Наа тӧл – наа чидіглер
27.03.2026
Хабарлар
Кресен-фермер хонииның пазы Надежда Шишпанова
Аал хонии. Азығ айы тоозылыбысса, хойлар тутчатхан чонның «iзiг» тус пасталыбысча. Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозы хоныхтарға окотты пу туста иртiрерге чӧп пирче
Надежда Шишпанованың кресен-фермер хониинда пу кӱннерде iдӧк прай кӱс хураған аларына кӧстел парған. Аның «Хазыңнығ хутор» адалчатхан хонии Асхыс аймааның Пуланнығ кӧл аалынаң ырах ниместе орныхча.
Надежда Вениаминовна паза хада хонғаны Александр Афанасьевич кресен-фермер хониин 2008 чылда тӧстееннер. Надежда Шишпанова хоных пазы полча. Позы ол Ӧӧк ахсы аалда тӧреен. Школа соонаң бухгалтерлер курстарында ӱгренген, анаң Ачинсктегi техникумны тоосхан. Ӱгредiг алған соонаң ол Пуланнығ кӧлде ӱсче чыл бухгалтер полған, анаң Ӧӧк пилтiрiнде тоғынған. Ирепчi ӱс оол ӧскiр салған.
Пос киреенең айғазарға ипчiнi палалары чӧптеп алғаннар.
– Чуртас тооза бухгалтер полып тоғын салғанда, тоғыстаң парыбызарға хорғыстығ пiлдiрген. Че оолларым минi чӧптеп алғаннар, iди кресен-фермер хониин асхабыс. Наа ла тоғыстаң парыбысханымда, тың сағыссыраам, ағырғам даа. Че тӱрче ле тус ирт парғанда, кӧнiк парыбысхам. Ам андағ чарадығ алғаныма пiр дее хомзынминчам, – ӱлесче сағыстарынаң Надежда Вениаминовна.
Сӧбiре Пуланнығ кӧлде полған совхозтың кошаразын, пайларны садызып алған. Пӱӱнгi кӱнде кресен-фермер хониинда, хойлардаң пасха, герефорд породалығ малларны тутчалар. Надежда Вениаминовнаның тун оолғы Константин хурағаннарны кӧрiлген туста алча. Пызолар тӧрирiн олох тусха килiстіре идіп алған.
Хоныхта пiр муңҷа хой саналча. Олар пасха-пасха породалығлар. Сӧбiренiң пос хойлары пар полған. Анаң Тувадаң 100 азыра пас хой садысханнар. Iдӧк тӧл салҷаң хойларны алып, анаң олох син пасты айландырар Асхыс аймааның программазынҷа пирiлчеткен хойларны алғаннар. Соонаң эдильбаевскай, арашан породаларны садысханнар. Пу породалар Ортын Азиядаң сыхханнар. Че фермер ипчi оларны Хакасиядағы хоныхтардаң садысхан. Аннаңар Хакасиядағы соохтарға олар кiлебинчелер. Мының алнында совхозта мериностарны тутчаңнар, пулары оларның хыринда хай-хай пиктер тiп чоохтапча фермер.
Надежда Шишпанова республикада пирiлчеткен хазна хабазығларынаң тузалан турарға кӱстенче.
– Пастағызын на айланғанда, пiс грант ал полбаабыс, 2021 чылда, iкiнҷiзiн марығда араласханда, утып алғабыс. Пис миллион салковай пиргеннер, грантты алар ӱчӱн, пiске аның синiнiң 40 процентiн пос ахчазын хозарға кирек полған. Ол ахчаа трактор, хаңаа, роторнай косилка, салда алғабыс.
Грант пирiлчеткенде, техниканы пiр паанаң аларбыс тiп чоохтасхан полғабыс. Ахчаны алып алған тусха килiстiре прай нименiң паазы тың ӧс парыбысхан. Кӧзiдiмге, тракторны 2,5 миллион салковайға аларға чоохтасхан полғабыс, паазы, тiзең, 5 миллионға читiре ӧс парыбысхан. Пiс андағ аарлыға аларға ынабиныбысхабыс, соонаң аның паазын 3,8 миллион салковайға тӱзiр пиргеннер. Тиксi алза, кӧп арах оборудование аларбыс тiп сағынғабыс, че килiспеен.
Пастап хойлар, iнектер ӱчӱн субсидиялар тӧлелҷеңнер. 25 тӧл салҷаң малға пiр пуға поларға кирек, пiстiң пуғаларыбыс читпинче, аннаңар субсидия албинчабыс. Хойларға субсидиялар тӧлелҷеңнер, аны алып алар ӱчӱн, тӧл салҷаң мал санынаң хурағаннарны 84 процент алып аларға кирек полҷаң. Пiс ол планны толдырчабыс. Амды хойларны мал сохчаң цехтарзар апарза, тiрiг хойның кӧдiрiмiнің пір килограммы ӱчӱн 35 салковай хоза тӧлелер тееннер. Ол ахча субсидия орнына пирiлер осхас, – чоохтапча Н.В. Шишпанова.
Пастағы тракторны алғанда, техниканы садысхан ӱчӱн айландырылчатхан тӧлегнi алғаннарох. Ирткен чылда, иргiзi оодыллачатханда, кредиттер алып, наа пресс-подборщик паза сеялка садызып алғаннар. Наа сеялканы аларға iдӧк ооллары чӧптееннер. Ол кӧнi таарығ технологиязынҷа тоғынча – от ӱренiн азынада тимнелбеен, тартылбаан чирге саларға чарир. Константин Александрович Хакасияда мындағ сеялка сағам чоғыл тiп чоохтапча.
Фермерлер сӧбiрезiнең пасха, хоныхта ӱс тоғысчы iстенче. Амғы туста аал хониинда тоғынар кiзiлернi таап аларға оой нимес тiп хомзынча Надежда Вениаминовна. Че хайдағ даа сидiксiнiстер тоғасса, Надежда Шишпанова кресен-фермер хониинаң айғазарын тохтадарға сағынминча. Палалары киреен аннаң андар апарарға сағынчалар тiп чоохтапча ол.
– Мин чуртас тооза аал хониинда тоғын салғам. Пастап прай нименi позым итчеңмін, уколлар даа турғысчаңмын. Маллар тудып, прай ниме идерге ӱгренiп алғам. Амды оолларым минi ол тоғысха позытпинчалар. Итсе, ит кирек полза, хойларны мин позым сохчам, – тiпче ол.
Кресен-фермер хонииның мыннаң мындархы тилiзiнеңер чоохтаза, Константин Шишпанов чахсы качестволығ мрамор иттi сығарарға сағыс тутча.
– Садығда мал идi пар, че посха кирек нименi полған на сай таап полбассың. Ағаа хоза, мраморнай тiп адалчатхан мал идi аарлыға турча. Аннаңар мин посха, туған-чағыннарға, таныстарға пӧзiк качестволығ иттi сығарарға сағынчам. Герефорд породалығ малларның идi андағ полча, аннаң стейктер, гуляш, тартар паза пасха даа татхыннығ чиис тимнирге чарир, – ӱлесче сағыстарынаң ирен.
Ол iдӧк иттiг породалығ хойларны ӧскiрерге пӧгiнче. Аның ӱчӱн ол Тувадаң алған хысхаҷах тӱктiг, хузурии чағлығ хойларны дорпер породанаң хосхан.
Константин Шишпанов іҷе-пабазының киреен тилітче
– Тастындағы кӧрiмінең олар тӧӧйлер – пастары хара, кӧгiзi ах. Тува хойлары чахсы инелер полчалар, че олар пӧзiк ниместер. Аннаңар кӧдiрiмнерi улуғ полбинча, че ол породаның ине хойлары хурағаннарын чахсы кӧрчеткен ӱчӱн пiс оларға хынчабыс. Дорпер – килкiм, иттiг порода. Ол Ӱстӱнзархы Африкада орындағы хойларны Европадағы хучаларнаң хосхан сылтаанда сығарылған. Европада ол породаны аннаң андар тилiткеннер. Дорперлердең килкiм хурағаннар тӧрiпчелер. Пiр хураған 4,7 – 5,3 килограмм пасча. Неделя пазынаң оларның кӧдiрiмнерi чахсы хозыл парча. Хурағанны кӧрчезiң – улуғ ла нимес, че аны холға алып алзаң, сыт паза аар полчатханы пiлдiрче. Соонаң олар тӧрт айға, анаң алты айға чит парзалар, хайдағ поларларын кӧрербiс. Андада пу эксперименттiң салтарларын идерге чарир. Сағам аның салтарлары кӧңнiбiске кiрче, пiс аны хатирбыс. Пу чылда кӧп арах хой аларбыс, – чоохтапча ирен.
Мындағ породалығ хойлар пiстiң регионыбыста паза чоғыл тiп таныхтапча К.А.Шишпанов. Ӱреннi, ӧнетiн оборудованиенi олар «Красноярскагроплем» предприятиедең алғаннар. Аның тоғынҷылары Хызылчардаң Хакасиязар кил парғаннар. Специалисттер пicтi ӱгреткеннер, чӧптер пиргеннер, пу породаларны хостырар пастағы опыттары полған, аннаңар оларға постарына хынығ полған, – тоғыс хайди пасталғаннаңар чоохтаан Константин Александрович.
– Пӧгiнде ам тӧреен хойларны iдӧк дорпер порода селекциязының пасха тӧлiнең хозары, андағ оңдайлар пар. Андада порода 75 процентке арығ пол парар. Анаң хучаны позыбысха артыс саларбыс, тӧл салҷаң малны чiли тударбыс.
Арығ породалығ хучаны алып алған полза, кирек оой арах парарҷых тiп сағыс пар. Че алындағы чыллардох пiчiктiг пiр хуча 130 муң азыра салковайға турған. Пiстiң алныбыста, тiзең, пасха пӧгiн турған. Ағаа хоза, хучаны пасха чирдең ағылза, ол пiстiң чирiбiсте кӧнiк полар ба, чох па тiп сурығ парох. Пасха чирдең ағылған породалар пiрееде кӧнiк полбинчалар, андағ кӧзiдiмнер пар. Малны арған оңдайнаң тӧлліг идерi полызиинаң пiс орындағы чир-чайаан оңдайларына кӧнiк парған хойларны аларбыс. Хураған кӱстiг полар. Ол тоғысты узарадып, пiс орындағы породаны сығарып аларбыс. Пiчiктiг, арығ породалығ полбазалар даа, хайтпас, итке соғарына анзы читкiҷе полар. Эдильбаевскай порода iдӧк хомай нимес. Азырирында, ӧскiрерiнде кӧп ахча хорадарын кирексiбинче, – пӧгiннерiнең ӱлескен ол.
Таныхтирға кирек, хойларны ӧскiрерi республика аал хонииның танығлығ кӧстеглерiнiң пiрсi полча. Пӱӱнгi кӱнде Хакасияда хой тударынаң 250 кресен-фермер хонии паза предприятие айғасча. Оларда 300 муңҷа хой саналча.
Сомнар Илона Каковани
Автор :
Татьяна Кыштымова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
