Чоныбыс кибірлерінең паза тархынынаң таныстырчалар
19.02.2026
Хабарлар
Анжелика Шоева (сол саринаң) паза Алина Кайбарова
Чайаачыларыбыс. Чир-суғҷыларыбыс Анжелика Шоева паза Алина Кайбарова «Ӧбекелернің кӱзі» проектті чуртасха кирчелер
Тыс пілбес Анжелика
Хакастарның аразында ӧткін чииттер кӧп. Кем-де халых тоғызында позын сынапча, ікінҷізі ӱгредіге хозым итче. Ачых-чарых кӧңніліг Анжелика Шоева, тізең, кізілер кирексіпчеткен проекттерні чуртасха кирерге кӱс. Олар прайзы хакас тілінең, чоныбыстың культуразы тилізінең палғалыстығлар. Анжелика Аполлоновна чоохтапча:
– Минің хыс фамилиям Ултургашева. Пабам Асхыс аймаанаң, ол Кызласта тӧреен-ӧскен, іҷем Шира чиріндегі Талкин харасуу аалдаң. Олар Ағбанда чурт салынғаннар. Городта ӧскен хакас палалар чоныбыстың культуразынаң тастыхти халчалар тізе, саба полбас, неке. Минің ӱлӱзім андағох полған. Итсе, алында пу сурығ сағыссыратпаҷаң. Мин 12 частығдаң «Чиркеен» мода театрынзар чӧргем, анаң ікі чылҷа «Алтырның» ӧмезінде істенгем, «Читіген» театрда артист поларға маңнанғам. Пір сӧснең, чир-суғҷыларымнаң палғалыс тӧреміл тутчаңмын. Анзы читкiҷе пілдірген. Оолғым тӧреенде, сағыс-кӧрізім саңай алысхан. Хада хонғанымнаң хакас полчабыс, тӧреен тілібіcті пілбинчебіc, чоныбыстың кибірлерінең таныс нимеспіс. Паланы нимее ӱгредербіс?
Сағысха тӱзібізіп, чиит ипчі аймах оңдайлар тілеен. Салтарында, 2019 чылда Анжелика хакас тілін ӱгренҷең карточкалар чыындызын сығарарға чаратхан. Пу сағыс наа нимес. Че чир-суғҷыбыс, карточкаларны пӧзік синде чайирға пӧгініп, тоғысха хоосчыны, редакторны хығырған. Ағаа хада хонғаны Иван Шоев чахсы хабасхан. Ирепчі карточкаларның читі аймах чыындызын чарыхха сығарған, оларның санында «Минің сӧбірем», «Тӧреен тілімнең танысханы», «Олған лотозы», «Ағас иб». Ӧңніг пособиелерні паба-іҷелер, ӱгретчілер хынып садысханнар. Оларнаң сӧбіренең ойнирға чарир полған. Пу тоғыснаң Шоевтер 2025 чылға теере айғасханнар. Анжелика Аполлоновна таныхтапча:
– Проектке читі чыл пир салғам. Садығ чахсы парған. Че чуртас орында турбинча. 2024 чылда кӱскӱзін мин ипчі чонны поғо саларға ӱгредерге чапсыныбысхам. Ваня идінҷек полча, ол пӱдіріг сферазында істенче. Карточкаларны тимнирге тус читпинібіскен. Санапчам, проекттің тузазы улуғ полған. Ол пілістерімні алғыдарға, аймах чоннаң танызарға оңдай пирген.
«Пай поғо» проект
Чиит ипчі кічігдең узанарға хынҷаң. Позын ууҷазына кӧктеен тіп санапча. Анна Степановна тоннар, кӧгенектер тікчең, чібекнең хоостаҷаң. Хомзынысха, ол чуртастаң ирте парыбысхан. 2020 чылда Анжелика Н.Г.Доможаковтың адынаң национальнай библиотеканың «Алтын чiп» пірігізінзер чӧр сыххан. Ӧӧн пӧгін – поғо саларға ӱгреніп алары. Андада ол пірігіснең устаан библиотека тоғынҷызы Мария Шулбаева. Хакас ипчі чооғын узаратча:
– Поғо саларға табырах ӱгреніп алғам. Пастағы туста ол минің хынчатхан киреем полған. Прай кӱзім карточкаларны тимниріне парыбысчаң нооза. Позыма чазанҷых чайап салғам, ӧӧрелеріме сыйыхха ит сыххам. Пір хати, тоғыстарымны сомға суурып, оларны социальнай сетьтерзер сығарыбысхам. Сах андох ипчі чон поғо ит пирер сурыныснаң айланған. Сынны чоохтаза, айланыстар ӧріндіргеннер. Че, ибіре чахсы сағынып алып, оңарғам: ол син чахығны толдыр полбаспын. Пістің пар изебi чох таланттығ чайаачы ус Айхыс Тюньдешева. Ол, кип-азах тігіп, Хакасияның прай чуртағҷыларын тонандырыбызар оңдайлығ. Пӱӱнгi кӱнде чарым республика аның кӧгенектерін паза сигедектерін кис чӧрче полар. Мин, тізең, ӱгредіг курстарын азарға чаратхам.
Анжеликаның чооғынаң, ӱгренҷілерінің пастағы ӧмезін – 12 кізіні – ол пір кӱн аразына чыып алған. Ікінҷі кӱнінде хоза 13 ипчі пазын салған. Поғо саларынҷа ӱгредіг пір ай парча. Абахайлар неделя сай ӱс часха тоғасчалар. Кирек ниме-нооны азынада садызып алчалар. Пір чыл аразына Анжелика Шоева 146 кізіні чазанҷых идерге ӱгрет салған, олардаң 26 ипчі курстарны онлайн ирткен. Хайди таныхтаан чир-суғҷыбыс, олар ӧменең 2024 чылның кӱскӱзінең пасти 700 поғо чайап салғаннар.
Анжелика Аполлоновна курстарға чӧрген ипчілерні устарын аннаң андар тилідерге кӧӧктірче. Кӧзідімге, пылтыр «Алтыр» мода театры пайрамнығ концерт иртіргенде, аның абахайлары Шоеваның ӱгренҷілері иткен поғоларны кизіп сценаа сыхханнар. Узанҷыхтар, чазанҷыхтарны садып, Чыл пазында, Ӱртӱн тойында ӧткін араласчалар. Маргарита Юркова, Виктория Султрекова, Ирина Челтыгмашева, Марина Боргоякова, Лидия Толмачёва, Анастасия Султрекова чахығ хоостыра тоғынчалар. Юркованы алынҷа таныхтирға кирек. Ританың хыс фамилиязы Майнагашева. Ол, поғолар салып, ахча чахсы тоғынып алча. Рита Юркова паза Анастасия Султрекова, Анжелика чіли, ипчілерні поғо саларға ӱгретчелер. Чир-суғҷыбыс таныхтапча:
– Хаҷан-да чоох искем: кізі кізінең кӧдірілче. Анзы андағ полтыр. «Алтын чіп» пірігіcте мині поғо саларға ӱгрет салғаннар, ол пілістерімнең пасхаларынаң ӱлесчем. Амды пу тоғысты ӱгренҷілерім узарат парчалар. Анзы ӧріндірче. «Пай поғо» проектті мин тастабинчам. 14 азығдаң наа ӧменең тоғынчам. Ӱгредігні 8 кізі иртче.
Алина Кайбарова
«Хакас чирі» газетаның редакциязынзар Анжелика Шоева ӧӧрезі Алина Кайбарованаң хада килген. Абахайлар «Алтырда» танызып алғаннар. Амды ікӧлең «Ӧбекелер кӱзі» наа проектті чуртасха кирчелер. Алина 2011 чылдаң мода театрының модельі полча. Ол бухгалтер полып істенче. Чиит ипчінің хыс фамилиязы – Аманжолова, пабазы казах чонның оолғы полтыр. Ол чоохтапча:
– Пабамнаң іҷем мында танызып алғаннар. Мин Ағбанда тӧреем. Анаң піс Казахстанзар кӧс парыбысхабыс. Хомзынысха, пабам чуртастаң чиитке парыбысхан. Ол сылтағнаң піс 1993 чылда Хакасиязар айланғабыс. Iҷемнің ады Валентина Ивановна Маганакова. Ол прай чуртазын садығ киреенде істенген. Аның чолынҷа парып, экономистке ӱгреніп алғам. «Алтырнаң» хада мағаа аймах мероприятиелерде аралазарға, чорыхтарға чӧрерге ӱлӱc тӱскен. Прай устағҷыларыма мині тоғыстаң чорыхтарға позытхан ӱчӱн алғызымны читірчем.
Алина Кайбарова – чайаачы кӧңніліг кізі. Пос туста телефонға аймах видео суурарға хынадыр. Хакас ипчі, узын тилідіп, «Кино на коленке» онлайн-школаны тоосхан паза Константин Суровыйның холында ӱгренген. Суровый Хакасияда иң чахсы видеографха саналча. Алинаның видеолар суур полчатханы «Ӧбекелер кӱзі» курста уғаа кирек пол парған.
«Ӧбекелер кӱзі» курс
Анжелика Шоеваның экономист ӱгредии. Анзы хакас абахайға асхынах пілдір парған, таң. Ол пілістерін алғыдар пӧгіннең пір чыл чарым психологияҷа курстар ирткен. Ӱгредіг тузында ағаа социальнай проект сағын таап аларға киректелген. Іди «Ӧбекелер кӱзі» курс тӧстелген. Чир-суғҷыбыс сағысха кирче:
– Пӱӱнгі кӱнде «Ӧбекелер кӱзі» иң улуғ проектім полча. Ол тӧрт айға кӧрілген. Аның ӧӧн пӧгіні – хакас чонның кибірлерінең, тархынынаң таныстырары. Узы-пазына сых полбассым тіп чочынғам. Сыныхтағ оңдайынаң пылтыр хандых айында чонны пір чорыхха чығам. Кізілер чахсы чыылысханнар. Че, сизінгенде, чалғызан андағ улуғ тоғысты ит полбаспын. Аннаңар Алинаны проектте аралазарға хығырғам. Ікӧлең тоғынарға хай-хай оой.
Анжелика паза Алина проектті ікі ай тимнееннер. Ӱгредіг 2025 чылда ӱртӱн айында пасталған. Курсха 19 ипчі пазын салтыр, салтарында 15 кізі халған. «Ӧбекелер кӱзі» лекциялардаң пӱткен. Оларны пӧзік устығ специалисттер хығырчалар. Республиканың ӧӧн музейінің наука тоғынҷызы Игорь Таштандинов проекттің араласчыларын Хакасияның пурунғы тархынынаң таныстырған, ХГУ-ның ӱгретчізі, филология наукаларының кандидады Инга Кызласова тӧреен тілінің пайынаңар искірген, тархын наукаларының кандидады Каврис Торбостаевтің лекциязы хакас родтарына чарыдылған, Хакасияның саблығ артизі Инна Майнагашеваның – алыптығ нымахтарға. Ідӧк «Ӧбекелер кӱзіне» хозылғаннар писатель Валентина Татарова, ХакНИИЯЛИ-ның директоры Нина Майнагашева, «Ӱлгер» ансамбльның хоос устағҷызы, хайҷы Кучен Ай Чарых Сайын паза пасхазы.
От инені азырир кибір тузында
Хайди таныхтааннар проекттің тӧстегҷілері, курсха саңай ипчі чон пазынча. Прайзы сӧбіреліг, палалығ. Лекциялардаң пасха, абахайлар, чорыхтарға сығып, От инені орта азырирға ӱгренчелер, археология хумартхыларынаң танысчалар. Леонид Горбатов оларға «Хуртуйах тас» музейде пір ле хати нимес экскурсиялар иртірген.
Ноға «Ӧбекелер кӱзі» проект улуғ кирексіністе? Кізілер постарынаңар, чонынаңар піліп аларға харасчалар. Алында палалар кибірлер аразында ӧсчеңнер тирге чарир. Чуртас оңдайлары алысханда, тӧллер палғалызы чіткен. Амды кізілерге чозахтарнаң лекциялар пастыра танызарға килісче.
Анжелика Шоева паза Алина Кайбарова ӱртӱн айынаң пасти ікі ӧме ӱгредiбізерге маңнанғаннар. Амды олар ӱзінҷі ӧменең тоғынчалар. Тоғазығлар неделяда пір хати Ағбанда Кировтың орамазы, 100 адресче иртчелер. Пір ай ӱгренері 4 муң салковайға турча. Полған на тоғазығны паза чорыхты Алина Кайбарова видеоға суурча. Аны ідӧк садызып аларға чарир. Хакас ипчілер интернетче чарыдығлығ тоғысты апарчаларох. Пылтыр улуғ хырлас айында олар, чоныбыстың кибірліг ас-тамаан тимнеп, Наа чылға стол салғаннар. Абахайларға полысхан Айхыс Тюньдешева. Ол видеоны ВКонтакте социальнай сетьте «Сила предков» ӧмеде тикке кӧріп аларға чарир.
Анжелика Шоева идінҷек чіли санға тур салған. Ол, проекттернi чуртасха киріп, ахча тоғынча. Андағ кізілерні чайаачы идінҷектер тіп адапчалар. Оларның тоғызы креатив индустрияларынзар алай культура экономиказынзар кірче. Алина Кайбарова ідӧк чайаачы тоғыста позын сынирға пӧгінче. Ікізі хада хонғаннарына хабазығ ӱчӱн алғызын читірче. Иван Шоев тее, Николай Кайбаров таа ипчілеріне поғдархапчалар. Анжеликаның оолғы 1-ғы класста ӱгренчетсе, Алинаның иркеҷегі 2,5 час толдыр салған. Пу чағында чир-суғҷыларыбыс хакас родтарына чарыдылған видео суурарлар. Проект тӧстегҷілерін ВКонтакте социальнай сетьте таап аларға чарир.
Сомнар Алина Кайбарованың архивінең паза Мария Окуневани
Автор :
Майя Кильчичакова
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
