2026 чыл – Хакасиядағы чоннарның ынархазы чылы
14.01.2026
Хабарлар
Хакасия пазы Валентин Коновалов чуртағҷыларның сурығларына нандырча
Кӧнi эфир. Хакасия пазы Валентин Коновалов, РТС телеканалда теестегi кӧнi эфирге сығып, чон сурығларына нандырған. Чуртағҷылар телефон паза социальнай сетьтер пастыра айланғаннар
Кӧнi эфирнi РТС телеканалның хабарҷызы Ольга Коржова паза Хакасия пазы пресс-службазының устағҷызы Константин Новоторженцев апарғаннар.
Ольга Коржова пастап Хакасия пазы улуғ хырлас айының халғанҷы кӱннерiнде Москвазар чӧргеннеңер сурығ пирген. Тоғыс чорығының салтарларынаңар паза хайдағ сурығлар ӱзӱрiлгеннеңер чоохтап пирiңер теен хабарҷы.
– Москвада Россия президентi Владимир Путиннiң устаанынаң Хазна Чӧбiнiң чыылии ирткен. Мин ол чӧпсер iдӧк кiрчем, аннаңар алғым тоғазығда араласхам. Ӧӧн сурығ Россияның экономиказына кадрлар тимнирi полған. Россия президентi ол пӧгiннi iле таныхтапча. Полған на регион, пу сурыға нандырығлығ хайып, специалисттернi тимнирге кирек. Пӱӱнгi кӱнде наука-техника тилiзi алнынзар чахсы хаалапча, нейросетьтер чуртасха ӧткiн кирiлчелер. Специалисттернiң аймах техника-тирiглернең, программаларнаң тоғынҷаң тирең пiлiстерi, опыттары кирексiнiснең улам тузаланчалар. Ӧӧн хайығны вузтарға, ортын профессиональнай ӱгредiг учреждениелерiне айландырарға кирек. Пiстiң республикада техникумнарның, колледжтернiң, училищелернiң кӧбiзi регионның холында тоғынча. Халғанҷы чылларда Федерация полызиинаң аймах специальностьтарҷа илееде мастерскойлар тӧстеебiс. Пӱӱнгi кӱнде Хакасиядағы техникумнар, материально-техническай база саринаң кӧрзе, хазнаның хай пiрее вузтарын асчалар. Пiс ол кӧстегҷе аннаң андар тоғынарбыс. Iдӧк техникум-колледжтер тоғыс пирҷеңнернең пик палғалыс тударын узарадарлар. Совет тузындағы опыттар ам даа тузалығлар.
Iдӧк Россия Федерациязы президентiнiң Сибирьдегi федеральнай округтағы полномочиелiг кiзiзi Анатолий Анатольевич Серышев иртiрген чыылығда араласхам. Анда Сибирьдегi регионнарның чуртас-экономика тилiзiне теелчеткен сурығларны, нацпроекттернi, федеральнай программаларны ӱзӱргебic. Регионнарның ағырсымнығ сурығларына паза чидiглерiне теелгебiс.
Москвада Россияның финанстар министрi Антон Германович Силуановнаң тоғасхам, аннаң хада Хакасияның бюджедiнеңер чоохтасхабыс. Республиканың правительствозы ахча суриин хазыхтандырҷаң оңдайларны чуртасха кирзе дее, бюджет экспортха кӧстелген хара тас паза алюминий отрасльларынаң тың палғалыстығ.
Ольга Коржова:
– Валентин Олегович, 2025 чыл Хакасияа хайдағ полған?
Валентин Коновалов:
– 2025 чылда республикаа оой полбаан. Хай пiрее сидiксiнiстер халғаннар. Хомзынысха, хара тас отрасльының парызы тӱсче. Мындағ кирек Хакасияда ла нимес. Мин Хазна Чӧбi чыылиинда губернаторларнаң чоох алысхам, ол санда хара тас аныпчатхан регионнар устағҷыларынаң хада. Кузбасс, Иркутск паза Новосибирск областьтары андағох сидiксiнiстерге урунчалар. Пiр саринаң, чоннар аразындағы рынокнаң палғалыстығбыс, пасха саринаң, пiснең хада ынағ тудынминчатхан хазналар арған хатығластар кирчелер, аннаңар парыстар синчелер. Алындағы чылларда Россияның алюминий промышленнозы андағох сидiксiнiстерге урунған полған. Че, андағ даа полза, чахсы саринзар ӧзiстер пар.
Ольга Коржова:
– Россия президентi Владимир Путиннiң кӧнi эфирi тузында Ангара-Ким кластерінiң тилiзiнеңер сурығ пиргеннер. Хакасия пу проектте хайдағ тоғыс апарар?
Валентин Коновалов:
– Михаил Ломоносовтың «Россияның кӱзi Сибирьнең хозылар» сӧстерiн прайзы пiлче. Президент анзына iдӧк хайығ салча. Кiчiг хырлас айында Россияның Безопасность Чӧбiнiң хачызы Сергей Кужугетович Шойгу паза инвесторлар килгеннер. Олар Хызылчар крайында паза Хакасияда улуғ чыылығлар иртiргеннер. Пӱӱнгi кӱнде Сергей Кужугетович Ангара-Ким кластерiн тӧстеҷең проекттiң кураторы полча. Хакасия анда аралазыбохча. Саяногорск хыринда улуғ промышленность ачығы пар. Ағбанда паза Саяногорскта специалисттернi тимнеҷең оңдайлар пар. Инвесторлар iдӧк Хызылчар крайындағы паза Иркутск облазындағы ачыхтарны кӧргеннер. Прай ниме чахсы полза, тӱрчедең проекттi чуртасха кирiп пастирбыс.
Кӧнi эфирде Хакасия пазы iдӧк чуртағҷыларның сурығларына нандырған, хайзы социальнай сетьтер пастыра айланған, хайзы телефонҷа сығдыратхан.
Саяногорск город чуртағҷызы:
– Ноға контракт хоостыра Чир-суубысты арачылапчатхан СВО араласчыларына Хакасияда иң асхынах ахча тӧлелче?
Валентин Коновалов:
– Хакасияда контракт хоостыра служба иртчеткеннернiң тӧлеглерi иң тӧбiн нимес. Хай пiрее регионнарда 400 муң салковай тӧлепчелер, пiсти – 650 муң салковай. Пiлдiстiг, тӧлеглер хоостыра пiс Москванаң, Тюменьнең, Хызылчар крайынаң тиңнес полбаспыс. Полған на регион позының читкiҷе кӱзiнҷе тӧлирге кӱстенче.
Константин Новоторженцев:
– Аэропортта наа маршруттар азылары кӧрiлче бе?
Валентин Коновалов:
– Пiстiң Москвазар, Норильсксер, Новосибирсксер, Хызылчарзар самолёттар тӧремiл учухчалар. Сочизер, Санкт-Петербургсар, Екатеринбургсар наа маршруттар азылғаннар. Читазар рейс азарға пӧгiнчебiс. Субсидия хоостыра тоғынчатхан рейстерге ахча iкi регион бюджедiнең позыдылча, ағаа хоза Федерация полысча. Ол тоғысты апарчабыс. Iдӧк аэропорттың тиксi инфраструктуразын тилiдерге пӧгiнчебiс. Аэропорт «Развитие опорной сети аэродромов» федеральнай проектке кирiл парған, аннаңар 2028 – 2030 чылларда аны нааҷылирына 3 миллиард салковай азыра кӧрiл парған.
Ольга Коржова:
– Ӱр ниместе республиказар тоғыс хоостыра Россияның iстенic паза социальнай арачыланыс министрi Антон Котяков кил парған. Чоохтап пирiңер, федеральнай устағҷы республикада тоғыс чох чуртағҷыларның сурии пӧгiлчеткенiн хайди паалаан.
Валентин Коновалов:
– Хакасияда тоғыс чох чуртағҷыларның саны тӧбiн. Ол сурығ хоостыра республикадағы чонға тоғыс тапчаң службалар чахсы тоғынчалар. Антон Олегович анзын паалаан. Ол позы Ағбандағы чонға тоғыс тапчаң кiнзер чӧрген. Министрнiң тоғыс чорығынаң палғалыстығ программазы алғым полған. Ол улуғ частығ чуртағҷыларны паза хазии уйан палаҷахтарны кӧрчеткен социальнай учреждениелерде – ветераннар пансионадында паза «Теремок» интернатта – пол парыбысхан.
Ольга Коржова:
– 2025 чылда социальнай полызығларға 8 миллиардча салковай хорадылған, аннаң пiр чӱс муң азыра чуртағҷы тузаланған. Правительствода хайдағ социальнай полызығларға ӧӧн хайығ салылча?
Валентин Коновалов:
– Социальнай полызығларның ӧӧн чардығы узах частығ паза хазии уйан чуртағҷыларға позыдылча. Iдӧк палалығ сӧбiрелерге полызығ пирiлче. Мында республиканың iҷе капиталынаңар, олғаннарны школаа тимнирiнеңер паза аймах тӧлеглердеңер чоох парча. Алынҷа хайығны кӧп палалығ сӧбiрелерге салчабыс. Пасха льготаларға хоза пiс чыл сай читi паза аннаң даа кӧп пала ӧскiрчеткен iҷе-пабаларға автомобиль пирчебiс. 2025 чылда 24 сӧбiре транспорт алған. Пу полызығ аннаң андар узарадылар. Мындағ кӧстегҷе тоғынчатханыбысты федеральнай министр таныхтаан. Пiс социальнай контракттар пирҷең программаҷа ӧткiн тоғынчабыс. Ол iдӧк федеральнай программа полча, че пiс андар ахча хозыбохчабыс. 2025 чылда пiр муң чарым азыра соцконтракт идiлген. Наа чылдаң пасти СВО араласчыларына, хайзылары пос киреенең айғазарға сағынчалар, социальнай контракт пастыра полызарға тимдебiс.
Константин Новоторженцев:
– Тиксi Россиядағы халых чонның кӧңнiн iстесчеткен кiннiң (ВЦИОМ) танығлары хоостыра чуртағҷыларның 42 процентi хазых хайраллир кирекке чӧпсiнче, 58 процентi чӧпсiнминче. Хакасияда хазых хайраллир сфераны аннаң андар чахсыландырар оңдайлар пар ба?
Валентин Коновалов:
– Пiс ол сурығнаң пӱкӱлее айғасчабыс. Халғанҷы нинҷе-де чыл изере имнег учреждениелерiн, ФАП-тар, амбулаториялар пӱдiрчебiс паза нааҷылапчабыс. Имҷiлер чидiспинчеткенi чазыт нимес, че пiс ол сурығны iдӧк пӧкчебiс, федеральнай полызығларнаң тузаланчабыс. Регионзар специалисттернi тартар ӱчӱн, республикада он писче аймах оңдай, таап, чуртасха киргебiс. Кӧстеглiг ӱгредiг алҷаң чӧптезiглер иртiрчебiс. Пӱӱнгi кӱнде 800 азыра чӧптезiг идiлген. Сидiксiнiстер пар, че пic алнынзар хаалирға кӱстенчебiс.
Ольга Коржова:
– Валентин Олегович, чыл салтарларын кӧрзе, ӱгредiг киреенде ниме идiл парған?
Валентин Коновалов:
– Ӱгредiг киреенде iдӧк инфраструктураны нааҷылапчабыс, учреждениелернiң материально-техническай базазын тирiндiрчебiс. 2025 чылда Ағбандағы 30 № школада тиксi тыхтағ тоғызы иртiрiл парған. 10 № школа, нааҷылалып, тимге сых парған. Харатастағы 16 № школа, Абазадағы 50 № школа, Хойбал, Сарығ хас, Очыр ааллардағы школалар матлама тыхтағ тоғыстары соонаң ӱгренҷiлерге пазох iзiктерiн астылар. Хомзынысха, Ағбандағы 1 № школа тузында нааҷылалбин халды, администрация паза подрядчик тоғыстарына сыданмадылар.Че пiс iзенчебiс, олар 2026 чылның пастағы кварталында тыхтағ тоғыстарын тоос саларлар.
Пiс техникумнарны, колледжтернi, училищелернi тилiдерiн узаратчабыс. 2025 чылда Саяногорсктағы политехническай техникум металлургия кӧстегҷе «Профессионалитет» федеральнай программаа кiр парған. 2025 чылда общежитиелернi нааҷылаабыс. Ӱгредiг системазынаңар пӱкӱлее чоохтаза, учебниктер сығарчабыс. Кӧзiдiмге, 5 – 7 класстағы ӱгренҷiлерге «История Хакасии с древнейших времён до наших дней» учебник сыххан. Пiстiң регионның, Хакас-Минсуғ ойымының тархынын аарлирға кирек.
Ӱгредiг киреенде специалисттернi тимнепчебiс, ӱгретчiлерге чурт пирiлче, чииттерге льготалар пар.
Ольга Коржова:
– Чоллардағы тыхтағ тоғыстары тузында толдырылғаннар ба?
Валентин Коновалов:
– 2025 чылда пiс пiр чӱс километр азыра чол нааҷылабысхабыс. Ол тоғыстарға прай 5,3 миллиард салковай хорадылған. Тохтағлар турғызылғаннар, тротуарлар тӧзелгеннер, чазағ кис чӧрҷең орыннар таныхталғаннар. Ӧӧн хайығ салылған социальнай учреждениелер, школалар, олған садтары хыриндағы чол танығларына. Тиксi улуғ тоғыс апарылған, кассаны 100 процентке чабысхабыс.
Ольга Коржова:
– Хазна Илбек Чиңiстiң 80 чылын алғым таныхтады, iдӧк Ада чир-суубыс арачылағҷызы чылы паза Хакасияда Матырлар чылы ирт парды. Аны хоостыра уғаа кӧп аймах мероприятие полған. Сiрер хайзын таныхтирҷыхсар?
Валентин Коновалов:
– Иң танығлығ ӱлӱкӱн – ол Илбек Чиңiстiң 80 чылы. Iдӧк «Ӧлiмi чох полк» чӧрiм ирткенi чахсы. Пiс «Пабаларның махачызы – оолларының ханаттары» чӧрiмнi чуртасха киргебiс. Анда 12 муң азыра матырыбыстың сомы чон алнына сығарылған. Iди Россияның рекордтар книгазынзар кiр парғабыс. Iзенчебiс, ол аннаң андар узарадылар. Чӧрiмге хозылҷаң учреждениелер илееде пар. Чыл тооза Илбек Чиңiске, чаалазығларда махачы тудынған матырларыбысха, Илбек Ада чаа тузында Чиңiстi чағыннадып, iстенiсте постарын турыстығ кӧзiткен чир-суғҷыларыбысха чарыдылған кӧп мероприятие ирткен. Республикада прайзы, олған-узахтаң пасти улуғ частығларға теере, ол-пу чӧрiмнерде, волонтёрлар полызиинда араласхан.
Ольга Коржова:
– 2026 чыл Хакасияда нимее чарыдылар?
Валентин Коновалов:
– Президент 2026 чылны хазнада Россияның чоннары пiрiкчеткен чыл тiп чарлаан. Пiс Хакасиядағы чоннарның ынархазы чылы тiп чарлапчабыс. Республикада пiр чӱс азыра аймах тiллiг, культуралығ чон чуртапча. Олар, илiг азыра пiрiгiс тӧстеп, удур-тӧдiр пик ынағласчалар. Танығлығ чылның ӱчӱн Хакасияның национальнай паза территориальнай политика министерствозы нандырар, хайығда тудар. Iдӧк прай муниципалитеттер аралазарлар.
Сом кӧнi эфир кӧзiдиинең
Автор :
Татьяна Тютюбеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 30 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
