Сан пирістер: Ӧӧркі Чӧп, омбудсменнер паза Сыныхтағ-сананыс палатазы
27.03.2026
Хабарлар
Пу сессияда депутаттар 20 азыра сурығ ӱзӱрiбiскеннер, ӧӧннерi – сан пирiстер
Сессия. 25 кӧрікте Хакасияның Ӧӧркі Чӧбінің теестегі сессиязы ирткен
Аны Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол апарған. Сессия тоғызында Хакасия пазы Валентин Коновалов, республиканың Федерация Чӧбіндегі сенаторлары Олег Земцов паза Александр Жуков, министрлер, аймах-пасха ведомстволарның устағҷылары, город-аймахтарның пастары паза депутаттары араласханнар.
Кӱн суриинҷа тоғыс пасталар алнында кибір хоостыра фракцияларға сӧс пирілген.
ЛДПР фракцияның устағҷызы Михаил Молчанов, республиканың культура тоғынҷыларын профессия ӱлӱкӱнінең алғыстап, чооғын пу сферадағы сидіксіністердеңер пастаан. Аның таниинаң, пӱӱнгі кӱнде Хакасияның культура тоғынҷыларының чал ахчазы уғаа уйан.
– Пастағы категориядағыларның чал ахчазы 24 муңҷа салковай, – искірген ол. – Пӧзік категориядағыларның – 26 муңҷа, саблығ тоғынҷыларның – 30 муңҷа салковай. Пу оңдайнаң оларға прайзына чал ахчазын МРОТ-ха читірер ӱчӱн ахча хоза тӧлирге килісче. Пол парча: музыка школазында пол чуупчатхан тоғынҷылар нинҷе алчалар, олар анҷох алчалар.
Михаил Молчанов республикада культура тоғынҷыларының чал ахчазының ставказы МРОТ-таң тӧбін полбасха кирек тіп таныхтаан. Ідӧк ол аалдағы культура туралары иргі полчатханына, кӧбізі 1950 чыллардох пӱдірілгеніне хайығ айландырған. Аның кӧрізінең, республика ӱлгӱлері алынҷа ла сидіксіністерні пӧкчелер, сурығны тиксі пӧкпин. ЛДПР депутады Хакасия правительствозын ағырсымнығ сурығны пірге паза пӱкӱлее пӧгерге хығырған.
КПРФ фракцияның устағҷызы Валерий Старостин алғыстасха хозылған – культура тоғынҷыларын ӱлӱкӱннең алғыстаан. Олох туста Молчанов иртіре чоохтанғанын, культурадағы мындағ сидіксініcтер тиксі хазнада пар полчатханын, аннаңар ол сурығны федеральнай синде пӧгерге кирек тіп таныхтаан.
Чооғын, тізең, Валерий Старостин Ағбандағы «Хлеб» ОАО тоғызын тохтадыбысхан сурыға чарытхан. Депутат халас сығарҷаң заводтың приватизациязынаңар сурығ сессияның кӱн суриина 2018 чылдох кирілгенін таныхтаан.
– Мин андада, чоох тудып, предприятиені приватизация планынаң хыйа идерге чӧпнең сыххам, – таныхтаан ол. – Халас – ол полған на кӱн кирек полчатхан ас-тамах. Мындағ предприятиені хазна холында тудып, піс халас паазына теел поларҷыхпыс. Че хомзынысха, заводты приватизацияа пирібіскеннер, амды аны банкрот идерге кӱстенчелер.
Харын, республика правительствозының «алтын акциязы» пар, аның полызиинаң предприятиені чох идеріне вето салылған. Валерий Старостин заводтың чирінде пасха предприятие тоғынып пастабысханына хайығ айландырған.
– Хайди мин искем, олох учредительлернең, директорларнаң хада, – искірген депутат. – Оңдайнаң тузаланып, право хайраллаҷаң органнарзар айланчам: банкрот полғанын ситкіп сыныхтабызарға.
«Единая Россия» фракциядаң бюджетче паза налог политиказынҷа комитеттің кнезі Валерий Марков чоох тутхан. Ол алымнар ӱчӱн муниципальнай пӱдістернің бюджет счеттарының тоғызы тохтадылчатханға хайығ салған.
– 2026 чылның кӧрік айына муниципальнай пӱдістернің тиксі алымнары 6 миллиард 246 миллион салковайға тиңнелген полза, пӱӱнгі кӱнде оларның сині – 8 миллиардча салковай, – таныхтаан Марков.
Ол алымнар хоостыра муниципалитеттернің 2 миллиард азыра салковайға бюджет счеттарының тоғызы тохтадылтыр. Оларның 1,5 миллиард салковайы школаларға теелче осхас.
– Сидіксініс улғаадылчатханынаңар чоох апарарға чарир, – сағыс-кӧрізін искірген бюджетче комитеттің кнезі. – Алнында ӱгретчілерге отпуск ахчазын тӧлирі, че кредиторка алымнары хызырылбинча, ӧслече.
Валерий Марков Хакасия правительствозын пу сидіксіністі тиксі оңдайнаң пӧгерге хығырған, алынҷа аймахтарҷа ла нимес.
Мының соонаң сессияның кӱн суриинҷа тоғыс пасталған. Пастағы сурығлар мировой чарғыҷыларны турғызардаңар полған, кандидаттарнаң Хакасияның Ӧӧркі Чарғы кнезі Олег Нарожный таныстырған. Депутаттар саринаң тоғырланыс чох полған, пу оңдайнаң мировой чарғыҷыларға турғызыл парғаннар: Татьяна Абабкова (Абаза город хырығларындағы чарғы участогы), Дина Бондарева (Пии аймаа хырығларындағы чарғы участогы), Альбина Стафиевская (Шира аймаа хырығларындағы 1№ чарғы участогы), Наталья Татаренко (Ағбан пилтірі аймаа хырығларындағы 2№ чарғы участогы).
Теестегі сурығлар – республиканың закон проекттері. Олар прайзы даа пістің законнарны федеральнайларға килістіре тӱптестiрер ӱчӱн тимнелтірлер. Аннаңар оларҷа таластар ідӧк чох полған, закон проекттерін депутаттар чапчаң алыбысханнар: хайзыларын пӱкӱлее – пастағы паза ікінҷі хығырығда, хайзыларын читіре тоғыныбызар кӧстегнең – пастағы ла хығырығда.
Алылған закон проекттері аразында, кӧзідімге, муниципальнай пӱдіcтерде азых ӱзӱріглерні турғызар паза иртірер оңдайдаңар законзар алызығлар кирілген. Мының алнында азых ӱзӱрiглер муниципалитеттернің уставтары хоостыра иртірілҷең ползалар, амды оларны иртірерінде прайзы пір оңдайнаң тузалан турар. Ол федеральнай законодательство алыс парғанынаң палғалыстығ тіп таныхтаан орындағы пос устанысча, халых пірігістерінҷе паза нациялар аразындағы хайызығларҷа комитеттің кнезі Роман Челтыгмашев.
Кӱн сурииның пасха сурығлары сан пирістер полған. Пастағызы – Хакас Республиканың Ӧӧркі Чӧбінің 2025 чылдағы тоғызынаңар искіріг. Парламент ирткен чылда хайди тоғыныбысханынаңар Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол чоох тутхан.
– 2025 чылда сессия ӱзӱриине 102 закон проекті кирілген, оларның 91-і алыл парған, – искірген Ӧӧркі Чӧп кнезі. – Чуртағҷылар саринаң айланыстарның саны 15 процентке ӧс парған.
Айланыстарның чарымы СВО-наң палғалыстығ полтырлар. Ідӧк чуртағҷылар хазна органнарының тоғызы, ЖКХ сурығлары хоостыра кӧп айлантырлар. Ол айланыстар хоостыра улуғ тоғыс апарылтыр. Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол аның ӱчӱн прай депутаттарға паза ол кӧстег ӱчӱн нандырчатхан Андрей Алеевке алғызын читірген.
Ідӧк парламенттер аразында тоғыс апарары хоостыра ирткен чылда ЛНР-ның паза ДНР-ның Чон Чӧптерінең, ідӧк Калмыкияның Чон Хуралынаң пірге тоғынардаңар чӧптезіглер иділтір.
– Ӧӧркі Чӧптегі эксперт чӧптерінің тоғызы узарадылған, – таныхтаан Сергей Сокол. – Олар 290 чӧп тимнеп салғаннар, оларның 121-і толдырылған. Пасхазы чардыхти толдырылған алай ам даа тоғыста. Хакасияның прай эксперттеріне, эксперт чӧптерінің кнестеріне республиканың сидіксіністеріне хайығ салчатхан паза, иң ӧӧні, оларны пӧгеріне пос чӧптерін тимнепчеткен ӱчӱн алғызым читірчем.
Сергей Сокол ідӧк Ӧӧркі Чӧп президиумы араласчылары чахсы паза тӱзімніг тоғынчатханын таныхтаан.
– Піс пиарнаң айғаспинчабыс. Піс олаңай пос тоғызыбысты толдырчабыс паза аны чахсы толдырчабыс, – чооғын тоосхан ол.
Депутаттар саринаң Ӧӧркі Чӧп кнезіне сурығлар паза чӧптер парох полғаннар. Кӧзідімге, депутат Евгений Челтыгмашев муниципальнай реформа хоостыра сурығ пирген. Ол сурығ «кииде ілінче» нооза – Хакасияның ікі синніг орындағы пос устаныс системазында халары алай пір синніг орындағы пос устаныс системазынзар кірерi ам даа пілдістіг нимес. Евгений Челтыгмашев, ол сурығның узы-пазына сығар ӱчӱн, Ӧӧркі Чӧпке Хакасия правительствозынаң паза республиканың муниципальнай пірігіcтерінең хада-пірге тоғысчы ӧме тӧстирге чӧп пирген.
Сергей Сокол, республика правительствозында ол сурығнаң айғасчатхан ӧме парын таныхтап, аның пӱдiзiн алыстырыбызарға паза андар «Единая Россия» депутаттарын, ідӧк муниципалитеттер кізілерін кир саларға чӧпнең сыххан – ол сурығҷа пір чӧпке килер ӱчӱн.
Евгений Челтыгмашевтің паза пір чӧбі Ӧӧркі Чӧптің чорыхтығ чыылығларына теелген. Депутат комитеттерге андағ чыылығларны тӧреміл, кварталда пір хати даа, иртір турарға чӧпнең сыххан. Сергей Сокол ол чорыхтығ чыылығларны иртірерінҷе план пар тіп таныхтаан. Оларны чонға читір пирерге ле халча, чуртағҷылар пілер ӱчӱн. Ӧӧркі Чӧп кнезі ідӧк, Хакасия пазы Валентин Коноваловсар айланып, правительство кізілері ол чорыхтығ чыылығларда аралассыннарох тіп сурынған.
– Андада оларның тузазы кӧдіріл парар, кӧп сурығны орыннарда пӧгібізер оңдай табылар, – таныхтаан ол.
Депутаттар Ӧӧркі Чӧптің 2025 чылдағы тоғызынаңар искірігні чарадыға алыбысхан соонаң Хакасиядағы кізі праволарынҷа уполномоченнай Светлана Могилина 2025 чылдағы тоғызынаңар сан пиріснең чоох тутхан. Омбудсмен 2025 чылда 546 айланыс кіргенінеңер искіріп, оларның кӧбізі (33 %) СВО-наң палғалыстығ полғанын таныхтаан. 2022-2023 чылларда ол айланыстар ӧӧнінде хабазығ оңдайларынаңар полған ползалар, 2024-2025 чылларда – чааҷы хайда полғанын піліп аларға полыс пирердеңер.
– 2025 чылда піс республиканың алты чуртағҷызын пленнең айландырып алғабыс, – искірген Светлана Могилина.
Аның таниинаң, пу кӧстегҷе пасха субъекттердегі омбудсменнернең, чааҷы прокуратуразынаң, Хызыл Кіреснең паза даа пасхазынаң тоғынҷаң оңдайлар тӧстел парғаннар. Светлана Могилина республикада СВО араласчыларына реабилитация иртчең, ол санда психология саринаң, оңдайлар тӧстирге киректелчеткенін таныхтаан.
Чуртағҷыларны сағыссыратчатхан iкінҷі орындағы сурығ – ЖКХ полызығлары. Ідӧк республика чуртағҷылары чуртас-экономика сферадағы праволарын (істеніске, ӱгредіге, хазых хайраллирына паза имнег полызиин аларына праволарын) арачылиры хоостыра кӧп айлантырлар.
Депутаттар Светлана Могилинаа сурығлар пиргеннерӧк. Олег Иванов депутаттар саринаң омбудсменнең хайдағ хабазығ киректелче тіп сурған. Могилина уполномоченнай аппарадына иргі компьютер техниказынаң тоғынарға килісчеткеніне, аның сылтаанда олар федеральнай сетьке хозыл полбинчатханына хоптанған.
Депутат Анастасия Кочергина Хакасияда чааҷы-имнег комиссиязын тӧстирге чарир ба тіп сурған. Амғы туста палығлатхан паза кинек чааҷыларға, ол санда чатчатханнарға, пу комиссияны иртерге пасха регионнарзар чӧрерге килісче. Кізі праволарынҷа уполномоченнай андағ комиссияны чааҷы госпитальында ла азарға чарир тіп нандырған. Республикада, тізең, чааҷы госпитальы чоғыл, аннаңар прайзын Хызылчарзар апарарға килісче. Аның искіриинең, Хакасияда чааҷы госпитальын асчаң сурығ пӧгілері уғаа ікінҷілестіг.
Теестегі сурығ – Хакасиядағы идінҷектер праволарын арачылирынҷа уполномоченнай Василий Кудашкиннің 2025 чылдағы тоғызынаңар сан пирізі. Аның искіриинең, ирткен чылда 236 айланыс кірген, 85-і пічіктіг паза 151-і чоохтығ. 2024 чылнаң тиңнестірзе, пічіктіг айланыстар 18 %-ке ӧс партыр.
Идінҷектер ӧӧнінде хазна паза муниципальнай контракттарҷа обязательстволар толдырылбинчатханына, хазна органнары праволарын сайбапчатханына, хазна хабазығлары читкіҷе нимес полчатханына, налогтарҷа паза сыныхтағларҷа хыза пастырчатханнарына хоптанчалар осхас.
– Контракттарҷа сидіксіністің ӧӧн сылтаа республика бюджедінің дефициді полча, парыстар кірері саба саналған сылтаанда, – таныхтаан омбудсмен. – 2026 чылға бюджеттің парыстығ чардығында ол сидіксініс узарадылча. Парысха налог 15,2 миллиард салковай артиинаң кірер тіп кӧріл парған, ФНС-тың ухаанҷылазынҷа, тізең, хай-хай тӧбін. Аннаңар контракттарҷа обязательстволар толдырылбас тіп хорғыс пар. Паза Василий Кудашкин ирткен чылда республикада кічіг паза ортын пос кирее субъекттерінің саны ӧс парғанын таныхтаан. Оларның тиксі саны 19 муңҷа. Че ол сан ӧнетін режимнерҷе кірчеткен налог ахчазына килістіре нимес пол партыр. 2025 чылда нииктелген налог системазынҷа (УСН) бюджетсер 2, 574 миллиард салковай ла кіртір, 2024 чылда кірген ахчанаң тиңнестірзе, 49 миллион салковайға ас.
Халғанҷызын сан пиріснең, 2025 чылдағы тоғыс салтарларынаңар, Хакасияның Сыныхтағ-сананыс палатазының кнезі Ольга Лях чоох тутхан. Аның искіриинең, Сыныхтағ-сананыс палатазы ирткен чылда 44 сыныхтағ иртірген, ол санда Ӧӧркі Чӧптің чахығларына тӧстеніп.
Сыныхтағлар 659 сайбағны ілезіне сығартырлар, тиксі 633,1 миллион салковайға. Сайбағларның кӧбізі бюджет ахчазы тӱзімніг нимес хорадылғанынаң палғалыстығ полтыр.
– Бюджет ахчазын тӱзімніг нимес хоратханынаң палғалыстығ 39 кирек ілезіне сығарылған, тиксі 457, 5 миллион салковайға, – таныхтаан Ольга Лях.
2025 чылда иртірілген сыныхтағларның салтарларынҷа прокуратура, УФСБ паза МВД органнарынзар 37 материал ызылтыр.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Альберт Толмашов
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
