Чонның хыри-пазы чох хан тигірі
05.03.2026
Хабарлар
Икаро Вальдеррама Ортиз чатхан хахча
Чапсых аалҷы. Колумбияның чуртағҷызы Икаро Вальдеррама Россиязар пастағызын на 10 чыл мының алнында килген
Икаро Вальдеррама Ортизті пістің республикадағы чайаачылар чахсы таныпчалар. Ол – писатель, музыкант, философ. Амды ол, ӱгретчі полып, тилекейдегі аймах кізілерні позының тӧреен тілінең таныстырча. Ӱр ниместе піс аннаң, тоғазып, аның чуртас чолынаңар паза хайди ол пасха хазнада тіл пілбин чуртааннаңар чоохтазып алғабыс.
– Икаро, хысхаҷахти тӧреен чиріңердеңер чоохтап пиріңер.
– Минің тӧреен-ӧскен чирім Колумбиядағы улуғ нимес Дуитама город полча. Прайзы Колумбия талай хыриндағы уғаа ізіг хазна тіп сағынча. Сынында, тізең, минің хазнамда саблығ Анд тағлары орныхча. Паза пістің анда хумнығ чазы пар. Мин тӧреем тағлар пазында орныхчатхан городта. Колумбияның ӧӧн городы Богота талайдаң 2600 метрге пӧзік орныхча. Пабам даа минің тағлығ чирлерде тӧреен. Аннаңар мағаа Анд тағларында чуртапчатхан чоннарның кибірлері уғаа чағын.
– Хайди Сірер Россиязар килгезер?
– Мин чиит тустох философияа тартылғам. Ол предмет минің кӧңніме кірген. Аның сылтаанда Богота городта орныхчатхан Анд университедінде философияҷа пӧзік ӱгредіг алғам. Чарыда чоохтаза, Колумбияда Национальнай университет паза Анд университедi пар.
Ідӧк минің чӱрееме литература паза музыка хаҷан даа чағын полғаннар. Че философия мағаа пурунғы чоннарның культуразын, кибірлерін оңарарға чахсы полысхан. Паза минің хайиимны пурунғы грек тілі тартхан. Чоохтирға кирек, Колумбияда кӧбізі католическай киртіністіг. Олох арада пар кізілер, хайзылары ӧбекелерінiң киртіністерін тастабинчалар, пурунғы худайларға пазырчалар. Че хай піреезі, тізең, католик тее полча, ӧбекелерінің киртінізінең дее хыйа парбинча. Минің хайиимны, тізең, «шаманизм» тартхан.
Университетте ӱгренчеткенде, мин тың ағырыбысхам. Имҷілер минің ағыриим генетиканаң палғалыстығ, аннаңар ол имнелбинче тіп искіргеннер. Че туған-чағыннарым пістің родта мындағ ағырығнаң пірдеезі ағырбаан тіп чоохтааннар. Андада мин Амазонияда чуртапчатхан кофан чонзар айланғам. Ол чонның улуғ хамы мині имнебіскен. Аар ағырығдаң озып алғанда, минің прай чуртасха кӧрізім алыс парған. Университеттi тоозарға тус читкенде, мин Амазониядағы пасха даа чоннарнаң палғалыс сыххам. Наа таныстарым мағаа Россиязар чол асханнар.
– Сірер таныс нимес хазназар килерге чочынмаазар ба?
– Чох. СССР-да ӱгренген кізілернең танызып алып, мин ӱгредиимні Россияда узарадарға чаратхам. Ол туста мин испан тілінең пастағы книгамны чарыхха сығарыбысхан полғам. Анаң кибелістерім англия, бенгал, хинди тіллеріне тілбестелгеннер. Таныхтирға кирек, чайаачы тоғыстарымны пазып, минің хайиимны орыс поэзиязы тартхан. Минің иң чағын арғыстарымны іҷе-пабалары СССР-да ӱгреткеннер. Соонаң чир-суунзар айланып, олар аннаңар уғаа чылығ чоохтанҷаңнар. Ол хынысты олар мағаа даа сыйлап пиргеннер тирге чарир.
Испан тілінең мин Фёдор Достоевскийнің, Лев Толстойның чайаачы тоғыстарын хығырғам. Паза минің чӱреемні кӱмӱс чӱс чылдағы писательлернің кибелістері тибіреткеннер. Уғаа хынчам Антон Павлович Чеховтың чоохтарын, пьесаларын хығырарға. Ол чайаачы тоғыстарны испан тілінең хығырып, мин позыма Россияны асхам. 2010 чылда мағаа пеер килер оңдай пол парғанда, мин аннаң тузаланмин пол полбаам.
Колумбияда хазнани нимес организациялар пар, хайзылары, мындағы ӱгредіг учреждениелерінең палғалызып, чииттерге Россиязар чол асчалар. Мин Санкт-Петербургтағы алай Москвадағы университеттерде ӱгренерге пӧгінгем. Че мағаа Башкириядағы Уфа городтың университедінзер кіріп алар ӱлӱс тӱскен. Магистратуразар кіріп алар ӱчӱн, мин пір чылҷа тимнегліг пӧлікте ӱгренгем. Анда ӱгреніп, мин башкирлернің культуразынаң, кибірлерінең, кӧг тиріглерінең танысхам. Саблығ музыканттарның мастер-класстарына чӧріп, тимір хомыснаң ойнирға ӱгреніп алғам. Ол тустаң сығара кӧгнең айғас сыххам. Чазырбин чоохтаза, пастап минің мындағы чоннарның «шаманизм» киртінізінең чағын танызып алар пӧгін полған. Ол сағыстаң хыйа парбин, пастағы чайғы тынағ кӱннерінде Пай кӧлзер чӧргем. Анда Ольхон олтырыхсар читкем. Чолда аймах кізілернең танысхам. Пірее хамнаң танызып алар ӧӧн пӧгін полған. Ол оой ла пӧгін полбиндыр. Туваҷа, Алтайҷа, Башкирияҷа, Бурятияҷа чорыхнаң чӧріп, андағы чоннарның культуразынаң танысхам. Ол чорыхтар соонаң, Уфазар айланып, мин Колумбиязар нандыра парыбызарға чаратхам.
– Сидік полған ма пістiң хазнада тіл пілбин чуртирға?
– Я, уғаа сидік полған. Тілні пілбезең, син кічіг пала осхас пол парчазың нооза. Сағызыңны, ниме сағаа кирек полчатханын пасхазына читір полбинчазың. Россиязар килер алнында мин орыс тілін пілбеен полғам. Орыс тілін Уфада чуртап ӱгренгем. Андада интернет іди тың тарабаан полған. Онлайн тілбесчі дее чох полған. Че англия тілін чахсы пілгем. Анзы мағаа туза полған. Мин сидіксіністердең хорыхпинчам. Тілні уйан даа пілген ползам, Россияҷа чорыхнаң чӧргем. Чорыхтарда аймах чоннарның тіллерінең танысхам. Позымның чайаачымны мында асхам. Тувада полып, хайлирға ӱгреніп алғам. Анаң, тӧреен чир-суумзар айланып, анда істеніс чолын пастаам. Олох арада узун тынағлар полза, Россиязар айланып, мин мында ӧткін халых чуртас апар сыххам. Ідӧк аймах концерттер пир сыххам. 2013-2014 чылларда мин Санкт-Петербургтаң Улан-Удэге теере аймах концерттерде араласхам. Ідӧк Монголияда, Индияда сценазар сығып, чуртағҷыларына кӧглерімні толдырғам. 2014 чылдох мин пастағызын на Хакасиянаң танысхам. Хакас филармониязы чон кӧг тиріглері лабораториязында аралазарға хығырған. Андар хакас кӧглерінең айғазар кӧңніліг аймах хазналардағы музыканттарны хығырғаннар. Анда аралазып, чон узы Сергей Чарковнаң танызып алғам. Ол мині чатханнаң ойнирға ӱгрет салған. Хакас сарыннарын кӧглирге ӱгреткенӧк. Ам даа «Ах порам» сарынны пір дее ундутпинчам. Пӱӱнгі кӱнде дее піс Сергей Трофимовичнең чоох алысчабыс. 2025 чылда аның занятиелерiне чӧріп, чатхан хағарынҷа хоза ӱгредіг алғам.
– Чоохтап пиріңер, хайди Сірер Хакасиянаң пик палғалыс парғазар?
– Мин мында позымның кӧӧленізіме тоғас парғам. Отумай Чебодаева минің ипчім полча. Піс аннаң Тувада ирткен фестивальда танызып алғабыс. Соонаң аймах мероприятиелерде тоғас пар турҷаңмыс. Нинҷе-де тус пазынаң хон салғабыс. 2016 чылда оолғыбыс Икаро тӧреен. Анаң піс 7 чылҷа Колумбияда чуртаабыс. Ол тус аразына піс сӧбіренең ӱсче хатап пеер, Хакасиязар, ааллап кил парғабыс. Ікі чыл мының алнында, тізең, пеер чуртирға кӧс килгебіс. Пу чылда мин Россияның гражданині пол парғам.
– Сірернің оолғыңар хайдағ тілнең чоохтасча?
– Ол, читі чыл Колумбияда чуртап, испан тілінең чахсы чоохтасчаң. Пеер киліп, орыс тілін ӱгренче. Че оолғым испан тілінең сағынча полар. Ол кӱстенҷiк пала. Пеер айланғанда, мындағы олғаннарнаң табырах тіл алызып алған.
– Сірер амды, пістің республикада чуртап, хайдағ тоғыста істенчезер?
– Мин интернет пастыра аймах кізілерні испан тіліне ӱгретчем. Сынны чоохтаза, кӧбізі испан тілi чир ӱстӱнде тың на тарабаан тіп сағынча. Че минің кӧрізімнең, ол хыдат тілі соонда ікінҷі орынға даа сығар. Прай Латинскай Америкадағы паза хай пірее Европадағы чоннар аннаң тузаланчалар нооза.
– Сидік пе тіл пілбинчеткен кізілерні наа тілнең таныстырарға?
– Мағаа ол кӧстегде пір дее сидік ниме чоғыл тіп пілдірче. Мин писатель полчам. Испан тілінең минің 7 книга чарыхха сых парған. Ӱгренҷілерімні мин испан тілінең оларның кӧңніне кірчеткен кӧстегҷе таныстырчам. Кӧзідімге, кем театрға хынча, олар спектакльларнаң, пьесаларнаң палғалыстығ сӧстернең танысчалар. Кем футболға хынча, ідӧк ол кӧстегҷе пастап испан тілінең танысчалар. Минің кӧрізімнең, полған на кізі хынчатхан кӧстег хоостыра наа тілні ӱгренерге кирек. Андада кирек тее хынығ парар. Ідӧк хайдағ чонның тілін ӱгренчезің, оларның кӧглерінең, сарыннарынаң хайди даа танызарға чӧп пирерҷiкпін. Андада наа тілнің сіліг кӧӧ азылар. Ырах парбин, паламны кӧзідімге аларбын. Хакасиязар килгенде, піс аны орыс тіліне ӱгрет сыххабыс. Ол компьютернең ойнирға паза интернетте аймах видеолар кӧрерге хынча. Мин, тізең, аны прай ол нимелерні орыс тілінең кӧрерге кӧӧктіргем. Андағ оңдайнаң палам орыс тілін табырах ӱгреніп алған.
Паза, чоохтирға сағынчам, хайдағ даа тілні ӱгренчетсе, чонның тархынынаң, культуразынаң, кӧӧнең танысчазың. Тіл – ол чонның хыри-пазы чох хан тигірі тирге чарир. Амды мин кӧмес хакас тілін пілчем. Аннаң андар тілнең уламох чахсы танызып аларға пӧгінчем. Iдӧк сағамғы туста мин орыс тілінең чахсы чоохтазарға паза пазарға ӱгреніп аларға кӱстенчем. Испан тілінең сыххан книгаларымны орыс тілінең сығарыбызар сағыс пар. Мин аны чуртасха кирер ӱчӱн пілістерімні алғытчам.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
СӦС СОО: Икаро Вальдеррама сағам 12 кӧрікте Асхыста иртер пастағы концертіне тимненче. Ол Асхыстағы чуртағҷыларны ікі чонның хайхастығ кӧглерінең паза тілінең таныстырар.
Автор :
Чоохтасхан Ольга Томочакова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
