларны андар читiрерi хаҷанох иптел парған тирге чарир. Кип-азахтар чааҷыларға чыл ибiре киректелче. Олар, тiзең, ниикке нимес турчалар. Аннаңар палыхтығ суғдағылар, истернi оптнаң алып, оларны прай пос холынаң тiкчелер. Iди ниикке сых парча. Посёлоктағы организацияларның ӧмелерi дее пу чахсы киректең оортах турбинчалар. Олған садтағылар окоп свечiлерiн урчалар, имнег пункттағылар операция итчең наборлар тимнепчелер, ағас хонии газтығ баллоннар, чайғы душтар, чылығ перчаткалар пирчелер, алтын аныпчатханнар пестер, тегiлектер, машинаа хоза частьтарны, истер, генераторлар ал пирчелер. 2022 чылдаңох сығара хада-пiрге тоғынып, пу тусха чахсы пiлiсчелер, тоғыс пӱдiрiл парған, полғаны ла позының кӧстеен пiлче.
Олаңай чуртағҷылар, тiзең, конфеттер, печеньелер, улдурған иттер, чейлер, роллтоннар паза даа пасха чиистер чыырға полысчалар. Оларны алынҷа коробкаларға салғлап, ручканаң прай таныхтап салчалар. Мындағ оңдайнаң палыхтығ суғдағылар ла нимес, прай муниципалитет тоғынча тирге кирек.
Ӧнетiн чаа операциязы пасталыбысханда, кӧбiзi пастап хайди хабазарын чахсы пiлбеен. Че халғанҷы чылларда Асхыс аймаандағылар пiр ӧме полыбысханнар. Аал-посёлоктар пар-чох кӱзiнең СВО-дағыларға полысчалар. Iди гуманитарнай полызығ кӧптең кӧп чыыл сыххан. Асхыс аймааның чуртағҷылары чыған гуманитарнай полызығны Наталья Салтымакова позы апар сыххан. Прай читi хати гуманитарнай полызығ читiрген.
– Мының алнында Асхыс аймаа чыған гуманитарнай полызығны пiс Ағбанға читiре апарҷаңмыс, че 2024 чылдаң, тiзең, пiс чыыл парған ниме-нооларны позыбыс апар сыххабыс. Волонтёрлар группазы iдӧк ле адалча – «Асхыс аймааның полызии», – чооғын пастапча тыс пiлбес ипчi. – Ноғадаңар пiс алынҷа чорыхха сығып пастаабыс? Пiстiң аймахтаң парған оолларға туған-чағыннары чыған полызығны холдаң холға читiрер, чир-суғҷыларыбысха тоғас турар ӱчӱн. Чааҷылар пiстi, чир-суғҷыларын, кӧр салзалар, кӧңнiлерi кӧдiрiл килче. Мин гуманитарнай полызығны апарзам, Хакасиядағы чааҷыларнаң тоғазарға матап кӱстенчем, оларға посылкаларға постарың килiңер тiпчем. Пiлчем, олар чир-суғҷыларын кӧр салзалар, ӧрiнерлер, кӱстерi дее хозыл парар. Аннаңар пу чорыхтар оларға уғаа киректер. Хатап таныхтапчам, уғаа!!! Коробкаларда чир-суғҷыларыбыстың ады-солалары пазылча. Оларны позына алай ба аның адынаң килген кiзее пирiбiсчебiс. Ибдең алған чиис оларға кӱс паза iзенiс пирче полбас па?
Ирткен Наа чыл алнында иң улуғ таарлағ апарғабыс, 100-ке чағын кiзее. Пу наада парғанда, iдӧк илееде кiзее посылка читiр пиргебiс. Ооллар ниме сурғаннар, аны аларға сiренгебiс. Оларға улуғ нимес генераторлар, шуруповёрттар, бензопилалар, хайах-сӱрткiлер, тегiлектер, пестер, кип-азахтар, чӱленҷең сетьтер, дроннардаң чазынҷаң чорғаннар, имнер, суғлар. Суғдаңар алынҷа чоохтирға кирек. Хакасиядаң парғаннар, «Хан-Куль» суғны кӧр салзалар, оңнығ ла ӧрiнминчелер. Хакастар iдӧк талғанны кӧр салзалар, сырайлары чарып килче. Аннаңар суғны паза талғанны пiс сыбыра ал чӧрерге сiренчебiс. Палаларыбыс оларны сахтапчатханын пiлчебiс.
Фураа iдӧк iкi машина кiр парған. Оларны андар апарар алнында прай тыхтап алчабыс. Оодылых машинаны андар апарарға хорғыстығ. Ол машина пiрее чирде кинетiн турыбысса, пiстiңнерге хайди поларға? Ол – оолларның хазии, чуртазы. Улуғ алғыс читiрерге сағынчам Асхыс суғ хазында орныхчатхан автосервистiң устағҷызына. Аның фамилиязы – Коков. Аның устаанынаң СТО-ның ус холлығ тоғынҷылары СВО-зар ызылчатхан машиналарны iстi-тастынаң прай иптеп пирчелер паза тоғыс ӱчӱн ахча албинчалар.
Iдӧк Асхыстағы ӧрт ӱзiрҷеңнер, 18 № училище чахсы полысча. Олар фуразар товарларны таарлапчалар. Студенттер, тiзең, огнетушительлердең пестер ит сыхтылар. Амды прай Асхыс аймаа оларға иргi огнетушительлерiн ысча. Тоғыснаң училищенiң преподавательi Александр Мамышев устапча.
Андар гуманитарнай полызығ апарарынаң пасха, пiс оолларыбысха ахчанаң полысчабыс. Ӱр ниместе чир-суғҷыбысха улуғ машинаа хоза частьтар табырах кирек пол парған. Аны аларға ахчазы чоғыл. Пiс, нинҷе ахча кирек полған, табыраанҷа ыс пиргебiс. Чааҷы, кирек ниме-ноо алып, видео суурып алай ба сом идiп, интернет пастыра чонға кӧзiтче паза алғызын читiрче. Iди прай чааҷылар. Чоохтирға сағынчам, пiс чоннаң чыылған ахчаны оларға ысчабыс. Асхыс аймаанаң парған чааҷылар минзер хараа даа, кӱнӧрте дее сурыныснаң айланчалар. Прайзында даа минiң телефон номерiм пар. Аннаңар счётта ахча сыбыра поларға кирек.
Чон ахчазынаң iдӧк гуманитарнай полызығ апарған фура ӱчӱн тӧлелче. Мының алнында 250-ҷе муң салковай сых парчатхан, ам 280 муң салковай пол парған. ГСМ паазы ӧсче нооза. Аны тӧлебезе, товарны хайди апарарбыс? Пiс Саяногорсктағы идiнҷекнең тоғынчабыс. Юрий Иванович Симоновха хаҷан даа улуғ алғызым читiрчем. Пик хазыхтығ ползын. Республикадаң парчатхан гуманитарнай полызығларны ол ла апарча. Ахча албинча, ГСМ на ӱчӱн тӧлеп пирчебiс. Аннаң айланчатса, пiрее товар алып аларға сiренче, хуруғ килбес ӱчӱн.
Ахчадаңар чоох пар сыхханда, таныхтирға сағынчам, хай пiреезi 100 салковай кӧп нимес тiп сағынча. Анзы саба сағыс. 50, 100, 150 салковай ол чахсы полызығ. Полған на кiзi, сӧбiре пу син ахча ызыбыс турза, 1000 муң салковай азыра чыып аларға чарир. Ол ахчаа, тiзең, пiс нинҷе-де коробка сыхтығ салфетка ал поларбыс! Оларнаң чааҷылар хол-сырайларын нинҷе-де кӱн чысхланарлар. Анда суғнаң сидiк, аннаңар сыхтығ салфеткалар уғаа кирек.
Хай пiреезi полыс пирерiм килче, че ахчам чоғыл тiпче. Мин оларға оох халастар хурудыңар, оттар теерiңер тiпчем. Пiлчезер бе, хайди пiстiң оолларыбыс тайға оттарынаң хайнадылған чейлерге тың хынчалар? Халғанҷызын пiс пис муң хапчых от апарғабыс. Аны ӧӧнiнде палыхтығ суғдағылар тимнееннер. Аны iзiп, чааҷыларға ибде пол килген чiли пiлдiрче, паба-iҷемнi, аға-ууҷамны сағын килгебiс тiп ӱндесчелер. Андағ сӧстер соонаң хайди оларға полыспас?
Оолларыбысха пасха даа оңдайларнаң полызарға чарир. Кӧзiдiмге, Асхыс аймааның ветераннар чӧбi ирбен оттарнаң оберегтер итче. Пiс, палыхтығ суғдағылар, ӱӱҷiк ас-тамаанаң борщ тимнепчебiс. Яблахты, морковьты, свёкланы, капустаны, хурудып, пiр пызырымға чидер иде пакеттерге урғлап салчабыс. Чааҷылар хайнаан суға тушёнка, борщ хозыбысчалар, кӧмес хоза хайнадыбысчалар, мына татхыннығ паза iзiг ӱгре тимде. Борщты тимнирге сидiк нимес, интернетте дее кӧрiп аларға чарир. Аны пасха даа региондағылар тимнепчелер.
Хаптар чи хай син кӧп кирек! Чааҷылар, хаптарны хумнаң хаптап, арачыланыс стенелерiн пӱдiрчелер. Iдӧк олар удаа кӧс чӧрчелер. Хаптарзар тудынҷаң-хабынҷаң ниме-нооларын суххлап кӧcчелер. Пiс амға теере ах хаптарны ахчаа ал турҷаңмыс, че ол даа хаптарға ахча кӧп хорап парҷаң. Соонаң Асхыс аймаанҷа СВО-зар тузаланған хаптар киректелчеткеннеңер чарлағ позыдыбысхабыс. Улуғ алғыс фермерлерге паза олаңай чуртағҷыларға. Олар мал-хустарына тамах, сула, кӧче паза даа пасха ниме-ноолар удаа алчалар, хаптарын, тiзең, хайдар идерiн пiлбинчеттiрлер. Пiске, тiзең, олар суғ ла чiли кирек полғаннар. Iди чуртағҷылар 100-ер, 500-ер хап ағыл сыхханнар. Хай пiрее ипчiлер оларны чууп таа салтырлар. Аннаң пасха халас, оох халас итчеткеннер хаптар илееде пирглееннер. Халғанҷы чорыхта пiс пис муңҷа хап апар салғабыс, неке! Хайдағ туза ағыларлар олар пiстiң чир-суғҷыларыбысха!
Чоохтирға кирек, гуманитарнай полызығ апарзабыс, андағы госпитальларға кирек ниме-ноолар хайди даа кир пирчебiс. Оларға пiс ле нимес, прай регионнар хабасчалар. Пiс пiр чааҷы госпитальынаң чағын тоғынчабыс. Палығлатхан чааҷыларны иң пастап оларзар ағылча одырлар. Имҷiлер, пастағы полызиин пирiп, аннаң андар регионнарзар ысчалар. Халғанҷы хати гуманитарнай полызығ апарғанда, пiс оларға тоортчаң камера апар пиргебiс. Iдӧк бинттер, зажимнер, тӧзек-частыхтар, чорғаннар читiргебiс. Палығлатхан чааҷы, пастағы полызығ алған соонаң, аннаң андар ызылча нооза. Аны ӧӧнiнде покрывалонаң на чаап апарчалар. Ол покрывало, пiлдiстiг, паза айландырылбинча. Пiс апарған ниме-ноо госпитальда нинҷе-де ле кӱнге читкен полар тiп сағынчам. Аннаңар анда тӧзек-частыхтар, покрывалолар кирек ле полча.
Ибзер айланар алнында госпитальның ӧӧн имҷiзi пiстең ноутбук ағыл пирерге сурынған. Госпитальларны ыырҷылар iдӧк чох идерге кӱстенчелер. Ӱр ниместе олар ноутбук чох халтырлар, чааҷыларның ады-солаларын, хайдаң килгенiн, хайди палығлатханын прай компьютерзер кирiп, сан пирiс идерге кирек нооза.
Тиксi алза, Асхыс аймааның аал-посёлоктары прай полысчалар: палыхтығ суғдағылар, тӧӧ пазындағылар, пирiкчулдағылар, писхамҷыдағылар, асхыстағылар, асхыс станциядағылар, пуланнығ кӧлдегiлер, чоғархы пазадағылар, кызластағылар паза даа пасхазы. Улуғ даа нимес аалыҷахтарның чуртағҷылары оортах турбинчалар. Аал пастары прайзы чиңiс ӱчӱн тоғынча.
Асхыс аймаа полысчатханы уғаа поғдархастығ. Пiстiң муниципалитет пай нимес, килкiм предприятиелер асхынах. Кӧбiзi бюджет киреенде тоғынча, пасхазы пенсияда, че, андағ даа полза, чон пос кӱзiнең полызарға кӱстенче.
Асхыс аймааның чуртағҷылары прай кӱзiн салып чааҷыларға полысчалар. Анзы сын! Че пар iдӧк пасха чуртаснаң чуртапчатхан чон. Олар кирек аар парчатханын сизiнминчеткенге тӧӧйлер. Я, ӱлӱкӱннер поларға кирек. Илбек Ада чаа тузында даа чон Наа чылны удурлаҷаң, тӧреен кӱннернi таныхтаҷаң, театрларзар, концерттерге чӧрҷең. Че минiң кӧрiзiмнең, пайрамнарны кӧмес амыр арах иртiрерге кирек. Кӧзiдiмге, салюттар тигiрзер позытханы – анзы артых. Ам салюттар позытчаң тус нимес. Паза ағаа ахча хоратханҷа, чааҷыларыбысха полыс пирiңер.
Амды пiс теестегi гуманитарнай полызығны апарарға тимненчебiс. Анда футболкалар, ыстаннар, чорғаннар, чуунынҷаң ниме-ноолар, имнег тирiглерi киректелер. Аннаң пасха чааҷылар мотоцикллер удаа чахыпчалар. Iдӧк дроннарға зарядкалар, генераторлар, улуғ нимес пестер, 3Д принтерлер кирек. Хай пiрее тирiглер аарлыға турчалар. 3Д принтерлер полза, олар кирек ниме-нооларны постары сығарып ал турарлар. Рациялар паза дроннарны ситкiпчеткен оборудованиелер киректелче. Аннаң пасха имнер сыбыра киректелче. Ачырғасха, халғанҷызын парғанда, имнер кӧп чыып полбаабыс. Анда хан тохтатчаң хурлар, ағырығны амыратчаң имнер паза даа пасхазы киректер.
Паза пiр танығ идерге сағынчам. Минiң оолғым анда iдӧк хазна чахиин толдырған. 20 частығ. Халғанҷы чорыхха сығар алнында аннаңар хомай тылаас килген. Ылғаам, чӱреем чара чачырап парарға тимде полған. Че хайди поларға? Позымда кӱс таап, гуманитарнай полызығны фуразар таарлап, чолға сыххам. Аннаң айланғанда, пiр дее кӱн тохтабин, теестегi гуманитарнай полызығны чыырынаң айғас сыххам. Минiң паламның ӱчӱн пасха чааҷылар полызығ чох халарға киректер бе? Чох! Амды пiстiң чир-суғҷыларыбыс мағаа матап хабасчалар, оларның чылығ сӧстерi мағаа им-том осхас. Оларға полызып, позыма даа ниик пiлдiрче. Пу тоғысты тохтат салзам, мин чобаға прай пастыр саларбын.
Аннаңар пу тоғысты мағаа даа, пасхазына даа тохтадарға чарабас. Чир-суғҷыларыбысха полысчатхан Асхыс аймааның прай чуртағҷыларына алғызым читiрчем: аал-посёлок пастарына, гуманитарнай полызығны чыыр тоғыснаң устапчатханнарға, олаңай чуртағҷыларға. Кем пу тоғысха чағын пастырбинча, оларны «усхунарға» хығырчам. Оолларыбыс, хаҷан полза, айланарлар. Олар матыр полып ибзер килерлер.
Сом Наталья Салтымакованың архивінең
Автор :
Оксана Котюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
