Чааҷы ағаларыбыс – матырлар
19.12.2025
Хабарлар
«Минiң матыр ағам». «Хакас чирi» газетаның редакциязы чарлаан марыға ызылған Кызлас аал чуртағҷызы, iстенiс ветераны Виктор Михайлович Чанковтың тоғызын сығарчабыс
Ада чир-суубыс ӱчӱн чат халған
Аарлығ чааҷылар ады ундулбазын!
Хайран омазы аға-пабаларның
Хас-хаҷанға даа чонда чуртазын!
Халарлар аал Ис сууҷах хазында турча. Суун ол арығлар арали, улуғ тирең ӧзеннерҷе апарча. Хараағы туста табырах ағыннығ Ис сууҷахтың солбырас ӱнi аалда истiлче, кӱнӧрте, тiзең, пiрее орыннарда кӱнге сусталып ол ах парча. Ис сууҷах – тайға суу. Пiрееде кизек ачығастарҷа чолын узаратча, пiрееде, тiзең, пирiк арығларны тобыр парча. Мына мындағ кӧрiмнiг Ис сууҷахтың Халарлар аал тузындағы чардығы.
Ідӧк Халарлар аалны пӧзiк тағлар ибiрчелер. Аалның ӱстӱ хыринда Улуғ хыр тағ. Ол уғаа пӧзiк. Улуғ хыр чылдаң чылға, позының кӧрiмiн алыстырбин, соох таа, iзiг дее кӱннернi пик удурлап парча.
Паза Халарларда пiр танығлығ орын пар – ол аал ӱстӱнде турчатхан чоон, парбах, пӧзiк Азыр тыт. Ол чазыҷахта чалғызан турча. Аал чуртағҷыларын хадарча ол, iди тiҷеңнер улуғлар. Амды ол тыт хуруп парған, аны сағын сыы сабысхан, че хыринда наа хорбыҷахтар ӧзiп пастабысханнар. Наа хорбылар чуртастың наа танығлары полчалар.
Мына мындағ истiг чирде орныхча Халарлар аалыҷах. Халарлар кiчиҷек, че иргi аал. Аның тӧстелгенi, тархыны ыраххы чылларзар парыбысча. Мында 30 чылларда пасха ааллардағыох чiли колхоз тӧстелген. Чуртағҷылар прайзы даа колхозта тоғынғаннар. Колхозтың позының маллары, чылғызы паза хыралары пар полған. Колхозты аалдағы прай чон кӧдiрген, ол санда Оолах Чанковтың iкi оолғы Пака паза Палах. Пака Оолах апсахтың тун оолғы, ол 1912 чылда тӧреен, кiчiг оолғы Палах – 1913 чылдаң, иң кiчiглерi Налбай – 1919 чылдаң. Олар колхоз пӱдiриинде ӧткiн араластырлар. Амыр чуртас ағырин-кӧӧлҷе пос оңдайынҷа парып одырған, колхозтың ис-пайы хозылған, аннаң хада iдӧк чонның чуртас синi кӧдiрiлген.
Паканың чаа алнында iкi пала тӧреен – Панканаң Сарғай. Пака Кызластағы 1918 чылда тӧстелген школада ӱгренген. Ол 4 класс тоостыр. Чаа алнындағы чылларда Кызласта садығҷы полып тоғынтыр. Че ӱр дее полбаанда, чаа пасталыбысхан, Паканы 1941 чылда орғах айында чааға апарыбысханнар. Пака, чаа пiчиин алып, прай туған-чағыннарынаң, аал-хонҷыхнаң анымҷохтасхан. Чон аны чааға ӱдезiбiскен, анаң Паканың чааҷы чолы пасталыбысхан.
Аны, ӱр дее полбаанда, Асино городсар читiргеннер. Анда ол 67 армияның 364-ҷі чааҷылар дивизиязының 1216 атығҷылар полкынзар кiр парған. Чааҷының сӱрдестiг чоллары пасталыбысхан. Чаа ӱгредиин тоозыбысханда, Паканың дивизиязын фронтсар тастааннар. Ленинградскай фронтта ол кавалерияда ыырҷыдаң тоғыр турысча. Амды аның чаа чолы ухтар аразында иртче, кӧмес маң полза, паба-iҷезiне пiчiк пазыбысча, анаң пазох хатығ харбазығларда араласча. Уғаа хатығ сабығлар Ленинградты позыдарында парған, Пакаа кавалерийскай полкта чаалазарға ӱлӱс тӱскен. Хызыл Армияның кавалеристтерi махачы чааласчалар. Ол туста Ленинград ибiре хатығ чаалар парған. Пака Чанков, анда аралазып, ӱс хати палығлатча, мӱнчеткен алты адын чiдiрче. Ол 1941 чылның орғах айынаң пасти 1944 чылның от айының 30-ҷы кӱнiне теере ыырҷынаң харбасхан. Позының махачызын нинҷе-нинҷе хати кӧзiткен. «За отвагу» медальнаң сыйыхтатхан, Аны Псков облазында 1944 чылда чайғыда Сафоново аалда чыып салғаннар.
Апсах-инейнiң iкiнҷi оолғы Палах iдӧк чаадаң айланмаан. Хызыл Армияа 1939 чылдох тартылған. Палах iкi чаада араласхан кiзi, финскай чааға чӧрiп, ол хазых айлан килген. Чаа хайдағ хорғыстығ ниме полчатханын кӧрген. Чаа пасталыбысханда, Палах колхоз бригадирi полчатхан, олох туста чииттерге кӧстегҷі полған. Чаа пiчии прайзынаң пурнада Палахха килче. Ол чааның пастағы кӱннерi полған. Чон Палахтың чааға хайди парғанынаңар удаа чоохтасчаң. Чааҷы комиссариадынаң пічік алғандох, Палах, пора адына мӱніп, ибіркі тағларҷа,чазыларҷа ойлат пар килтір. Хайдағ сілігдір чайғы туста чир-чайаан. Ағастар пастары, абыдылып, чахайахтар, алҷазып, анымҷох теен чіли чайхал турғаннар, хустар даа хомзыныстығ тапсасхан чіли пілдірген. Прай тіріг ниме Палахты ырах чолға ӱдесчеткен. Кем пілген аның пу туста істі-чӱреенде ниме полғанын, пазында хайдағ сағыстар хайнаанын. Паба-іҷезіне, хуҷахта палалығ ипчізіне хайдағ сидіктір. Анаң, аттаң тӱзiп, чирнең чоохтас сыхтыр: «Хайран минiң тӧреен чирiм». Анаң, чирге тӱңдере чадып, чирнi, iкi холынаң хуҷахтап, охсантыр. Іди Палах, чонынаң, чирiнең анымҷохтазып, чааға парыбысхан. Ол Ленинград хыриндағыох чааларда араласча. Анда город ибiре улуғ чаалар парча. Хараа-кӱнӧрте ӱзiгi чох ыырҷының снарядтары чара чачырапчалар, самолёттары бомбалар тастапчалар, ыс-тубанға чирдең тигiр кӧрiнминче тiп пасча паба-iҷезiне Палах Чанков. Соондағы пiчиинде Палах аар палығлат салғам тiп пасча. Паза аннаң пiчiк килбеен, аар палиина, сыдабин, ӱреп парған. Ол полған ӱртӱн айының 28-ҷi кӱнi. Аннаңар чоохтаан хада чааласхан арғызы Толмашов, Асхыс чоғархы аалдаң. 1941чылда кӱскӱде госпитальда ӱреен. Ленинград облазындағы Кувизино аалда аны чыып салғаннар.
Чаа тоозылғанда, Халарлардағы Чанковтардаң iкi ле кiзi чаадаң айланған: Чанков Кадаң паза Чанков Спиридон. Чанков Парас, Чанков Пиксен, Чанков Паска, Чанков Сумка, Чанков Соска, Чанков Адай, Чанков Кана, Чанков Палах паза Чанков Пака чаадаң айланмааннар. Олар прайзы ачы харындастар.
Чаа матырлары хаҷан даа ундулбастар!
Сомнар сӧбiре архивiнең
Автор :
Виктор Чанков, iстенiс ветераны Кызлас аал чуртағҷызы
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
