Иң ізіг сурығ – «правительство чазы»
30.01.2026
Хабарлар
Хазых хайраллаҷаң министрнің пастағы орынҷызы Наталья Аверинаа депутаттарның кӧп сурығларына нандырарға киліскен
Сессия. 28 кӱргенде Хакасияның Ӧӧркі Чӧп депутаттары наа чылдағы пастағы сессияа чыылысханнар
Сыйыхтас паза танығлығ кӱн
Аны Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол апарған. Сессия тоғызында Хакасия пазы Валентин Коновалов, республика пазының орынҷылары, хайзы министрлер, аймах-пасха ведомстволарның устағҷылары, город-аймахтарның пастары паза депутаттары араласханнар.
Тоғыс сыйыхтар читірерінең пасталған. Ӧӧркі Чӧп депутады Алексей Тихоновичке Россияның Федерация Чӧбінің кнезі Валентина Матвиенконың алғыстазы читірілген – республика парламентаризмін паза законодательствозын тилідеріне хозым иткен ӱчӱн. Ӧӧркі Чӧп депутады Константин Летуев «Фронтха полызығ ӱчӱн» медальнаң сыйыхтатхан. Сыйыхтарны Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол читірген.
Пу сессия ідӧк танығлығ кӱнде полчатханынаңар чоохталған.
– 29 кӱргенде 1992 чылда пу залда Хакасияның пастағы депутаттары чыылысханнар, – таныхтаан Сергей Сокол. – Ӧӧркі Чӧптің пастағы устағҷызы Валерий Васильевич Шавыркин устаанынаң 1№ закон алылған, «Россия Федерациязынзар кірчеткен Хакас Советскай Социалистическай Республиканың адын алыстырардаңар». 4 азығда 1992 чылда Ӧӧркі Чӧп кнезіне Владимир Николаевич Штыгашев табылған. Владимир Николаевич ам даа стройда, ол прай хығыртығларда тоғынған чалғыс депутат полча.
Фракциялар чоох тутханы
Анаң кибірли фракцияларға сӧс пирілген.
ЛДПР фракцияның устағҷызы Михаил Молчанов чооғында республика правительствозын хомайлаан, бюджетниктерні ӱлӱкӱннер чох артыс салғазар тіп. Чоох парча улуғ хырлас айы ӱчӱн чал ахчазы тузында тӧлелбеенінеңер.
– Наа чылны кибірли прай сӧбіренең удурлапчалар, – таныхтаан ол. – Че стол саларына, пайрамға тимненеріне ахча кирек. Пістің бюджетниктерге, тізең, пу ӱлӱкӱннерде ахча чох одырарға киліс парған.
Аның кӧрізінең, пол парған кирек ӱчӱн нандырыға финанстар министерствозын на нимес (Хакасияның финанстар министрі Игорь Тугужеков тоғызынаң суурылғанынаңар чоох), че ідӧк экономика тилізі министерствозын тартарға кирек.
– Бюджетсер ахча кирер сурығ ӱчӱн кем нандырча? – сурған ол.
Михаил Молчанов экономика тилізі министерствозын инвесторларнаң уйан тоғынча тіп пыролаан. Ідӧк ол бюджетниктерге чал ахчазы тузында тӧлелбеен ӱчӱн Істеніс кодексінҷе кӧріл парған ахчалығ компенсация тӧлеп саларға чӧпнең айланған.
КПРФ фракциядаң Григорий Назаренко (Ӧӧркі Чӧп кнезінің орынҷызы) чоох тутхан. Ол ноға-да «Каштанкин дом» приют кӧй парғанынаңар, адай-хоосхаларға полыс пирерге киректеңер чоох апарған. Пӱӱнгі кӱнде республиканың иң улуғ сидіксінізі пу сурығ полчаттыр ноо...
Назаренко, приют улуғ социальнай пӧгінні толдырчатханын, Ағбан город орамаларынҷа чӧрчеткен ээзі чох адайлар санын хызырчатханын таныхтап, депутаттарны приютха ахчанаң полыс пирерге хығырған.
Депутаттар пу сессияда 15 сурығ кӧрібіскеннер
«Единая Россия» фракция саринаң депутат Александр Пащенко сӧс алған. Ол Хакасиядағы олған спортының сидіксіністерінеңер чоох апарған. Аның кӧрізінең, сидіксіністер уғаа кӧп: инфраструктура чидіспинчеткені, спорт объекттері тиксі тыхтағ кирексіпчеткені, тренерлер чидіспинчеткені, ахча читкіҷе позыдылбинчатханы. Депутат кӧзіділген сидіксіністерні пӧгер ӱчӱн республикаа комплекстіг программа киректелчеткенін таныхтаан. Андағ программаны пірге кӱстеністернең тимнебізерге хығырған.
Нандырығлығ бизнеске хабазығлар
Фракцияларны истіп алған соонаң сессияның кӱн суриинҷа тоғыс пасталған. Депутаттар пурнада ирткен сессияда, улуғ хырлас айында, пастағы хығырығда алыл парған закон проекттерін ӱзӱргеннер. Пу сессияда оларны ікінҷі хығырығда паза пӱкӱлее алыбызарға киректелген. Оларның пірсі бизнес тоғызын нандырығлығ апарчатханнарға теелген.
Чоох парча тоғызын экологияа ӱрег итпин, чахсы технологияларны кирчеткен, тоғынҷыларына паза оларның сӧбірелеріне хоза социальнай хабазығлар пирчеткен, ідӧк ӱгредіг, экология паза полызығ проекттерін чуртасха кирчеткен идінҷектердеңер. Iди нандырығлығ тоғынчатханнарға аймах полызығлар паза льготалар пирері кӧрілче, ол санда налогтарҷа.
Ӧӧркі Чӧптің экономика политиказынҷа, промышленностьча, пӱдірігҷе паза транспортча комитедінің кнезі Леонид Быков пу сессияда, ол закон проектінеңер чоох тудып, Хакасия пазынаң тӱзедіглер таблицазы кіргенінеңер искірген. Депутаттар оларны пӱкӱлее пакетнең алыбысханнар. Мының соонаң закон тиксі алыл парған.
Репрессияа тартылғаннарға – компенсация
Наа закон проекттері аразында «Политика репрессиязына тартылған паза ахталған кізілерге социальнай хабазығ оңдайларынаңар» законзар алызығлар кирчеткен закон проекті полған. Хайди чарытхан Хакасияның істеніс паза социальнай арачыланыс министрі Татьяна Раменская, оларға чол хорадығлары ӱчӱн компенсация тӧлирiн узарадардаңар чоох парча. Андағ тӧлег чылда пір хати пирілче. Россия істінде поездтіг, тимір чол чох чирлерде самолеттығ, автотранспорттығ (таксидең пасха) андар-пеер чӧрген ӱчӱн билет паазының 50%-і айландырылча.
Министр андағ кізілер саны чылдаң чылға хызырылчатханын таныхтаан. Ӱс чыл мының алнында республикада оларның саны 2364 кізі полтыр, амғы туста – 2039. Чол хорадығлары ӱчӱн компенсация алар правонаң тузаланчатханнар саны ідӧк хызырылчаттыр. 2023 чылда андағ тӧлегнi 119 кізі алтыр, 2024 чылда – 116 чуртағҷы, 2025 чылда – 99 кізі. Аннаңар пу кӧстеглерге республика бюджедінің хорадығлары ӧспес тіп сахталча.
Депутаттар закон проектін пастағы хығырығда алыбысханнар.
Чоннар аразындағы чӧптезіглер
Хайығ тартхан сурығларның пірcі «Хакас Республиканың хазна ӱлгӱзі органнары чоннар аразындағы паза тастындағы экономикаҷа хайызығлардаңар иткен чӧптезіглерні чарыхха сығар турар оңдайдаңар» закон проекті полған.
Хакасияның экономика тилізі министрі Роман Ковтунның искіриинең, федеральнай закон хоостыра андағ чӧптезіглер чарыхха сығарыл турарға киректер, че пістің республикада андағ право акты амғы тусха теере чох полған. Республика ӱлгӱлері чоннар аразындағы пірге тоғынар сферада ӧткін хайын сыххан сылтаанда ол читпесті тӱзедерге киректелче.
Таныхтирға кирек, закон проектіне чарыдығлығ пічікте Хакасия правительствозы хайдағ чӧптезіглер ит салғанынаңар чоохталча: Хырғыс Республика правительствозынаң (1998 чыл); Хыдат Чон Республиказының Хэйлунцзян провинциязының чон правительствозынаң (2004 чыл); Монголияның Убсу-Нур аймағы правительствозынаң (2007 чыл); Беларусь Республика правительствозынаң (2016 чыл).
Ағаа хоза, пу чағында Монголияның Завхан аймағы правительствозынаң, Узбекистанның Фергана облазы правительствозынаң паза Хыдат Чон Республиказының Хэбэй провинциязының чон правительствозынаң чуртас-экономика, наука-техника паза культура саринаң пірге тоғынардаңар чӧптезіглер иділер тіп сахталчаттыр.
Депутаттар тоғыр полбааннар, закон проекті пӱкӱлее, пастағы паза ікінҷі хығырығда, алыл парған.
Хазых хайраллирында сидіксініcтер хайди пӧгілче?
Сессияның иң ізіг сурии «правительство чазы» полған. Ол республика правительствозы хазых хайраллирындағы сидіксініcтерні пӧгерінҷе хайдағ тоғыс апарчатханына чарыдылған. Хакасияның хазых хайраллаҷаң министрі Олег Ананьевский ӱр ниместе пос кӧңнінең тоғызынаң парыбысхан, министр тоғызын толдырчатхан кізее республиканың имнег туразының устағҷызы полған Максим Максимов турғызылған. Наа кізі министерство тоғызынаң ам на танысча, аннаңар сессияда министрнің пастағы орынҷызы Наталья Аверинаа «тирлирге» киліскен.
Аверина, республикада имнег киреен тилідерінҷе хайдағ тоғыс апарылчатханынаңар сан пиріс идіп, ӱр чоох тутхан. Регламент хоостыра пирілген тус таа чидіспеен, Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол ағаа ікі хати тус хос пирген.
Хысхаҷахти таныхтаза, 2019 чылдаң сығара «Хазых хайраллиры», «Узах паза ӧткін чуртас» нацпроекттер паза пасха даа федеральнай программалар хоостыра Хакасияда тиксі 40-ча имнег объекті пӱдірілген, 150 азыра имнег объектінде тиксі тыхтағ иділген. Ідӧк имнег учреждениелерінің автопаркы паза оборудованиезі пілдірте нааҷылал парған.
Наталья Аверина кадрлар суриин пӧгерінҷе хайдағ тоғыс апарылчатханын алынҷа чарытхан. Ол сурығның узы-пазына сығып алар ӱчӱн республикада имнег тоғынҷыларына 14 кӧрімніг хабазығ пирілчеттір. Сибирьдегі федеральнай округтағы имнег вузтарында паза колледжтерінде 800 артиинаң студент кӧстегліг ӱгредіг алча, соонаң Хакасияның имнег тураларында тоғынар ӱчӱн. Ідӧк республиканың ӱгредіг заведениелерінде имнег специальностьтарына бюджеттіг орыннар ӧсчеттір.
– 2025 чылда «Кадрлар» регион проектінің кӧзідімнері 100 процентке толдырылғаннар, – чоохтап пирген министрнің пастағы орынҷызы. – Чыл пасталғаннаң сығара имҷілер саны 40 кізее ӧс парған, ортымах ӱгредігліг имнег тоғынҷылары – 72 кізее.
Че республиканың хазых хайраллирында сидіксіністер ам даа уғаа кӧп. Аннаңар депутаттар соон сӱрістіре сурығлар пиргеннер. Кӧзідімге, Хакасияда олған онкологы, олған хирургы осхас специальностьтығ имҷілер ноға чох полғанынаңар, кӧстегліг ӱгредіг алған студенттер пасха регионнарзар тоғынарға парчатханын тохтадарынҷа хайдағ тоғыс апарылчатханынаңар, льготалығ имнердеңер, имнег тураларындағы орған-орыннардаңар паза пасха даа ағырсымнығ сурығлар пирілген.
Наталья Аверина депутаттарның сурығларына чарыда паза сынынаң нандырарға кӱcтенген. Хакасия пазының пастағы орынҷызы Татьяна Курбатова (хазых хайраллиры ӱчӱн ол нандырча) паза республика пазы Валентин Коновалов, ағаа полызып, постары хайзы сурығларға нандыр турғаннар.
Хакасия пазы Валентин Коновалов хайзы сидіксіністерні федеральнай законодательствозар алызығлар киріп ле пӧгіп аларға чарир тіп таныхтаан.
– Сірернің (Ӧӧркі Чӧптің) андағ закон сығарҷаң пастағнаң Хазна Думазынзар сығар правоңар пар, – таныхтаан ол. – Сығыңар, піс пічікті тимнирінде полыс пирербіс. Сидіксініcтерні пірге тоғынып пӧгерге кирек нооза.
Сессия соонзар хазых хайраллаҷаң министрнің тоғызын толдырчатхан Максим Максимовха сӧc пиргеннер. Ол позынаңар хысхаҷахти чоохтап пирген паза ағырсымнығ сурығлар піди азых оңдайнаң кӧдірілчеткен ӱчӱн алғызын читірген.
– Артылчатхан киртініске турызарға кӱстенербін, – таныхтаан ол. – Хазых хайраллаҷаң министерство правительствонаң, Ӧӧркі Чӧпнең пір команданаң паза республикаа туза ағылып тоғынарына киртінчем.
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Альберт Толмашов
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
