Аарлас паза улуғлас
07.04.2026
Хабарлар
Хумартхы чардыны азарында араласхан кізілер
Танығлығ кирек. Пiстiң чонның саблығ оолғы, архитектор Анатолий Балтыжаков, пайрамнығ 60 чазына пiр чыл iкi ай артиинаң халғанда, ах чарыхтаң парыбысхан. Ол чуртаан тура хабырғазында пу наада хумартхы чарды турғызылды
Чоох тутхан, постарының сағыстарынаң ӱлескен кiзiлернi исчетсе, чайаачы кӧңнiлiг чир-суғҷыбыс iкi-ӱc кiзiнiң чуртазын чуртаанға килiс парча. Анатолий Балтыжаковты чахсы пiлген, аннаң хада тоғынған, пiр турада чуртаан кiзiлер андағ сағыснаң сала даа iкiнҷiлес чох чаразарҷыхтар. Чайаачы кӧңнiлiг ус парчан чирде маңнанарға, таныстарына кӧмес тее полыс пирерге харасчаң.
– Паза кӧрзем, Анатолий Георгиевич пiстiң тураның чуртағҷыларының чыылиинда чоох тутчатхан полча, кiр-похсахты арығлап турарға чӧптепче. Аның соонда позының проектi хоостыра пӱдiрiлчеткен кинотеатрда тоғыс хайди парчатханын сыныхтирға чӱгӱр париған полча.Чуртирға най тың маңзыраан кiзi тiҷеңмiс, – Ағбандағы Пушкиннiң орамазындағы 25-ҷi тураның стенезiндегi хумартхы чардыны пайрам кибiрли асчатханында араласчатхан улуғ частығ кiзiлер cағысха кирчеткеннер пiстiң ай-тыс пiлбес хылыхтығ чир-суғҷыбысты.
Позының соонда тӧреен чирiбiс чуртазында чарых iс артысхан архитектор Анатолий Георгиевич Балтыжаковха чарыдылған хумартхы чардыны пайрам кибiрли азарында араласханнар Хакасияның Улуғлар чӧбiнiң кнезi, Хакасияның Ӧӧркi Чӧп кнезiнiң пастағы орынҷызы Пётр Воронин, Хакасияның Улуғлар чӧбі президиумының араласчызы, тынағдағы халыхчы Анатолий Сунчугашев, Хакасияның культура министрi Светлана Окольникова, Хакасияның Улуғлар чӧбі президиумының араласчызы, Хакасияның чон артизi, хумартхы чардыны тимнеен скульптор Вячеслав Кученов паза даа пасхазы.
Чон алнынзар сыххан кiзiлернiң полғаны ла Анатолий Георгиевич тӧреен чирiн тилiдерiне, ӧңнендiрерiне хайдағ улуғ хозым иткенiн cағысха кирген, аның тоғыстарына пӧзiк паалағ пир турған. Iди поларға кирек. Ағаа Ағбанның орамаларында усанабас ла оңдайнаң учурап парзаң, ол сыбыра хайдар-да маңзырапчатхан полҷаң. Пiрее хати, тiзең, чахсы танызы орта пол парза, сала даа iкiнҷiлес чох холтыхтап, позы парчатхан орынзар хада апарарға, чолами анда хайдағ ӱзӱрiг полардаңар чарыт пирерге харасчаң, полызығ киректелчеткенiн чазырбаҷаң.
– Пiстiң городча пастыр чӧрчетсе, хакас кибiр-кӧрiмнiг туралар тоғаспинчалар даа. Минiң проектiм хоостыра пӱдiрiлген кинотеатрны хайди адирдаңар талазығ пасталыбыстыр. Сiрер газета пастыра хабас пирҷең ползар, чарирҷых, – чӧптеп сыхты пiрсiнде Анатолий Георгиевич минi автовокзал хыринда тудып алған туста.
Паза даа ӱр сағынмин, автовокзал хыринда пӱдiрiлген наа кинотеатрзар апар сыхты. Аның хыринҷа иртчетсебiс, ағаа матап ӧкерсiнҷеңмiс, городтағы кинотеатрлардаң арон пасха пӱдiрiлтiр тiп таныхтаҷаңмыс. Ол тузаланысха кирiлгелек полған. Аннаңар архитектор Балтыжаков ағаа хакас ат пирердеңер кiзiлернi чӧптеп чӧрчеткен. Пiстiң газета даа ол чӧрiмнең хыйа турбаан, таллағ пастаан. Пола-пола килгенде, «Ынархас» тiп адирдаңар чарадығ килген. Хакас буквалар чоғыл нооза, чоон иде пас салар парчан оңдай пар. Ағбан городтың устаана таласчаң-сарысчаң пiр дее сылтағ табылбинча. Че город пазының кӧңнiне андағ килiстiре ат кiрбиндiр. Аннаңар амғы «Наутилус» кинотеатрға ол туста «Октябрь» ат пирілген.
Хакасияның энциклопедиязында архитектор Анатолий Георгиевич Балтыжаков Алтай аймаандағы Покояковтар аалында 1 кӱргенде 1942 чылда тӧреен тiп таныхталча. Сағам ол аал чоғыл. Аннаңар аны Хызыл Салда аалда тӧреен тiп пас салчатхан осхастар. Оолағас кiчiг полғанда, iҷе-пабазы Тувазар кӧс парыбыстыр. Школаа анда чӧртiр. 1965 чылда Новосибирсктегi инженер-пӱдiрiг институдының архитектура пӧлиин тоостыр. Чиит специалист Ағбанзар айлантыр. Аны хазна органнарының архитектура пӧлиинiң устағҷызына турғысчаңнар. Позының тоғызына ол чахсы сыданҷаң.
Iди Ағбанда 5 чыл тоғын салғанда, Анатолий Балтыжаков СССР-ның Архитекторлар пiрiгiзiне алылча. Пу уғаа махтағлығ кӧзiдiм тiп таныхтирға чарир. Анзы чиит специалист городтың устааның чахығларын тузында паза чахсы толдыр турғанын маңат киречiлепче. Тиктең нимес аны Ағбан городтың ӧӧн архитекторына турғызардаңар чарадығ алылған. Че ол анда ӱр тудылбаан, Анатолийнi «Ағбангражданстрой» проектнай институттың пӧлiк устағҷызына алып алчалар. Мында даа ӧзiс харахха кӧрiндiре. Улуғ институтта пӧлiк устағҷызы полыбызарға оой ла нимес. Чахсы кӧзiдiм-чидiглер кӧп поларға кирек.
Архитектор А.Г.Балтыжаковха чарыдылған хумартхы чарды пайрам кибiрли азылчатханда, аннаң хайди тоғасчаң, чапсых чоох-чаахнаң одырҷаң полғаныбыс cағысха кiр килген. Анатолий Георгиевич, позының проекттерi хоостыра пӱдiрiлген тураларны кӧзiдiп, оларны чуртасха кирер cағыс-пӧгiн хайди тӧрееннеңер чоохтирға хынҷаң. Пiске, хабарҷыларға, тiзең, штаттағы нимес полысчыларыбысты ӧткiн хайынарға кӧӧктiрерге киректелҷең.
Ол даа сылтағнаң редакциядаң ырах нимес хасхайыс турчатхан 9 хадыллығ туралардаңар чоохтап, ӱнiнде хайдағ поғдархас истiлчеткенiн сизiнiп, аалҷымны Щетинкиннiң орамазындағы пӧзiк тураларның проекттерi хайди тимнелгеннеңер, пӱдiрiлгеннеңер хығырығҷыларыбысха хынығ арах пас пирерге кӧӧктiр сыхчаңмын.
– Турчалар, турчатсыннар саңай даа. «Орбита» магазиннiг пӧзiк хадыллығ тураның проектiн уғаа хынып толдырғам. Мына хайда сынап чайаачы тоғыс. Хоза пӱдiрiглерi чи хайдағ ӧрiнiс ағылҷаң полдылар. Хайдағ даа проект тимнеп салза, аны городтың устағ-пастааның алнында арачылирға киректелче, – чоохтаҷаң аалҷым.
А.Г.Балтыжаковтың проекті хоостыра пӱдірілген «Орбита» сіліг тура (1990 чыллардағы кӧрім)
Аның сӧстерiнең, ол пӧзiк хадыллығ тураа хоза проекттер тимнебеен полза, амғы «Чылтыс» кӧзiдiг залы даа илееде соонда тимге сыххадағ полтыр. Хынчатхан тоғызы хоостыра ағаа сидiксiнiстер орта поларын азынада оңарып, ол пасха архитекторны хада тимнирге чӧптеп алҷаң. Iди хай пiрее тураларның пӱдiрiглерiне хоза проекттернi Александр Кульченконаң алай Андрей Секунданаң хада тимнеҷеңнер.
Icтенiс чолында пiрее хати хомзыныстар орта полҷаңнар ба тiп сурыбысханымда, чайаачы устың сырайында мӧңiссiрес сизiнерге чарир полған. Анаң мындағ хомай киректеңер искiрген. «Шира» курортта пiстiң чонның пурунғы кибiр-чозахтарын килiстiре тузаланып, хакастарның оңдай-хылиин чахсы кӧзiтчеткен кӧрiмнiг кафенiң проектiн тимнеп пирерге чахығ-сурыныс килгенде, Анатолий Георгиевич, сала даа iкiнҷiлебин-тӧлкеленмин, чайғы ибiҷектер пӱдiрiлер проект тимнебiстiр. Пу тоғыста араласчатхан пӱдiрiгҷiлер, сала даа таласпин, аны «3 ибiҷек» адап салтырлар. Ол кафе тимге сыхханда, аны iстi-тастынаң чазабызарға саблығ хоосчы Владимир Тодыков чапсынтыр. Iди ӱр ниместiң не аразына «Шира» курортта тынанчатхан-имненчеткен кiзiлернiң «3 ибiҷек» кафе хынчатхан орыннарына айлан партыр. Хазнабыстың аймах пулуңнарынаң чыылысхан улус, ол кафе хайди пӱдiрiлгенiн, чазалғанын кӧрiп, чоо таңнаҷаң полтыр. Аны ла кӧрiп-ӧкерсiнiп аларға кiзiлер чыылысчаң осхас.
– Хайдағ-да чабал хылыхтығ, iстi чохтар Толя Балтыжаковнаң хада парчан кӧңнiбiс салып, тимге сығарған кафенi ӧртебiскеннер. Толя матап хомзынған, – чоохтаҷаң саблығ хоосчы Владимир Тодыков.
Ағбанда даа, тиксi Хакасияда даа тӧреен чирiбiстiң саблығ оолғы Анатолий Балтыжаковтың проекттерi хоостыра кiзiлер чуртаҷаң кӧп хадыллығ туралар, хазна учреждениелерi илееде пӱдiрiлгеннер. Аннаңар Хакасияның Улуғлар чӧбi пастааны хоостыра улуғ таланттығ чир-суғҷыбысха хумартхы чарды тимнеп, асханы уғаа махтағлығ кирек тiп таныхтирға чарир. Чиит тӧл, аның хыринҷа иртчедiп, мындағ олаңай турада хайдағ саблығ архитектор чуртааннаңар чоохтас турар.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти паза интернеттең
Автор :
Анатолий Султреков
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
