Алнында улуғ пӧгiннер
13.03.2026
Хабарлар
Лев Сафьянов
Ынағ чон – кӱстiг хазна. Пӱӱл хазна президентiнiң чарадиинаң Россияның чоннары пiрiкчеткен чыл тiп чарлалған. Аны хоостыра хайдағ пӧгiннер турчатханнаңар чоохтап пирген Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министрi Лев Сафьянов
Пылтыр Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозы ӧӧнiнде хазнаның национальнай политиказын чуртасха кирерiнҷе, гражданскай институттарны тилiдерiнҷе, орындағы пос устаныс органнарына хабазарынҷа тоғыстарның пӧгiннерiн толдырған. Пу чылда оларны узарадарбыс. Хазна президентi Россияның чоннары пiрiкчеткен чыл тiп чарлаан. Аны хоостыра пiссер Москвадаң пiчiктер килген. Пылтыр пiстiң хазна cтратегиязының программазы тоозыл парған. Ол 2022 чылда пасталған. Амды наа cтратегияны Россиядағы национальностьтар киректерiнҷе федеральнай агентство тимнепче. Ағаа хоза федеральнай пӧгiннер поларға кирек. Олар cтратегияны чуртасха кирерге чарадылчалар. Стратегия 2036 чылға теере кӧрiлер.
Пiс ол федеральнай пӧгiннернi сахтапчабыс. Олар килзе, аны хоостыра регион пӧгiннерiн тимнирбic. Итсе-де, оларны тимнеп салғабыс, федеральнай чарадығлар килзе, тиңнестiрiбiзербiс. Ӧӧн пӧгiнiбiс аймах чоннарның ынархазын тыыдары полча. Пылтыр пiс федеральнай марығда араласхабыс, че кирек килiспин парған. Аннаңар пӱӱл федеральнай субсидия ахчазы чоғыл.
Че пiске ас саннығ чоннарға полызығ пирер ахча ысханнар. 1,6 миллионҷа салковай чыл сай пирчелер. Ол ахчаны пiс мындағы шорлар общиналары аразында, гранттар мариин иртiрiп, ӱлестiрербiс. Ағаа хоза пiс оларның студенттерiне ахча пирчебiс. Олар пасха городтардағы вузтарда ӱгренчелер, ахчаны компенсация оңдайнаң алчалар. Чылда оларға ахча пiр хати пирiлче. Пылтыр пис студент алған, алындағы чылда – iкi. Андағ полызығ пирерiн общиналар чарат салғаннар. Алындағы чылларда студенттерге, ахча пар полза, чылда iкi дее хати пирҷең полғабыс.
Пiстiң пӧгiннерiбiске iдӧк пасха хазналардаң килген кiзiлернең тоғынары кiрче. Ол саринаң пылтыр хайди тоғынғабыс, iдӧк тоғынарбыс. Ағаа пiс республика бюджедiнде кӧп нимес ахча тимнеп салғабыс, 200 муңҷа салковай.
Пiс пеер килген кiзiлернi чуртасха кӧнiктiрерге, пiстiң законнарға тудынарға, пасха чоннарнаң ынағлазарға паза даа пасхазына ӱгредерге кирекпiс. Пеер iдӧк орыс тiлiн чахсы пiлерi паза чон аразында посты иптiг тудынары, хайдағ нандырығларға тартылары кiрче. Орыс тiлiне олар постары ӱгренерге киректер. Кӧзiдiмге алза, пiстiң национальнай библиотекада андағ курстар асханнар. Мигранттар андар чӧрҷеңнер. Орыс тiлiн чахсы пiлчеткеннеңер олар, пiстiң хазна университедiнде сыныхтағлар иртiп, справка алып алчалар. Соонаң олар пiчiк хоостыра санға турчалар, тоғынарға патент алчалар. Халғанҷы туста ол саринаң хатығластар парча. Республикада чарадығ чох полчатхан кiзiлернi постарының чирлерiнзер кӱснең ызыбысчалар.
Пiс аймах чоннарнаң ынағ чуртир кирекке чарыдылған мероприятиелернi иртiрiп пастабыстыбыс. Тӱрчедең Чыл пазы ӱлӱкӱн полар. Андар пiс аймах нацияларның диаспораларын аралазарға хығырарбыс. Коммерческай нимес организациялар саны чыл сай ӧсче. Олар юстиция киректерiнҷе министерствода санға турчалар. Прай андағ организациялар саны 819 пол парған. Ноға оларның саны ӧсче? Олар грант полызығларын алчалар. Iди улуғ ахча, президент грантында араласса, алып аларға чарир. Пiстiң правительство саринаң гранттар пирчелерӧк. Полған на коммерческай нимес организация позының пӧгiннерi хоостыра грант ахчазын аларға сағынча. Кӧзiдiмге алза, культура, экономика, социальнай паза даа пасха кирек нимелерге. Пiстiң дее министерство гранттар мариин иртiрче.
Iди халых организациялары саны 55-ке чит парған. Религиознай халых организациялары 120 саналча. Иң кӧп мында православнай киртiнiстiг организациялар, 84-ке читче, 24 протестант пiрiгiзi, мусульманнар пiрiгiзi писке чит парған, ӱс буддийскай паза iкi хамнар организациязы, кришнаиттер дее пар.
Пiс оларны хазна паза пiстiң чон ӱлӱкӱннерiне хығырчабыс, пiрее чӧрiмнерде хада-пiрге араласчабыс. Iди оларны пiр чон поларға кӧнiктiрчебiс.
Этническай организацияларны алза, хырғыстарның «Ордо» пiрiгiзi социальнай киректерҷе тоғынча. Кинек палаларға полызығлар пирчелер.
Пiстiң республикадағы муниципальнай пӱдiстер аразында «Чонға кирек иң артых проект» марығ чыл сай иртче. Пӱӱл ол аннаң андар узарадылар. Пар iдӧк олаңай кiзiлернiң пастағлар проекттерiнiң марии. Анда ӧӧнiнде аал чуртағҷылары постарының аалларына иң кирек нимелернi толдырар пастағнаң сыхчалар. Че олар пу проекттi чуртасха кирерiне 10 процент ахчазын хозарға киректер.
Пӱӱл хосхар айында хакастарның ХV съездi полар. Пiс анда араласчабыс. Хазна программазы хоостыра съезд иртiрерiне ӧнетiн iкi миллион салковай пирiл парған. Съездтi тӱзiмнiг иртiрерiне прай кирек нименi С.П.Кадышевтiң адынаң чон чайаачызының национальнай кiнi толдырар.
«Хакас тiлiн, хайраллап, тилiдерi» хазна программазы аннаң андар узарадылар. Ирткен чыл ол саринаң тӱзiмнiг полған. Кӧзiдiмге алза, пiстiң министерство пастыра ХакНИИЯЛИ-ға «Яндекс тiлбесчi» сервисче тоғысты узарадарына ахча пирiлче. Iдӧк хакас тiлiн тилiдер «Тӧреен тiл – чоныбыс худы», пастағы паза пизiнҷi класстардағы палалар аразында хакас тiлiн чахсы пiлер паза даа пасха марығлар иртiрчебiс. Пу айда пизiнҷi класстардағы олғаннарға хакас тiлiнҷе марығ чарлабысхабыс. Хомзыныстығ, пiстiң ӱстӱнзархы аймахтардаң олғаннар пiр дее араласпин сыхтылар. Анда хакас сӧбiрелер пар, че палаларын пос тiлiне ӱгретпинче одырлар.
Пу чылда чоннарны пiрiктiрер тоғыстарны пастабысхабыс. Кӧзiдiмге алза, таджиктернiң «Бародари» пiрiгiзi чахсы мероприятие иртiрiбiскен. Олар, СВО-да чат халған чааҷыларның паба-iҷелерiн, ипчiлерiн хығырып, кафеде стол сал пиргеннер паза тӧрт муң салковайға ахчалығ сертификаттар сыйлааннар. Iдӧк Ада чир-суубыс арачылағҷызы кӱнiне чарыдылған андағох столны азербайджаннар салғаннар. Олар СВО ветераннарын, хығырып, сыйлааннар. Сағынчабыс, пасха даа диаспоралар андағ полызығлығ мероприятиелер иртiрерлер. Мындағ киректерде чоннар кибiрлерi паза кӧңнiлерi кӧрiн парча. Удур-тӧдiр полызызып, чоныбыс хайдағ даа сидiктернi тобырар.
Сом интернеттең
Автор :
Пазып алған Илья Топоев
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
