Талас-тартыс чох: бюджет тиксі алыл парған
12.12.2025
Хабарлар
Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол Любовь Аёшинаа сыйыхтар читірген
Сессия. 10 улуғ хырласта Хакасияның Ӧӧркі Чӧп депутаттары пу чылдағы халғанҷы сессияа чыылысханнар
Сыйыхтас
Ӧӧн сурығ – «Хакас Республиканың 2026 чылға паза пландағы 2027-2028 чылларға республика бюджедінеңер» закон проекті. Сессияны Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол апарған. Сессия тоғызында Хакасия пазының тоғызын толдырчатхан Татьяна Курбатова, республика пазының орынҷылары, хайзы министрлер, аймах-пасха ведомстволарның устағҷылары, город-аймахтарның пастары паза депутаттары араласханнар. Валентин Коновалов тоғыс чорығынаң Москвазар парыбыстыр, республиканың чуртас-экономиказын оңдайлир, хара тас отрасльына хабазар сурығларҷа тоғысчы тоғазығлар иртірер пӧгіннең.
Чыылығ тоғызын пастир алнында Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол «Россия чоннарының Ассамблеязы» тиксі Россиядағы халых-хазна пірігізінің региондағы пӧлии кнезі, Россия Федерациязының саблығ культура тоғынҷызы, хакас чонның республикадағы Улуғлар чӧбінің нандырығлығ хачызы Любовь Аёшинаа ікі медаль читірген: нацизмнең паза национализмнең тоғыр кӱрезігде Россия чааҷыларына полызығ паза хабазығ ӱчӱн «89-ҷы Танк полкы» танығлығ медаль паза «Фронтха полызығ ӱчӱн» медаль. Ідӧк 778860 чааҷы частьының командирі полковник Картавкиннің паза прай чааҷылары адынаң Любовь Иосифовнаа алғыстас пічии читірілген.
Любовь Аёшина фронттағы чааҷыларға, СВО ветераннарына махачылары паза тіспен істеніcтері ӱчӱн алғызын читірген. Паза ол амғы оой нимес туста хазнаның прай нациялары пірге поларға киректер тіп таныхтаан. Улам Россия президентінің чарадиинҷа 2026 чыл Чоннар пірге полғанының чылы полар.
Ідӧк чылның халғанҷы сессиязында кибір хоостыра хабарҷылар паза СМИ-лар аразында иртірілчеткен «Хрусталь парыс-2026» марығның ӧӧн чиңісчізі адалған. Пӱӱл «Хрусталь парыс» Гран-при сыйиина «Хакасия» ГТРК-ның хабарҷызы Константин Кравцов турысхан.
Фракцияларға сӧс
Кӱн суриинҷа тоғысты пастир алнында фракцияларға 5 минута чоох тудар оңдай пирілче.
КПРФ фракцияның устағҷызы Валерий Старостин орындағы пос устаныстың ікі синніг системазы Хакасияда халарға кирек тіп чооғын пастаан. Аның чооғынаң, халых чонның сағыс-кӧрізі андағ.
– Референдум иртіреріне тимненіс тузында Хакасияның 15 муңҷа чуртағҷызы муниципальнай реформаҷа сағыс-кӧрізін искірген – кӧбізі амғы тоғынчатхан оңдай, аалдағы чӧптер паза орындағы ӱлгӱ ӱчӱн, – искірген ол.
Ідӧк Валерий Старостин бюджеттерні паза национальнай проекттерні толдырарында сығысчатхан сидіксіністерні кӧзідімге алған.
– Ағбандағы 1№ паза 10№ школалар 1 ӱртӱнге азылбадылар, тимге сығар тус хоостыра 2026 чылзар парыбысты, – таныхтаан КПРФ фракцияның устағҷызы. – «Чиңіс» культура кінін нааҷылирынҷа андағох кирек, пу чылда маңнанмастар. Республика бюджедінең, тізең, Ағбанға ахча позыдылған.
Олох туста бюджеттері улуғ нимес полған муниципальнай пӱдістерде объекттер пӱдірілчелер паза тузында тимге сыхчалар тіп таныхтаан Валерий Старостин. Андағ оңдайнаң, аның кӧрізінең, сидіксініс ікі синніг системада нимес, сидіксініс – орыннарда кӧстеглернi толдыр поларында.
«Единая Россия» фракция саринаң депутат Андрей Алеев чоох тутхан. Ол хазых хайраллирының ағырсымнығ сурығларына теелген. Аның искіриинең, Хакасия чуртағҷыларының андағ айланыстары уғаа кӧп – кирек имнер, специалисттер чоғыл, имҷізер пазынарында улуғ теестер. Республикада улуғларны имнеҷең чӱрек-тамыр хирургы, эндокринолог паза невролог тиксi пір-ікі ле.
– Улам аар истерге іҷе-пабаларны, – таныхтаан депутат. – Республиканың олған имнег учреждениелерінде эндокринолог, гастроэнтеролог, уролог осхас специалисттер чоғыл. Сағын кӧріңердек, піcтің олған онкологы чоғыл.
Андрей Алеевтің кӧрізінең, республикада имнег кадрларынҷа сурығ уғаа аар турча. Аннаңар ол Ӧӧркі Чӧптің пазағы сессиязында пу сурыға чарыдылған «правительство чазын» иртірерге чӧпнең айланған.
Мыннаң фракцияларның чоох тудары тоозылған: ЛДПР фракциядағылар, ікізінең, пу сессияда ноға-да чох полғаннар.
Килер чылға бюджетче ӱзӱріглер
Сессияның ӧӧн сурии – «Хакас Республиканың 2026 чылға паза пландағы 2027-2028 чылларға республика бюджедінеңер» закон проекті – пастағылар санында турған.
Ахчанаң палғалыстығ закон проектінҷе Ӧӧркі Чӧптің бюджетче паза налог политиказынҷа комитедінің кнезі Валерий Марков ла чоох тутхан. Хайди ол искірген, республика бюджедінеңер закон проектінзер Хакасия пазы Валентин Коноваловтаң тӱзедіглер таблицазы кірген. Анда «2026 чылға паза пландағы 2027-2028 чылларға федеральнай бюджеттеңер» закон хоостыра Хакасияа хоза пирілер 543 миллион салковай санға алылтыр паза ӱлестірілтір. Депутаттар кирілген тӱзедіглерні чапчаң паза талас чох алыбысханнар.
Пу оңдайнаң бюджеттің ӧӧн саннары мындағ кӧрімніг пол парған:
парыстар – 63 миллиард 815 миллион 969 муң салковай;
хорадығлар – 70 миллиард 887 миллион 774 муң салковай;
дефицит – 7 миллиард 71 миллион 805 муң салковай.
Валерий Марков республика бюджедінеңер закон проекті пастағы хығырығда алылған соонаң прокуратурадаң сизіндіріглер кірген тіп искірген. Олар закон проектінде алынҷа налог парыстарынҷа кӧзідіглер Хакасияҷа УФНС-тың сананыстарына килістіре нимес полчатханынаң палғалыстығ осхас.
Паза прокуратура хазна тоғынҷыларының чал ахчазына индексация идерінҷе обязательстволар толдырылбинчатханына хайығ айландыртыр. Валерий Марковтың искіриинең, Хакасия правительствозы килер чылда прокуратураның сизіндіріглерін санға алар.
Мының соонаң 2026 чылға бюджет ікінҷі хығырығда паза пӱкӱлее алыл парған. Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол ӱн пиріс соонаң бюджетче тоғынған прай депутаттарға алғызын читірген. Пастағы орынҷызы Пётр Воронинні алынҷа таныхтаан – чӧптезігліг комиссиядағы тоғызы ӱчӱн. Ідӧк Хакасия пазы Валентин Коноваловха алғыс сӧcтерін читірген.
– Пӱӱн сессияда чох полған Хакасия пазы Валентин Олегович Коноваловха алғызым читірчем, – теен Сергей Сокол. – Ол тоғыс хоостыра Москвазар парыбысхан, республика сурығларын пӧгер ӱчӱн. Піс прайзыбыс пілчебіс, хайдағ сидік оңдайда пӱӱн республика полча паза хайдағ нандырығны регион пазы позына алча, пу бюджетте хол салып. Че Валентин Олеговичке сидік оңдайларда тоғынарға кӧнігерге кирек чоғыл, оларны пӧгеріне тӱзімніг сыданча.
Сергей Сокол Хакасия пазы Москвада РЖД-ның паза Россияның транспорт министерствозының устағ-пастаанаң тоғазығлар иртірерге пӧгінче тіп искірген, хара тас тартарынаң палғалыстығ сурығларны пӧгер ӱчӱн. Ідӧк Валентин Олегович ирткен неделяда Россияның энергетика министрінең тоғасхан тіп чоохтаан.
– Таныхтирға кирек, республика пазы Россия правительствозынаң тоғынарынҷа пӧзік тӱзімін кӧзітче, – хосхан Ӧӧркі Чӧп кнезі. – Республиканың кирексініcтері ӱчӱн турызып паза ӧӧн предприятиелерібіcке cидіксіністердең сығарға полызып.
Пу чылның бюджедін тӱптестірері
Сессияның паза пір танығлығ сурии «Хакас Республиканың 2025 чылға паза пландағы 2026-2027 чылларға республика бюджедінеңер» закон проектінзер алызығлар кирері полған. Хайди искірген Хакасияның финанстар министрі Игорь Тугужеков, республиканың пу чылға бюджедінің парыстары 1 миллиард 783 миллион салковайға ӧскірілчелер, ол санда федеральнай бюджеттең 1 миллиард 157 миллион салковайға хоза дотация пирілген сылтаанда.
Ол ахча бюджетниктернің чал ахчазын ӧскіреріне хоза хорадығларны чардыхти чабарына паза орындағы бюджеттерні оңдайлирына парар.
Финанстар министрі ідӧк парыстарҷа алысчатхан саннарнаң таныстырған. Кӧзідімге, пӱӱлгі бюджетте парысха налогча планнығ саннар 1 миллиард 157 миллион салковайға хызырылғаннар. Олох туста НДФЛ налогынҷа кірчеткен ахча сині 395 миллионҷа салковайға хозыл парған. Акцизтерҷе ідӧк ӧзіс – 395 миллионҷа салковайға.
Кирілген тӱзедіглер хоостыра пу чылның бюджеді мындағ кӧрімніг пол парған:
парыстар – 57 миллиард 599 миллион 392 муң салковай;
хорадығлар – 62 миллиард 391 миллион 934 муң салковай;
дефицит – 4 миллиард 792 миллион 542 муң салковай.
Бизнеске – алынҷа статус
Хакасияның экономика тилізі министрі Роман Ковтун депутаттарны наа закон проектінең таныстырған – «Хакас Республикада нандырығлығ бизнестi тилітчең сферадағы алынҷа сурығларны оңдайлирдаңар». Хайди ол чарытхан, регионнарға «ЭКГ-рейтинг» (Экология, Кадры, Государство) национальнай стандартха тӧстене, нандырығлығ бизнесті тилідердеңер норматив-право акттарын аларға чахығ пирілген. Ол толдырығлығ органнарның бизнеснең пірге тоғынарынҷа паза оларға хабазарынҷа наа опыды полча.
Закон проекті хоостыра Хакасияның бизнес паза пос кирее субъекттері «социальнай нандырығлығ» статус алып алар оңдайлығ поларлар. Андағ статус ибіркі чир-чайаанны хайраллапчатхан, иң чахсы технологияларнаң тузаланчатхан, тоғынҷыларына паза оларның сӧбірелеріне хоза социальнай хабазығлар пирчеткен, аймах-пасха тузалығ проекттерні чуртасха кирчеткен бизнестегілерге пиріл турар.
– Пу статус хоостыра оларға хазна льготалары пиріл турар, – чарытхан Роман Ковтун.
Закон проектіне сизіндіріглер пар полтыр, аннаңар аны пастағы хығырығда ла аларға чарат салғаннар.
Саарбахтар специалисттерi ас
Паза депутаттар пу сессияда республикадағы чазы читкелектер киректерінҷе комиссияларда тоғынчатхан специалисттер санын ӧскіреріне кӧстегліг закон проектін ӱзӱрібіскеннер. Хакасияның юстиция киректерінҷе министрі Валерий Духноның искіриинең, пістің республикада андағ комиссияларның тоғынҷыларының тоғыс кӧп. Хакасия пу сферадағы специалисттер саны хоостыра пасха регионнардаң тың соона халчаттыр. Кӧзідімге, Хызылчар крайында городтарда пір специалистке 4,5 муң саарбах килісче, аймахтарда – 3,5 муң. Хакасияда, тізең, пір специалистке 15 муң чазы читкелек киліс парча.
Министр пу комиссияларның специалисттері саны 20 чыл алыспаанын таныхтаан. Олох туста законодательство хоостыра оларға тоғыс илееде хозыл парған, амғы туста оларның 49 полномочие cаналча. Закон проектінҷе оларның санын кӧӧлҷе ӧскірері кӧрілче. Депутаттар закон проектін пастағы хығырығда алыбысханнар.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Альберт Толмашов
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
