Чииттердең халбин, пос кӧңнiнең парған
18.03.2026
Хабарлар
«Сабан» солалығ хакас чааҷы Семён Чебодаев
Матырлар тузы. «Сабан» чааҷы солалығ Семён Чебодаев СВО-даң ирткен чылда саңайға айлан килген. Улуғ часха читкені хоостыра чааҷы службазынаң позыдылған хакас чааҷынаң чоох алызып алғабыс
Семён Степанович Чебодаев 1959 чылда Пии аймаандағы Маткичіг аалда улуғ сӧбіреде тӧреен. Іҷе-пабазының 6 пала полған. Олар прай палаларын, ӧскіріп, азахха турғыс салғаннар.
– Пабам чуртас тооза леспромхозта тоғынған, Новостройкада, – чоохтапча СВО ветераны.
Семён Чебодаев Бондаревтегі школада ӱгренген, андох 8 класс тоос салған. Тӱрчедең армияа хығыртылған. Чааҷы службазын Узбекистанда Кашкадарьинскай областьта Тальмаран (Талимарджан) город хыринда апарған, чааҷы-водитель полып.
– Анда ікі чыл служба иртібіскем, армия соонаң Ағбанда, Тувадағы Хызыл городта тоғынғам – кӧбізін пӱдірігде, – чуртас чолын сағысха кирче Семён Степанович. – Соонаң Хызылда тимір хабыстырҷаң усха ӱгреніп алғам, тоғыс соонаң иирдегі школаа чӧріп. Іди тимір хабыстырҷаң ус полып тоғын сыххам. Піс Хызыл городта суғ хазындағы дамбаны пӱдіргебіс. Амды «Азия кіні» хумартхы тас пар нооза, аның хыринда тоғынғам.
Соонаң ол Хакасиязар айланған, Ағбанда пӱдірігде тимір хабыстырҷаң ус полып тоғынған, анаң Асхыссар кӧзібіскен. Мында Асхыс аймааның имнег туразында, «Табырах имнег полызии» машинаның водительі полып, 13 чылға чағын тоғын салған. Асхыста тура пӱдіріп алған, ипчі ал салған, 5 паланың пабазы полча.
– Ноға ӧнетін чаа операциязына парғам? СВО пасталыбысханда, чииттерні тарт сыхханнар нооза... Минің ікі оолғым армия службазын ирткен, оларның ӱчӱн сағыссыраам, – чарытча Чебодаев. – Чииттернi айастығ, мин, тізең, чуртас кӧріп алғам. Аннаңар андағ чарадығ алыбысхам. Военкоматсар СВО-ға парарға контракт идерге позым парғам. Мині алып алғаннар, пір ай ӱгренерзің тееннер.
Ол кирек 2023 чылда полтыр. Семён Степановичті Хакасияда тӧстелген «Ирбис» чааҷылар отрядынзар кир салғаннар. Чааҷы ӱгредіглері чазы оңдайларында Кемеров облазындағы Юрга город хыриндағы полигонда ирттір. Чааҷылар палаткаларда чуртааннар, чаа киреене хати ӱгренгеннер.
– Анда мин «Ураган» машиналығ чӧрерге пiр ай артиинаң ӱгренгем, – чоохтапча ол. – Соонаң піcті поездтiг СВО чирінзер апарғаннар. Эшелоннығ парғабыс, тӧрт алай пис эшелон, прай техниканаң хада. Хараа Луганск Чон Республиказынзар читкебіс.
Чааҷылар харағайлар ӧсчеткен арығда орныхханнар, Семён Чебодаев обеспечение ротазының автомобильліг тяга взводынзар кір парған.
– Пастап блиндажтар пӱдіргебіс, – сағысха кирче Семён Степанович. – Мағаа наа машина пиргеннер: тӧрт остьтығ «Камаз». Мин аннаң ағастар тартхам, ол блиндажтарны идеріне. Че тӱрчедең алнынзар пар сыххабыс. «Ураганнар» атчалар, піс оларға ух-тиріглер, снарядтар паза ас-тамах машиналығ тартчаңмыс. Олар алнында парчалар, піс сала соонда прай кирек ниме-нооларны оларға читірчебіс.
«Ирбис» отрядта пастап кӧбізі Хакасиядаң полтыр, че соонаң пола-пола чир-суғҷыларның чардығын пасха чирлерзер ызыбыстырлар. Чааҷылар чидіспин сыхханда, отрядсар пасха регионнардаң кізілерні ал сыхтырлар. Іди Хызылчар крайынаң паза Тюмень облазынаң кӧп кізі хозылтыр.
Орындағы чуртағҷылардаңар чоохтаза, кӧбізі Россия сарин алчаттыр. Че Киевтің ӱчӱн полған кізілер парохтар тіп чоохтапча СВО ветераны.
– Ноға? Піреелерінің палалары ВСУ саринда чааласчалар нооза, – чарытча Семён Чебодаев. – Андағы чииттерні, кемні-де улуғ ахчанаң алаахтырып, кемні-де кӱснең апарып, украин армиязынзар кир салғаннар нооза. Олар постары чоохтапчалар: «Оолғым алай харындазым анда чааласча. Ахча ӱчӱн парыбызып, ам айлан полбинча». Андағы аалларда улуғ частығлар ла халғаннар, чииттер пір дее кӧрінминче.
Семён Степановичтің чааҷы солазы «Сабан» полған. Ол Сабан Чебодаевтің тӧлінең, оларның роды аның адын ал чӧрче. Аннаңар ол позына андағ сола алып алтыр.
Украинадағы ӧнетін чаа операциязының чаалазығ оңдайлары саңай пасха тіпче Чебодаев. Анзын Афганда, Чечняда полған чааҷы таныстары даа киречілепчелер осхас.
– Мының алнында дроннар чох полған нооза, – сағыс-кӧрізінең ӱлесче чааҷы. – Ол туста холнаң даа тудызып чаалазарға киліcчең. Мында, тізең, ӧӧнінде ыраххыдаң чааласчалар, БПЛА паза ракеталар полызиинаң. Дроннар тигірде толдыра, ыыласлачалар.
Амғы чааҷылар ыраххы чирде, тура істінде компьютер кистінде одырып алып, ойында чіли чааласчатханнарын таныхтапча ол.
– Разведчик дроннар тигірде улуғ пӧзіктелер, ырахтын тілепчелер, – чоохтапча Семён Степанович. – Таап алзалар, сах мындох чаалаҷаң дроннарны ысчалар.
Хайди арачыланарға? Чааҷылар, оймах хазып, чӱленҷең сетьтер тартып паза ағас салааларын тӧзеп, машиналарны чазырчалар.
– Чӧрген чолларыбыс кӧрінмес ӱчӱн, сӧп-cапнаң, торбаснаң чаапчабыс, – чооғын узаратча СВО ветераны. – Машина чолы кӧрінмеске кирек, чазағ чӧрҷең чолыҷахтар ідӧк. Блиндажтарны чирнең тиң итчебіс, кӧрінмес ӱчӱн прай ағас салааларынаң чаапчабыс. Іди итпезең, «тракай» парарзың нооза...
Чааҷылар ідӧк чӱленҷең сетьтердең сала пӧзікте палыхтаҷаң сӧзірбелер тартарға ӱгреніп алтырлар – дроннар оларға хаап парчалар осхас. Машиналар ӱстӱнзер «мангаллар» турғысчаттырлар, ол ідӧк дроннардаң арачыланҷаң оңдай полтыр. Паза пістің чааҷылар машиназар РЭБ (радиоэлектроннай кӱрезіг) системалығ тирігні турғысчалар. Ол тиріг, радиосигналларға харығ полып, дроннарның чолын алыстырыбысча осхас. Чааҷының чооғынаң, андағ тиріглер пастап асхынах полғаннар, оларға удаа аны пір машинадаң пасха машинаа турғызарға килісчең.
– Пістің бригаданы алза, дроннар илееде машина чара чачырадыбысханнар, – чоохтапча Семен Чебодаев. – Соонаң піліп алғаннар: ол дроннарны хости Варваровка аалдағы тигіриб чирінең хараа позыт турғаннар. Анда ВСУ агенттері подвалда, чазынып, хайынтырлар. Ол тигірибдегі абысты паза ікі агентті тудып алғаннар, че ікі кізі тизібізерге маңнантыр. Піс, тізең, ол «айналарны» азырап турғабыс – андағы абысха чуға чуртапчатханнарны азырирға халған ас-тамахты пирҷеңміс. Соонаң ас-тамахты олған садына паза школаа пир сыххабыс.
СВО чирінде чир-суғҷыңа тоғас парғаны улуғ ӧрініс, че соонаң наа танызыңның чуртазы ӱзіл парғанын ис салзаң – андағох улуғ, пос туғаныңны чідірген чіли, чобағ.
– 2024 чылда минзер ікі оол килген, ікізінең хакастар. Пірсі – Сунчугашев, ікінҷізі – Бытотов. Кроссовкалығ ла килтірлер, командир мағаа пу оолларға чааҷы ӧдігін таап пир тіпче: присяга аларға килістіре тонаных поларға кирек нооза. Пасха чааҷылардаң сурынып, таап пиргем... – тӱрче сағысха тӱзібіскен Семён Степанович, анаң чооғын узаратхан. – Ӱр ниместе иссем, Бытотов чат халтыр, ӱдезерге чӧргем – Чоғархы Пазада чыып салғаннар. Сунчугашев ам даа СВО чирінде, чааласча. Олар ікізінең 25 частығлар, чиит палалар саңай. Чииттерні айастығ, олар чуртасты даа кӧрбин чат халчалар. Піреелері хоных таа тӧстебееннер – ипчі албааннар, тӧл артыспааннар.
Семён Степанович Чебодаев СВО-да 1 чыл 8 ай полған: 2023 чылда чайғызын парыбызып, 2025 чылның кӧрік айында саңайға айлан килген. Аны, 65 час тол парғанда, демобилизацияа ызыбыстырлар. Ағаа амды амыр чуртасха хати кӧнігерге килісче.
– Пастап хайди-да изі чох пілдірген: ибіре сымзырых, чара чачырастар истілбинче, – чоохтапча СВО ветераны. – Хараа узуп полбин турғам, ам кӧместең кӧнік парирбын.
СВО чирінде халған чааҷы арғыстарынаң тӧреміл палғалыс тутча. Отпускка килзелер, тоғазарға пар килче.
– Пииде музей пар, ӱр ниместе анда чыылысхабыс, – ӱлесче Семён Чебодаев. – Ширадаң «Парашютист» солалығ Василий Таланов, ам Шира аймаа пазының орынҷызы полча, Наа чыл соонаң ааллап кил парған. Ол ідӧк саңайға айлан килген, хазии хоостыра.
Ідӧк «Че» солалығ чааҷы арғызы ааллап кіртір. Ол «Кузя» паза «Рыба» солалығ чааҷы арғыстары чат халғаннар тіп искір пиртір.
– «Рыба» хакас оол полған, «Кузя» – орыс, – чоохтапча Семён Степанович. – 2025 чылда кӱскӱде чат халтырлар. Олар пастап пісте полғаннар, соонаң оларны штурмовиктерзер ызыбысханнар. Кӧп таныстарым халған анда. Ікі кізі палығлатхан соонаң айланған: Чоғархы Асхыстаң – Кичеев, Асхыс станциязынаң – Идимешев.
Мыннаң піс Семён Степановичнең чоох алызарын тоос салғабыс. Ол пеер айлан килгеннең пір чыл ир парды, че аның чӱреенде чаа сорығлары ам даа чазылбаанға тӧӧй. Хайди олар чазыларлар, хаҷан чааҷы арғызы чат халғанынаңар хабар чиде тӱссе?
Семён Чебодаев, улуғ частығ полза даа, чииттердең халбин паза хорыхпин, пос кӧңнінең СВО-зар аралазарға парған. Мындағ махачылар парда, пістің хазна ыырҷыны хайди даа чиңер!
Автор :
Альберт Толмашов
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
