Пiлiзiп, ынағлазып чуртирға
02.04.2026
Хабарлар
«Перспектива» халых чыындызының устағҷызы Ирина Чулкова
2 хосхарда – Аутизм сурығларынҷа хабарлар тарадар тиксi тилекейдегi кӱн. «Аутизм» грек тiлiндегi «autos» сӧстең пӱткен, ол «позым» тiп тiлбестелче
Психологтарның паза ӱгретчiлернiң таниинаң, «аутизм» диагноз нимес, ол кiзiнiң оңдайы, хаҷан пала пос сағыстарынаң сығарға хынминча, ол чалғысхан поларға истенче, ибiркiлернең палғалыспинча. Тилекейдегi хазых хайраллир организацияның (ВОЗ) таниинаң, чир ӱстӱнде полған на 65-ҷi паланың аутизм пілдіріглері пар. Халғанҷы чылларда андағ палаларның саны хозылча.
Хакасияда «Перспектива» сӧбiрелерге паза олғаннарға полысчаң халых чыындызының араласчылары уйан хазыхтығ палалар ӧскiрчеткен сӧбiрелерге хабасчалар. Фондтың тоғызынаңар паза аның тузазынаңар устағҷы Ирина Чулкова чарытча.
– Ирина Изосимовна, позыңардаңар паза фондтаңар чоохтап пирiңер.
– Мин «Перспектива» сӧбiрелерге паза олғаннарға полысчаң халых чыындызының тӧстегҷiзі паза устағҷызы полчам. Минiң пӧзiк ӱгредiглер пар, специальность хоостыра ӱгретчi, социальнай реабилитолог паза дефектолог полчам. Фонд 5 чыл мының алнында коммерческай нимес организация чiли пiчiктерге кирiл парған, че сынында позының тоғызын ол аның алнындох пастаан. Пiстiң фонд аймах полызығлығ профессияларның специалисттерiн – ӱгретчiлернi, логопедтернi, дефектологтарны, социальнай реабилитологтарны паза даа пасхаларын – пiрiктiрче. Фонд оларға волонтёрларға паза хазии уйан палаларны ӧскiрчеткен сӧбiрелерге хада тоғынарға оңдай пирче.
Пiстiң организация кинек, уйан хазыхтығ паза сағызы пасхаҷыл тилiпчеткен палаларны ӧскiрчеткен сӧбiрелерге социально-психолого-педагогическай хабазығ пирерге кӧстег турғысча. Ол сӧбiрелернiң чуртастарын чахсыландырар ӱчӱн, прай специалисттер, волонтёрлар паза iҷе-пабалар постары даа улуғ тоғыс апарчалар.
– «Перспектива» халых чыындызынаң полызығ сурирға сағынчатханнарға хайдар айланарға киректелче?
– Пiс фондтың полызиин кирексiпчеткен полған на сӧбiренең тоғынарға хаҷан даа тимдебiс. Пiснең социальнай сетьтер, ВК-страницазынҷа палғалызарға чарир. Полған на кiзее нандыр пирербiс. Социальнай сетьтер пастыра пiстiң программаларыбысты, фондтың чуртазынаңар, мероприятиелерге хығыртығларны паза даа пасха хабарларны таап аларға чарир. Ӧткiн чуртас оңдайын апарчатхан паза фондтың тоғызы хайиин тартчатхан сӧбiрелер пicнең палғалыссыннар.
Фондта илееде чыл хада-пiрге тоғыс апарчалар ол сӧбiрелер, хайзылары «аларға» ла нимес, iдӧк постары ибiркiдегiлерге полызарға паза хабазарға тимделер. Прайзы удур-тӧдiр полызарға тимде. Халых чыындызынзар кiрчелер сӧбiрелер, хайзылары пасхаҷыл оңдайнаң тилiпчеткен палаларны наа ла ӧскiрерге пастапчалар, iдӧк опыттығ iҷе-пабалар пар. Олар опыттарынаң ӱлесчелер. Аннаңар халых чыындызы улуғ туза ағылча тирге чарир. Пiстiң пiрiгiсте ӧӧнiнде сӧбiрелер, хайда «аутизм» диагнозтығ палалар ӧсче, тоғыс апарчатхан ӧмеде чахсы опыттығ паза пiлiстiг специалисттер. Ӧмезер кiрче ӱгредiглiг специалисттер, аннаңар тоғызыбыс тӱзiмнiг парча тiп чоохтаза, саба полбас.
– Фонд хазна программаларында араласча ба?
– Коммерческай нимес организация чiли пiчiкке алылғаннаң пеер пис чыл тоғын парирбыс. Пу тус аразына прай пис федеральнай грант утып алғабыс, оларны прайзын чуртасха иптiг кир салғабыс. Iдӧк гранттарның сан пирiс салтарларын прай тузында пир салғабыс, анзына пicтiң тоғызыбыста улуғ хайығ салылча. Ирткен чылда Хакасияның iстенiс паза социальнай арачыланыс министерствозының субсидиязынаң тузаланғабыс. Амды наа хазна программаларынаң мыннаң мындар тузаланар оңдайларны кӧрчебiс.
– Ирина Изосимовна, хайди Сiрер постарың пу тоғысха килгезер?
– Мин 31 чыл азыра ӱгредiг системазында iстен парирбын. Ол тус аразына ӱгретчi дее полғам, устағ-пастағ тоғызында даа iстенгем. Ӱгредiг системазының прай синнерiнде тоғынарға килiскен, олған садынаң пасти квалификация кӧдiрҷең институтха теере. Хаҷан мин улуғ опыттығ паза чахсы профессиональнай пiлiстiг полғанда, аутизмнiг паланаң тоғынарға килiскен. Анаң сизінгем, пiстiң ӱгредіг системазында апарылчатхан тоғыс андағ палаа читкiҷе нимес. Аннаңар мин пу кӧстегҷе тоғыс апарып пастаам.
– «Перспектива» чыынды хайдағ тоғыс апарча?
– Пiстiң чыындыбыста аймах-пасха программалар. Оларның ӧӧн кӧстее – сағызы пасхаҷыл тилiпчеткен палаларға чон аразында истiг чуртирға паза посты орта тудынарға, пасхаларынаң пiлiзерге ӱгредерi. «Аутизм» диагнозтығ алай пiлдiрiглiг палалар пос алынҷа, пасхаларына хозылбин, тудынчалар. Оларға социализация саринаң полызарға киректелче, ол тоғысты сӧбiреде пастирға кирек.
Iҷе-пабаларға паза палаларға хабазығлар кӧрiл парған. Сӧбiре клубы тоғынча, iҷе-пабаларға алынҷа мастерской клуб пар, «ментальнай» тилiстiг саарбахтарға профессия таллир мероприятиелер иртiрчебiс, аймах специалисттернең чоохтазығлар апарылча, республиканың аймах-городтарында чуртапчатхан сӧбiрелер фонд иртiрчеткен мероприятиелерге сыбыра кил парчалар. Iдӧк cӧбiрелерге хысхы паза чайғы тустарға тынанҷаң лагерьлер тӧстелче, хайда палаларнаң паза iҷе-пабаларнаң реабилитация иртірілче. Андағ лагерьлер, ӱс тее кӱнніг полза, аарлығ сых парча. Анда чуртиры, азыранары прай кӧрiл парча паза палаларға, iҷе-пабаларға паза сӧбiрее алынҷа программа тимнелче.
– Iҷе-пабаларның хомзыныстары хоостыра таныхтирға чарир, палаларның кӧбiзi ибiркiлернең пiлiс полбинча, ӧӧнiнде пос алынҷа тудынча, ол аутизм пiлдiрiглерiнең палғалыстығ полар ба?
– Пӱӱнгi кӱнде чиит тӧл пасхалалча. Мының алнында, гаджеттер чох полғанда, олғаннар удур-тӧдір ааллап чӧрҷеңнер паза тасхар ойнаҷаңнар. Анзы оларға ибiркi чоннаң паза пасха олғаннарнаң чахсы пiлiзерге полысчаң. Амғы туста палалар телефоннардаң смс пазызып палғалысчалар, компьютер пастыра ойнапчалар, аннаңар оларның тоғазып чоохтасчаң алай ойнаҷаң кирексiнiс тее чоғыл. Ол сидiксiнiс «аутизм» диагнозынаң палғалыстығ нимес, ол амғы тустағы сидiксiнiс тирге чарир. Аннаңар палаларның тилiзi сӧбiренең палғалыстығ полчатханын таныхтапчам. Пала кiчiгдең сығара iҷе-пабаларның хайиинда поларға кирек, гаджеттернең не айғаспазын. Соонаң ол сидiксiнiстерге ағыларға айабас.
Таныхтирға кирек, аутизмнiг палалар пос алынҷа, пос кӧрicтiг чуртапчалар, че оларның пастарында аймах «хайхастығ» cағыстар полча. Олар кӧрбин улуғ кибелiстер хығырчалар, сидiк задачалар пӧкчелер, сiлiг хоостар чайапчалар алай кибелiстер пасчалар. Илееде саблығ кiзiнiң аутизм iлезiне сығысхан. Кӧзiдiмге, Microsoft компанияның тӧстегҷiзi Билл Гейтстің, Вольфганг Амадей Моцарттың, Мария Кюринің, Винсент Ван Гогтың, Иммануил Канттың, Исаак Ньютонның, Альберт Эйнштейннің паза даа пасхазының. Ол кiзiлер, науканы паза искусствоны алнынзар апарып, наа чидiглерге читкеннер. Аннаңар амғы туста сағыснаң пасхаҷыл тилiпчеткен палаларның аразында, арса, саблығ кiзiлер ӧсче? «Перспектива» халых чыындызының араласчыларына ниик паза тӱзiмнiг тоғыс алғапчабыс.
Сом авторни
Автор :
Чоохтасхан Наталья Тюкпеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
