Чылдаң чылға ӧзiс таныхталча
06.03.2026
Хабарлар
Сергей Труфанов
Сан пирiс. Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министрi Сергей Труфанов республика пазы Валентин Коноваловха министерствоның 2025 чылдағы тоғызынаңар, чидiглерiнеңер паза пу чылға пӧгiннердеңер чоохтаан
Тиксi саннар
Хакасияда аал хонии апарылчатхан чирлернiң улии тиксi республика улииның 31 %-iне тиңнелче, анзы 1,5 млн гектардаң сала артых. Аның санында хыралар – 37,1 % (560 муң га), кӧп чыллығ ӧзiмнер одыртылған чирлер – 0,2 % (2,3 муң га); от сапчаң чирлер 8,7 % (131 муң га); мал хадарылчатхан чирлер – 52 % (784,3 муң га); хыра полған, че сағам ниме-ноо салылбинчатхан чирлер – 2 % (30,5 муң га), 2025 чылда 5260 га андағ чир аал хонии тузаланызына кирiлген. Орджоникидзе аймаанда ол «Рассвет Абакан» ООО-ның чирлерi (4240 га), Алтай аймаанда – «Аршановское» ООО-ның (300 га), Ағбан пилтiрi паза Шира аймахтарында – фермерлернiң аал хонии чирлерi (120 паза 600 га).
Хакасияның хоныхтары 2025 чылда сығарған продукция 25,7 млрд салковайға садылған тiп паалалча, анзы, алындағы чылнаң тиңнестiрзе, 3,7 %-ке кӧп. Мал тударынаң палғалыстығ ниме-нооны сығарчатхан предприятиелернiң кӧзiдiглерi сала тӧбiн пол парғаннар, олар 15,7 млн салковайға ниме-нооны сатханнар. Анзы 2024 чылдағы саннарның 99,5 %-i пол парча. Олох туста аал хонииның ӧзiмнер ӧскiрчеткен чардығы ирткен чылда чахсы салтарлар кӧзiткен. Ӧзiмнер ӧскiрерiнең айғасчатхан предприятиелер продукцияларын 10 млрд салковайға садыбысханнар, ирткен чылдағызынаң ол 10,5 %-ке кӧп.
2025 чылда «Хакасияның агропромышленнай комплексiн паза аалдағы социальнай сфераны тилiдерi» хазна программазынҷа 1 млрд 218 млн салковай хорадылған, ол санда федеральнай бюджеттең 1 млрд 103 млн салковай позыдылған, республика бюджедiнең – 115 млн салковай.
Аал хонии товарларын сығарчатханнарға хабазарына 290 млн азыра салковай позыдылған, хазна хабазии 350 сығарығҷаа пирiлген. 2026 чылда аал хонии товарларын сығарчатханнарға 604 млн азыра салковай пирiлер тiп кӧрiлче, ол санда 305,8 млн салковай – федеральнай бюджет ахчазы.
Ӧзiмнер ӧскiрерi
Хакасияда 2025 чылда тоңастығлар паза бобовайлар 147,8 муң тонна чыылған. 85,6 муң тонна пуғдай сабыл парған (2024 чылда – 71,1 муң тонна), кӧче – 11,8 муң тонна (алындағы чылда –7,9 муң тонна), сула – 43,3 муң тонна (2024 чылда – 35,7 муң тонна), гречиха – 3,9 муң тонна (2024 чылда – 7,9 муң тонна), горох – 3,1 муң тонна (алындағы чылда – 1,1 муң тонна). Хайахтығ ӧзімнернi алза, ирткен чылда ах киндiр 7,6 муң тонна (2024 чылда – 4,3 муң тонна) чыылған, рапс – 25,9 муң тонна (2024 чылда – 14,9 муң тонна). Чир тамаа 9,6 муң тонна чыылған, (2024 чылда – 8,6 муң тонна), яблах – 2,3 муң тонна (алындағы чылда – 3,7 муң тонна).
Ирткен чылда 167 муң тонна тоңастығлар чыылған, аны хурутхан, арығлаан соонаң пу кӧзiдiг 147,8 муң тонна пол парған. Олох туста ирткен чылда чыылған пуғдайның 65 %-i чииске тузаланарға чарир классха кирiлген. 2024 чылда, тiзең, пуғдайның 80 %-i мал азыралына парған.
2025 чылда от 278,4 муң тонна (2024 чылда – 212,9 муң тонна), сенаж 80,4 муң тонна (2024 чылда – 71,4 муң тонна), сызыр 19,9 муң тонна (2024 чылда – 16,4 муң тонна) пилетел парған. 55,6 муң тонна (2024 чылда – 37,8 муң тонна) силос тимнелген, ол халғанҷы пис чылға иң артых кӧзiдiг. Анзы хысхыны чахсы ирт парыбызар оңдай пирген.
Чазыдағы аал хонии тоғыстарын тузында толдырар ӱчӱн техника читкiҷе поларға кирек. 2025 чылда 18 трактор, тоңастығларны чығҷаң 5 комбайн, мал азыралын чығҷаң 2 комбайн алылған. Аал хониинаң айғасчатханнарға льготалығ аал хонии кредиттерiн пирер программа чахсы полысча. 2025 чылда мындағ оңдайнаң 1 млрд азыра салковай тартылған.
Че олох туста Хакасияның агропромышленнай комплексiнде тузаланылчатхан техника иргi, аның сылтаанда ӱрегнiң синi ӧсче паза тоғыс толдырарының тузы сӧӧ тартылча. Нормативтернi кӧрзе, республикада 2178 трактор, тоңастығларны чығҷаң 513 комбайн, мал азыралын чығҷаң 9 комбайн, пiр муң азыра хыра салҷаң паза хыраларда имнер чайҷаң техника чидiспинче.
Хакасияның аграрийлерi хыра салар тусха тимненiп пастабысханнар. Таарыға 18,7 муң тонна ӱрен киректелчетсе, республиканың хоныхтары пӱӱнгi кӱнде 19,3 муң тонна ӱрен тимнеп салғаннар. 1,9 муң тонна (11 %) ӱрен таарыға чарабинча, 15,8 муң тонна (89 %) чахсы ӱренге саналча. Таарығ тоғыстары пасталарына пу кӧзiдiг 100 %-ке читiрiл парар тiп кӧрiлче. Федеральнай кiн Россия селекциязының ӱреннерiн одыртарын кирексiпче, аннаңар ӧӧнiнде Алтайдағы паза Новосибирсктегi селекция ӱреннерi алылча.
2026 чылда Россияның аал хонии министерствозы турғысхан план хоостыра республикабыстың аграрийлерiне 9,3 тонна минераллығ удобрение аларға кирек. Амғы тусха удобрениелернi сатчатханнарнаң кӧрiлген синнiң чарымызына чӧптезiглер тимнел парғаннар. 3 муң тонна удобрение хоныхтарға читiрiлген, анзы планның 30 %-i. Ирткен чылны алза, пуох тусха пу кӧзiдiг 4,4 %-ке ле тиңнелген полған.
Iдӧк техниканы тыхтир паза аны хыра тоғыстарына тимнир тоғыс апарылча. ГСМ-ны аларынаң палғалыстығ сидiксiнiстер чоғыл. Пӱӱнгi кӱнге ГСМ паазы: 1 тонна дизель топливозы – 80 муң салковай, 1 тонна АИ-92 бензин – 68 муң салковай.
Мал тудары
Аал хонииның ниме-ноо сығарызында пу кӧстег Хакасияа иң танығлығ полчатханнарның пiрсi. Сығарылған аал хонии ас-тамааның 60 %-i мал тударының ниме-ноо сығарызына килiсче.
2025 чылда мал тутчатханнарға пирiлген хабазығның синi 110,5 млн салковайға тиңнелген, ол санда 109,4 млн салковай федеральнай бюджет ахчазы.
Республиканың аал хонии промышленнозында мал тӧлiн чахсыландырарынаң читi хоных айғасча. 2025 чылда 702 пас тӧл пирҷең мал садылған, оларның санында 419 iнек, 283 хой. Малларны, Хакасиядаң пасха, Хызылчар крайынзар, Иркутск облазынзар, Тыва Республиказар, Ортын Россияның регионнарынзар паза Казахстанзар сатханнар. Амғы туста апарылчатхан селекция тоғыстары хоза 4 хоныхха тӧл салҷаң хоныхтың статузын алар оңдай пирерлер.
Мал тударының ниме-ноо сығарызының ӧткiн тилiзi инвестицияларны тартарынаң палғалыстығ полча. Кӧзiдiмге Хакасияда 2025 чылдаң сығара «Ағбан пилтiрiндегi хус фабриказы» ООО-ны нааҷылиры» инвестиция проектiн аларға чарир. Аның чуртасха кирiлгенi 2030 чылға читіре пiр чылда 290 – 360 млн нымырха сығарар оңдай пирер. Ирткен чылға ла хус фабриказы 85 млн нымырха сығарыбысхан.
Таңах идiнiң сығарызын алғыдар пӧгiннең, пӱӱл Боград аймааның Пушной аалында ит сығарызынаң айғазар хус фабриказын пӱдiрiп пастирға сағынчалар. Мында «Елисей» хус фабриказы» ООО инвестпроекттеңер чоох парча.
Ирткен чылда сӱт сығарызынаң айғасчатхан наа объекттi «Целинное» ООО тузаланысха кирген. Шира аймааның Борец аалындағы пӧлiкте 600 пас iнекке хазаа пӱдiрiлген. Сӱт сығарызы хоныхта пiр чылда 31 муң центнерге читiре ӧс парған.
Пӱӱнгi кӱнде республика позына кирек сӱттiң паза аннаң тимнелген ас-тамахтың 98 %-iн позы сығарча, иттiң паза аннаң тимнелген чиистiң – 46 %-iн, таңах нымырхазының – 68 %-iн.
Палых ӧскiрерi
2025 чылда Хакасияда 1192 тонна палых сығарылған, 1050 тонна садыл парған. Сығарылған палыхтың кӧбiзi – форель. Аны республикада даа паза пасха регионнарда даа сатчалар. Палых сығарызы чыл сай ӧзiп одырча, анзы чуртағҷыларға чахсы качестволығ, омега-3 ӱстiг кислоталарға пай палыхты алар оңдай пирче.
Нацпроекттер, хазна программалары
«Аал хонииның ниме-ноо сығарызының отрасльларын тилiдерi паза техниканы нааҷылиры» федеральнай проектче Хакасияда 2025 чылда тиксi аал хониин паза кiчiг хоныхтарны тилiдерiне кӧстеглiг мероприятиелер иртiрiлгеннер.
Iди сӧбiре хоныхтарын тилiдерiне 8 субсидия пирiлген. Хазна хабазииның синi 42,1 млн салковайға (41,7 млн – федеральнай бюджеттең, 0,4 млн – республика бюджедiнең) тиңнелген. Фермерлер герефорд породалығ iнектер, эдильбаевскай породалығ хойлар, тракторлар, таарлағ тартчаң транспорт паза пасха даа оборудование садысханнар. Iдӧк аал хонии кооперативтерiн тилiдерiне, сӧбiре хоныхтарының проекттерiн чуртасха кирерiне гранттар пирiлгеннер.
Аал хониинда кiчiг паза ортын пос киреенең айғасчатханнарға искiрiг паза чӧптер пирерiнҷе полызығларға 4,85 млн салковай хорадылған.
«АПК кадрлары» регион проектiнҷе М.В.Позднякова КФХ пiр тоғынҷызын ХГУ-зар «Ветеринария» кӧстегҷе ӱгренерге ызыбысхан.
«АПК ниме-ноо сығарызының экспорты» регион проектiнiң чуртасха кирiлгенi 9,3 млн США долларына садығ идер оңдай пирген. Тоңастығлар Хыдатсар, Монголиязар, Беларусьсар, Казахстанзар ызылғаннар. Паза пасха даа хазналарнаң садығ ӧткiн апарылча.
«Аалларны тиксi тилiдерi» регион проектiнҷе 941,9 млн салковай тартылған, оларның санында 833,5 млн салковай – федеральнай бюджеттең.
Асхыс, Боград, Таштып, Ағбан пилтiрi, Шира аймахтарынаң пис сӧбiре чурт пӱдiрерiне (садызарына) хазна хабазиин алған. Чурт наймы чӧптезиинҷе 2025 чылның пiр хосхарына Орджоникидзе аймааның Копьёв аалында 9 чурт пӱдiрiл парған, пис чурт – Асхыс аймаанда. Тиксi 997,4 квадраттығ метр чурт тузаланысха кирiлген.
«Аалларны иптирi» подпрограммаҷа 8 проект чуртасха кирiлген. Асхыс, Боград, Шира аймахтарында сӧп-сапты чығҷаң 48 ачых тимнелген, Ағбан пилтiрi аймаандағы Зелёнай аалда спорт ачығы, Пригорскта олған ойнаҷаң ачых турғызылғаннар. «Аалларның амғы тустағы кӧрiмi» кӧстегҷе Тадар Тис аалда «Солнышко» олған садында тиксi тыхтағ тоғыстары апарылча. Боград аймаанда пасха даа проекттер чуртасха кирiлче: спорт залы, кiрлiг суғны ағысчаң паза арығлаҷаң система пӱдiрiлче. Олар 2026 чылда тузаланысха кирiл парарға киректер.
«Аалларны тиксi тилiдерi» регион проектiнҷе сидiксiнiстер парох. Iди Асхыста 825 орынға кӧрiлген школа, «ЮНОСТЬ» ООО подрядчик объекттi тузаланысха кирер тусты сӧӧ тарт салған сылтаанда, тузында пӱдiрiлбеен. Ол 64 %-ке тимде, амғы туста аны читiре пӱдiрерге кирек ахчаны табарынаңар сурығ пӧгiлче. Iдӧк кӧрiлген тусха Алтай аймааның кiнiнде 462 орынға Культура туразы паза олғаннарға, чииттерге кӧп кӧстеглiг культура-ӱгредiг кiнi пӱдiрiлбееннер. Пӱӱнгi кӱнде ДК 51,7 %-ке тимде, кӧп кӧстеглiг кiн – 49 %-ке. Итсе, олар 2025 чылның 31 улуғ хырлазында тимде поларға кирек полғаннар. Мында сидiксiнiстер подрядчик проекттең хыйыстыра парыбысханынаң палғалыстығлар. Объекттер пу чылның кiчiг хырлас айында тузаланысха кирiлерлер тiп iзенiс пар.
СВО ветераннарына хабазары
2025 чылда Хакасияа СВО ветераннарына паза араласчыларына хабазарына федеральнай бюджеттең 5,9 млн салковай субсидия пирiлген. Проектте аралазарға сағынчатханнаңар 35 кiзi искiрген, аннаңар республика бюджедiнең позыдылчатхан ахчаны 1,1 млн салковайға теере ӧскiрiбiзерге чарадығ алылған. Субсидияны проекттiң араласчызы, ӧнетiн чаа операциязының араласчызы Лев Кайдараковха хазна хабазиин пирердеңер чарадығ алылған. Ағаа 7 млн салковай пирiлген. Асхыс аймааның чуртағҷызы герефорд породалығ 19 пас iнек, трактор, погрузчик, косилка садызып алған, пiр наа тоғыс орнын тӧстеен.
Сергей Иванович республиканың аал хонии паза ас-тамах министерствозы ирткен чылда Илбек Чиңiстiң пайрамын таныхтирында, «Пабаларның махачызы – оолларының ханаттары» проектте ӧткiн араласхан тiп таныхтаан. Пӱӱл чарлалған Россияның чоннары пiрiкчеткен чылда iдӧк тоғыс ӧткiн апарылар теен ол. Ӱртӱн айында улуғ мероприятиелер иртiрiлер тiп кӧрiлче – республика ипподромының 100 чылы таныхталар, «Сибирьдегі улуғ хурчағ» ат чарызы турнирiнiң финалы паза Ӱртӱн тойы ӱлӱкӱн иртiрiлерлер.
2026 чылда прай кӧстеглерҷе тоғыс узарадылар тiп таныхтаан министр. Валентин Коновалов Сергей Труфановха паза министерство тоғынҷыларына тоғыстары ӱчӱн алғызын читiрген паза нацпроекттернiң, хазна программаларының толдырылчатханына, экспорт кӧстегнi тилiдерiне уламох улуғ хайығ саларға чахаан.
Сом r-19.ru сайттаң
Автор :
Татьяна Кыштымова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
