Халас заводын сайирына вето, хорғыстығ мал ағырии, наа концерт залы
01.04.2026
Хабарлар
Хакасия пазы Валентин Коновалов чуртағҷыларның сурығларына нандырча
Кӧнi эфир. Хакасия пазы Валентин Коновалов, РТС телеканалда теестегi кӧнi эфирге сығып, чон сурығларына нандырған. Чуртағҷылар телефон паза социальнай сетьтер пастыра айланғаннар
Кӧнi эфирнi РТС телеканалның хабарҷызы Эдуард Иванов паза Хакасия пазы пресс-службазының устағҷызы Константин Новоторженцев апарғаннар.
Эдуард Ивановтың пастағы сурии экономикаа теелген. Чылның пастағы кварталында ирткен чылның сан пирiстерi кибiрли иртiрiлчелер. «Олар регионның тилiзiн хайди кӧзiтчелер?» – сурған хабарҷы.
– Пiс саннарны Росстаттаң алчабыс. Пӱӱнгi кӱнге прайзы кiргелек. Че хай пiрее танығларны кӧрчебiс. Ӧӧн хайығ валовай продуктха салылча. 2025 чылға пiстiң региондағы валовай продукт 1,8 %-ке ӧс парған. Пу хомай нимес кӧзiдiм. Пасха регионнарнаң тиңнестiрзе, пiс ортызындабыс. Iдӧк промышленностьтың тилiзiн кӧзiтчеткен саннарны алып алғабыс. Мында 2,7 %-ке ӧзiс пар. Пу Сибирьдегi регионнарның аразында паза тиксi хазнада иң чахсы саннар полча. Пӱдiрiгде iдӧк чахсы тилiс кӧрчебiс, ӧзiс 10,8 %-ке читче. Чурт пӱдiриинiң ӧзiзi 40 %-тi асча.
Хосхар айының халғанҷы кӱннерiнде мин сан пирiс идербiн. Ол тусха теере Росстат прай танығларны ыс пирер. Мин аны чонға искiр пирем, – нандырған регион пазы.
Эдуард Иванов:
– Валентин Олегович, республика хара тас аныҷаң паза алюминий сығарҷаң промышленностьтарнаң пик палғалыстығ. Пасха отрасльларда налогтар парызы ӧсче бе?
Валентин Коновалов:
– Предприятиелер паза идiнҷектер налогтарны тӧлепчеткенiн кӧрчебiс. Оларнаң республиканың финанстар министерствозы тоғынча. Хара тас паза алюминий промышленностьтары пастыра кiрчеткен налогтарның синi 2023 чылдаң хызырыл сыххан. Аннаңар ӱс чыл аразына экономиканың паза бюджеттiң пу отрасльларнаң палғалызы тӱсче. Ағаа хоза, пiс пасха оңдайлар пастыра парысты кӧдiрерге кӱстенчебiс.
Ольга, Калинин аалның чуртағҷызы:
– «Абакан – Калинино-2» маршрутча чӧрчеткен 106№ автобус хырых чыл азыра чонны тарт чӧрген. Кӧрiк айының ортызынаң сығара ол чӧрiзiн тохтат салды. Пiстiң мында тоғыс таа, школа даа, аптека даа чоғыл. Кiзiлерге городсар ирiк чох чӧрерге килiсче, че транспорт чӧрбинче. Тың сурынчам, маршрутты хатап ас пирiңер.
Валентин Коновалов:
– Хакасияның транспорт паза чол хонии министерствозының алнында ол пӧгiннi турғыс саларбыс. Ол маршрутча чонны тарт чӧрҷең транспортты чӧргiзербiс.
Эдуард Иванов:
– Чыл пасталчатханда, Россияның правительствозы министерство-ведомстволарның хорадығларын 10 %-ке хызырарға чахығ пирген. Аны хоостыра Сiрер, Валентин Олегович, Хакасия правительствозының чыылиинда андағох пӧгiн турғыс салғазар. Пу чахсы кирек, че Сiрер нименi хызырарға сағынчазар? Паза андағ оңдайлар пар ба?
Валентин Коновалов:
– Пылтыр пiс хорадығларны iдӧк 10 %-ке хызырғабыс. Iди iкi миллиард чарым салковай ӱзӱрлеп алғабыс. Андада министерство-ведомстволарның паза оларның хойнында тоғынчатхан организацияларның тоғынҷыларының саны 5 % азыра хызырылған. Пӱӱнгi кӱнде iдӧк тиксi хорадығларны 10 %-ке хызырарға пӧгiнчебiс. Анзы ӧӧнiнде бюрократия аппарадына теелер. Пылтыр пiс ӧӧнiнде регионның ӱлгӱзiн хызырғабыс. Муниципалитеттерге андағ чахығ пирiлгенӧк, че хай пiреезi хорадығларын улам ӧскiрiбiскен. Аннаңар пӱӱл андағ ниме полбас, пiс чаратпаспыс. Анзын пик хайығда тударбыс, кирек полза, право хайраллаҷаң блокты, прокуратураны тартарбыс. Муниципалитеттер iдӧк, хорадығларын парыстарына килiстiре сананып, постарын нандырығлығ тудынарға киректер.
Надежда, Пораҷах аалның чуртағҷызы:
– Пiстiң аалда клуб пар, че ол уғаа иргi, хырынаң хар паза наңмыр суу кiрче. Пӱӱл аалға 100 чыл толча. Аны хоостыра ӱлӱкӱн полар ба алай чох па пiрдеезi чоохтап полбинча. Арса, мында чуртаан кiзiлер пайрамға кил парарлар. Че клубнаң сидiксiнiс пар. Аны тыхтирлар алай чох па?
Валентин Коновалов:
– Культура тураларының тыхтағ тоғыстарынаңар паза пӱдiриинеңер чоохтаза, пӱӱнгi кӱнде «Сӧбiре» нацпроект тоғынча. Анда полған на муниципалитет аралас полар. Наа культура туразын пӱдiрерге итсе, орындағы администрация чир участогын таңмалап саларға, проект-смета пiчiктерiн тимнирге, анаң республиканың культура министерствозынзар айланарға кирек. Айланыс федеральнай нормаларға килiстiре, орта тимнел парған полза, андада пiстiң министерство аны Россияның культура министерствозында арачылир. Андағох пiчiктер тимнелче, хаҷан Культура туразы матлама тыхтағ тоғыстарын кирексiпче. Iдӧк проект-смета пiчiктерi чыылча, айланыс ызылча. Анаң пiс аны марыға пирчебiс.
Эдуард Иванов:
– Сибирьде хорғыстығ мал ағырии тарапча. Хонҷых регионнарда аннаң тоғыр хазыр кӱрезiг парча. Хакасияа хорғыс пар ба?
Валентин Коновалов:
– Хорғыс пар. Сибирьде ол ағырығдаң озып аларға кӱстенчелер. Пiс позыбыс таа 2023 чыл тоозылчатханда, 2024 чыл пасталчатханда андағ хыйалға урунғабыс, хаҷан Хакасияда узелковай дерматит тараан. Ағырығнаң кӱрезерге чарым чыл парыбысхан. Малларның ээлерiне айландырҷаң тӧлеглерге, вакцинацияа паза ағырығны таратпас хадағ тоғыстарына чарым миллиард азыра салковай хорадылған. Пӱӱнгi кӱнде Хызылчар крайының алтынзархы хырығларында пост турғызылған. Ағаа хоза, мал имҷiлерi пу киректi хайығда тутчалар. Мал тутчатхан чуртағҷыларға, фермерлерге, аал хонии предприятиелерiнiң ээлерiне нандырығлығ поларға кирек. Хакасия хай пiрее ағырығлардаң вакцинация иртiрерге позыдылған. Че андағ даа полза, пiс федеральнай кiнзер, вакцина пирзiннер тiп, айланыснаң сыххабыс. Хорғыстығ мал ағыриин республиказар кирбес ӱчӱн, ветеринарнай служба, Россельхознадзор паза МВД полысчалар.
Константин Новоторженцев:
– Хакасияның аал хонии ас-тамаа региондағы садығ тураларынҷа хайдағ синде тарапча?
Валентин Коновалов:
– Я, пiс андағ пӧгiннi турғысчабыс. Аннаң Хакасияның экономика тилiзi министерствозы паза республиканың аал хонии паза ас-тамах министерствозы айғасчалар. Iдӧк садығ сетьтерiнең регион паза хазна сығарчатхан ас-тамахты садарға сурынчабыс. Пiс ас-тамахты сығарчатханнарға хоза полызарға кӱстенчебiс. Халғанҷы чылларда колбаса, консерва, сӱт ас-тамаа, тадылығ ниме сығарызы чахсы ӧсче. Таныхтирға кирек, республикада «Сделано в Хакасии» танығ, чуртасха кирiлiп, тоғынча. Садығ туралары ағаа хозылчалар. Пiс чыл сай ол танығлығ ас-тамахты сатчаң ачыхтарны кӧптең кӧп асчабыс.
Алексей, Тӧӧ пазы посёлок:
– Валентин Олегович, пiс посёлокта харны арығлап полбинчабыс, техникабыс чоғыл, пiске пiрдеезi полыспинча. Туралар хыриндағы харның тирии пiр метрге читче. Табырах имнег полызии тураларға чағын кiр полбинча. Чуртағҷылар машиналарынаң даа чӧрбинчелер, харға патчалар.
Валентин Коновалов:
– Хакасияның транспорт паза чол хонии министерствозына, iдӧк Асхыс аймаа устағ-пастаана чахығ пир саларбын. Анда региондағы чолны пӱдiрчеткен организация тоғынча. Ағаа, муниципалитетнең чӧптезiг идiп, харны арығлап пирерге чарир. Пу сурығ хоостыра тоғыс апарылар.
Константин Новоторженцев:
– «Сделано в Хакасии» танығдаңар чоохтазығны аннаң андар узарадып, чоохтап пирiңер, ноға халас сығарҷаң заводты сайирына вето салылған?
Валентин Коновалов:
– Пу предприятие тоғынар ӱчӱн, пiске пiр ле хати нимес ара кiрiзерге килiсче. Предприятие 2018 чылның ортызында, алындағы правительствоның тузында, приватизация иртiп, частнай кiзiнiң холына кiр парған. Че правительствоның, приватизация оңдайлары хоостыра, «алтын акциязы» хайраллал халған. Анзы ис-пайнаң тузаланҷаң правоны пирбинче, че, республиканың кирексiнiзi хоостыра, ол-пу юридическай сурығларҷа ара кiрiзерге чаратча. Предприятиенiң ээзi заводты чох идерге чӧрчеткенi пiстi сағыссыратча. Пiс предприятиенi сайирға пирбеспiс. Право хайраллаҷаң органнар пӱкӱлее сыныхтағ иртiрiбiзерге киректер. Чуртаста хайдағ даа нимелер пол парарға айабас, ол санда сағыбаан саайлар. Аннаңар мындағ предприятие поларға кирек. Ол региондағы чуртағҷыларны халаснаң азырап полар.
Эдуард Иванов:
– Часхы читтi. Пу туста чазы ӧрттерi сығысча, суғлар тасча. Республика анзына тимде бе?
Валентин Коновалов:
– Я, республика тимде. Суғ тазарынаңар чоохтаза, гидротехническай пӱдiрiглернi сыныхтаабыс, тыхтағ тоғыстарын иртiргебiс. Ағбан суғдағы пусты талир пӧгiннең чара чачырастар иртiрiлчелер. Чир-чайаан ӧрттерi iдӧк сағыссыратча. Чиллер ӱбӱрче. Аны хоостыра муниципалитеттер пастарынаң хада чыылығ иртiргебiс, кирек чахығлар пирiл парғаннар. Иң пурнада, ӧрт кiр полбас ӱчӱн, ааллар ибiре хыралар тарт саларға, хуруғ оттарны паза сӧп-сапты чох идерге пӧгiн турғыс салғам. Дачаларда хуруғ оттар чох ползын тiп, дача пiрiгiстерi пастарынаң тоғыныбызарға чахығ пир салғам. Фермерлер iдӧк ааллар ибiре хыраларны тартарға хабас пирзiннер.
Эдуард Иванов:
– Валентин Олегович, тӱрчедең чолларны тыхтап пастирлар. Хайдағ пӧгiннер турғысчазар? 2026 чылға чол чыындызының бюджедi хайдағ синде?
Валентин Коновалов:
– Пӱӱл чол чыындызының бюджедi – алты миллиард салковай. Пылтырғы чылнаң тиңнестiрзе, ол 12 %-ке ӧс парған. Ол ахчаа наа чоллар пӱдiрiлер паза тыхталар. Тоғыстар Саяногорск городсар, Шира паза Копьев аалларзар парчатхан республика чолларында иртiрiлер. Iдӧк проекттернi тимнеп салған муниципалитеттерге ахча позыдылар.
Расцвет аал чӧбiне кірчеткен поселоктарның чуртағҷылары:
– Пiс азынада иртiрiлген табығларны ситкiп кӧргебiс. Иван Мосман иң кӧп ӱн чыып алған. Ағаа КПРФ партия чӧлег полған. Посёлоктың наа пазынаң хайди тоғынарзар?
Валентин Коновалов:
– Иң пастағызын, табыға килген прай чуртағҷыларға улуғ алғызым читiрчем паза Иван Владимировичтi алғыстапчам. Аның иңнiне нандырығлығ тоғыс артылча. Пiс муниципалитетке полызарбыс. Орамаларда чарытхы тартчаң ӧнетiн программа пар. Иван Владимировичтiң кӱстенiзiнең аал чӧбi анда ӧткiн араласхан. Iдӧк пу чылдаң пасти Россияның энергетика министерствозының ӱр кӧйҷең пес-хазаннарны турғысчаң программазы тоғынча. Аны хоостыра пӱӱл Расцвет паза Тепличнай посёлоктарда сигiс пес-хазан турғызылар. Таныхтирға сағынчам, республиканың правительствозы Расцвет аал чӧбiнең кiрген айланыстарға хайығ айландырар, полызар.
Эдуард Иванов:
– Хакасияның национальнай чир-суғ ӱгренҷең музейiнде концерттер иртiрҷең наа зал азылар. Проект аарлыға турча. Ахчаны хайди таап алғазар?
Валентин Коновалов:
– Я, проект улуғ, андар 850 миллион азыра салковай позыдылар. Хайди пу проекттi чуртасха кирерге оңдай тапхабыс? Мин Федерация Чӧбінің кнезі Валентина Ивановна Матвиенконаң тоғасханда, концерт залын тӧстирiн ӱзӱргебiс. Аның паза Россияның культура министерствозының полызиинаң, пiстiң сенатор Олег Александрович Земцовтың кӱстенiзiнең пiс пу объекттi чуртасха кирерге тимненiбiскебiс. Ам марығ иртiрiп, подрядчиктi табарбыс. Анаң пӱдiрiг организациязы тоғыснаң айғазып пастир.
Эдуард Иванов:
– Анда ниме пар полар?
Валентин Коновалов:
– Пiстiң филармонияның туразы пар полар. Чуртағҷылар наа акустикалығ, наа оборудованиелiг паза стандартха килiстiре тӧстелген концерт залында пӧзiк устығ кӧгҷiлерiбiстiң чайаачыларын кӧрерлер.
Сом кӧнi эфирдең алылған
Автор :
Татьяна Тютюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
