Паарсах iҷенiң сӧбiрезі часкалығ поладыр
28.11.2025
Хабарлар
Валентина паза Захар Боргояковтар 50 азыра чыл часкалығ хоныхта
30 кiчiг хырласта – Iҷе кӱнi. Чыл сай тиксi Россияда полған на кiзiнiң иң аарлығ паза хынған кiзiзiне чарыдылған ӱлӱкӱн полча. Ол – пiстiң Iҷелерiбiстiң кӱнi. Аны хазнада кiчiг хырлас айының халғанҷы позырах кӱнiнде таныхтапчалар
Ссӧбiре часказы iҷенiң холында полчатханынаң прайзы даа чаразар тiп сағынчам. Iҷе, палаларына хынызын читiрiп, кiчiгдең сығара чуртастағы сидiксiнiстернi тобырарға полысча. Хонғанына иң чағын арғыс паза оой нимес туста чӧлег полча. Чир-суубыста андағ махтағлығ, турыстығ ипчiлер асхынах нимес, пiс сiрернi оларнаң полған на сай таныстырчабыс. Пӱӱнгi матырыбыс Асхыс аймаандағы Асхыс аал чуртағҷызы Валентина Боргоякова полча. Хонғаны Захар Боргояковнаң ынағлазып паза пiлiзізiп 50 азыра чыл чуртап парирлар. Ирепчi пис палазын, турыстығ ӧскiрiп, чон аразына кир салған. Прайзына пӧзiк ӱгредiг пиргеннер, чуртаста орта чол табарға полысханнар. Сағам палалары хазнабыстың аймах чирлерiнде iстен парчалар.
– Валентина Прокопьевна, постаңар чоохтап пирiңер.
– Мин Пии аймаандағы Чаптых аалда кӧп палалығ сӧбiреде тӧреем. Пiстiң саңай хыстар ла ӧскен, читӧлең полғабыс. Пабам оол чоғылына хомзынчатханы пiлдiрген, че пiс ӧс чӧрiбiскенде, пiске поғдархаҷаң. Школада чахсы ӱгренерге кӱстенҷеңмiн, иб аразында хайынып, iҷе-пабама полысчаңмын. Школада ӱгренчеткен туста уғаа ӧткiн полғам, аннаңар халых чуртаста сыбыра айғасчаң полғам. Соонаң Ағбандағы политехническай техникумны тоосхам, тоғынарға ағас комбинадынзар ысханнар. Тоғыс кӧңнiме кiрбеен, мин садығ киреензер парыбысхам, Москвада заочно товароведке ӱгренiбiскем. Чуртас тооза садығ киреенде iстен салғам.
– Хонғаныңар чи?
– Хонғаным Захар Кириллович Асхыс аймаандағы кiчiг паза ыраххы Халарлар аалда тӧреен. Олған тустаң сығара спортха хынҷаң. Саналығ чылҷаң, меспектiг хоккей ойнаҷаң паза самбонаң айғасхан. Хызылчардағы физическай культура паза спорт техникумында ӱгренген, армияа чӧрiбiскен. Анда самбоҷа спорт узы нормативін толдырыбысхан. Спортнаң айғазарға чайалған кiзi чуртас тооза спортха хайығ салған.
– Хайди танызып алғазар?
– Мин Пастағы май ӱлӱкӱнге улуғ пиҷемзер Кызлассар ааллап парғам, ол анда ӱгретчi полып тоғынған. Аалда ӱлӱкӱн пайрамналған, мин андар парғам. Анда Захарны кӧр салғам, ол чииттернiң аразында харахха тасталған, хара костюмнығ паза ах водолазкалығ полған. Пӧзiк сыннығ оолның спортнаң айғасчатханы iле кӧрiнген паза ӧкер полған. Ол миннең танысхан, мин аның хайиин тартхамох. Анаң аалдағы чапсых орыннарны мағаа кӧзiт пирерге хығырған: аалдағы контораны, школаны паза пасха даа социальнай учреждениелернi. Пiс танысхан туста мағаа 16 час полған, Захар 17 час толдыр салған. (Кӱлiмзiрепче. – Авт.)
– Хайди сӧбiре тӧстеенiн, сағысха кирiп, чоохтап пирiңер.
– Захар пастағы июньда армиядаң айлан килген. Минi тӧреен-ӧскен чирiнзер апарыбысхан, iҷе-пабазынаң таныстырған. Кибiрлер хоостыра iкi хандыхта сас тойын иткеннер, 9 хандыхта 1974 чылда хоных хонғабыс. Аннаң пеер 50 азыра чыл ирт парған, хонғанымнаң, пiлiзiп, ынағлазып, палаларыбысты ӧскiр салғабыс, чон аразына кир салғабыс.
– Валентина Прокопьевна, палаларың нименең айғасчалар?
– Пiс хонғанымнаң пис пала ӧскiр салғабыс. Тун хызыбыс Ольга 50 час толдыр салған. Пӧзiк ӱгредiглiг, экономика специальнозын алған. Амғы туста Анадырь городта санитар паза эпидемиология станциязында iстенче. Ол пiр палалығ, Егор оолғын ӧскiр парча.
Олег оолғыбыс 48 частығ. Ачинсктегi авиационнай чаа техническай училищенi тоос салған паза Новосибирсктегi хазна университедiнде юрист специальнозын алған. Ол 2022 чылдаң сығара, Россияның арачыланыс министерствозынаң чӧптезiг идiп, ӧнетiн чаа операциязында араласча. Хонғаны Ксениянаң хада iкi пала ӧскiрчелер. Данил 21 частығ, ол, пабазы чiли, чааҷылар ӱгредиин Хызылчардағы чаа техническай академияда алча. Кирилл школада алтынҷы класста ӱгренче.
Анаң хызыбыс Оксана парча, ағаа 43 час, Хакас хазна университедiнiң аграрнай факультедiн тоос салған. «АПК»МаВР» ООО-да производство пастығы полча. Хонғаны Виталий Цуцков пос киреенең айғасча. Арина хызыҷахтары Хакас хазна университедiнiң студентi полча.
Паза пiр оол Константин, 41 частығ. Училищеде автомеханикке ӱгренген, амды специальнозы хоостыра тоғынча. Сӧбiрезiнең Норильскте чуртапчалар. Хонғаны Маринанаң iкi пала ӧскiрчелер. Дарья хыстары Ағбандағы аал хонии колледжiнде ӱгренче, Кирилл Норильсктегi школада 10-ҷы класстың ӱгренҷiзi полча.
Анаң Артём Артонов оолғыбыс парча, ол минiң Галина туңмамның палазы. Туңмам ирте ӱреен, оолғыҷағын ӧскiрерге посха алып алғабыс. Аны пос палазын чiли ӧскiргебiс, аннаңар оолғыбыс тiп санапчабыс. Артём аал хонии колледжiн аар тутчаң специальностьча тоозыбысхан. Идiнҷек полча паза Сапогов аал чӧбiнiң депутадына табылған. Сӧбiрелiг, хонғаны Юлия Артонова, хызыҷаа Амалия 4-ҷi класстың ӱгренҷiзi. Ол теелбектенҷең кружокка чӧрче, уғаа чахсы плесет салча, пiрееде концертте араласчатса, кӧрерге чӧр килчебiс.
– Сiрерге, iҷе кiзее, часкалығ поларына ниме кирек?
– Мин сағынчам, полған на iҷе часкалығ, хаҷан палаларың часкалығлар. Орта чоохтаза, iҷе-пабаларның часказы палаларында, хаҷан иркеҷектер сiрерге хыныстарын читiрчелер. Палалар кiчiгде хазых ползыннар, оларның хомзыныс полбазын тiп сағынчазың. Улуғ ӧс парзалар, сағыссырастар даа улуғ полыбысча, палаларның хоныхтары пик ползын паза хыныста, пiлiсте чуртазыннар тіп сағынчазың, пархалар ӱчӱн сағыссырабохчазың. Палалар улуғлан парған iҷе-пабаларын ундубинчатсалар, андада часкалығзың. Полған на iҷе палазының ӱчӱн сағыссырапча, хызы алай оолғы ползын ма, пасхазы чоғыл, iҷе чӱрее полғанына ла паарсах. Пӱӱнгi кӱнде, Украинадағы ӧнетiн чаа операциязы парчатханда, прай даа iҷелернiң чӱрее сыстапча полар, анда араласчатхан оолларның паза иреннернiң ӱчӱн. Прай iҷелер Худайдаң сурынча поларлар, олар хазых айланзыннар тiп. Пiс хонғанымнаң iдӧк оолғыбыс ӱчӱн Ӧӧркi чайааннарға пазырчабыс, хазых ползын паза ибзер айланзын тiп сурынчабыс.
«Пала часкалығ полза, iҷе часкалығ поладыр» чоох орта.
– Iҷе кӱнi ӱлӱкӱн сiрерге ниме таныхтапча?
– Ӱлӱкӱннi улуғ пайрамнабинчабыс, палалар, сығдырадып, алғыстапчалар. Анзы ӧрiндiрче. Минiң сағызыма iҷем кір килче. Ол изен-хазых полбаза даа, позым улуғлан парған даа ползам, чӱреемде аның омазы олған тустағызынаң халған.
– Iҷеңер хайдағ кiзi полған?
– Минiң iҷем Алиса Алексеевна 1919 чылда тӧреен. Ол чылларда ӱгредiглiг кiзiлер асхынах полған, iҷем, тiзең, читi класс тоосхан. Андағ ӱгредiгнi, амғы туснаң тиңнестiрзе, пӧзiк ӱгредiг алғанынаң тиңнирге чарир, неке. Ол пiлiстiг, хыйға паза уғаа сiлiг пасчаң. Страховой агент полып тоғынҷаң. Хаҷан даа иптiг тонан салып паза чиркееленiбiзiп чӧрҷең. Iҷем прай палаларына пӧзiк ӱгредiг пирерге кӱстенген, аның сылтаанда пiске, прай пиҷелерге, сӧбiрелерiбiсте iдӧк палаларыбысха ӱгредiг пирер кӧстеглер пол паpған. Iҷем полған на кiзi ӱгредiглiг поларға кирек тiп пiске читiр пирген. Ол пiске позының кӧзiдиинең хайдағ чидiглерге чидерге киректелчеткенiн кӧзiткен паза чуртастағы сидiксiнiстернi тобырарынҷа кӧзiдiм полған.
Ағаа хоза iҷем уғаа хайынҷах полған, тура iстiн чылбырада арығ тутчаң. Минiң олған тузымнаң iҷемнеңер иң чылығ сағыстар хаҷанға даа хала парған. Иртен усхун килчезiң, тураа толдыра iзiг халастың татхыннығ чызы турча. Iҷемнiң чиис тимнеп хайынчатханы истiлче, тӧзектең чалахай кӧңнiлiг турчазың. Ол удаа иртен иртӧк тадылығ халас паза шаньгалар итчең, iҷемнiң осхас тадылығ халасты пiр дее чирде чiп кӧрбеем. Таң, кiчiгде мағаа iди пiлдiрген, таң, аның халазы сыннаң прайзынаң артых полҷаң. Минiң iҷем прай нименi чахсы ит полҷаң, аннаң артых кiзi чир ӱстӱнде чох полар.
– Захар Константинович, хонғаныңардаңар чоохтап пирiңер. Хайди сiрернiң кӧӧленiс оды тӧреен?
– Валентинанаң чиитте танызып алғабыс. Абахай хыс кiзi хайиин тартхан, танызып, чоох-чаахнаң тус иртiргебiс. Кӧңнiме кiрген, ол ӧткiн паза ачых-чарых тудыныстығ полған. Анаң удур-тӧдiр пiчiктер пазысчаңмыс. Мин армияа парчатханымда, Валентина минi ӱдезерге килген. Андада сағын салғам, ӱдезерге килген полза, чӱреенде кӧӧленiс пар полар паза ол минiң хонғаным полар тiп. (Кӱлiмзiрепче. – Авт.) Служба тузында сыбыра пiчiктер пазысчаң полғабыс, андада телефоннар чох полған, аннаңар пiчiктер пастыра палғалысчаңмыс. Служба ирткен тус аразына илееде пiчiк чыыл парған, ам сағысха кирзең, iди пiчiктер пазысханыбыс чапсых таа пiлдiрче.
Армиядаң айланғанда, хоных хон салғабыс. Сӧбiре тӧстеенде, Пилтiрзер кӧскебiс. Анда чииттең ала улуғланғанҷа чуртап салғабыс. Тоғынҷаңмыс паза аалның халых чуртазында ӧткiн араласчаңмыс. Мин область чӧбiнiң депутадына табылғам, Валентина поселок чӧбiнiң депутады полған. Аймах мероприятиелер иртiрҷең полғабыс, спортха хайығ салҷаңмыс. Мин спортнаң айғасчаңмын, олғаннарға тренировкалар иртiрҷеңмiн. Палалар спортнаң хынып айғасчаңнар паза минзер спортзалзар чӧрерге хынҷаңнар.
– Валентина Прокопьевна, чииттерге хайдағ чӧптер пирерҷiксер?
– Мин чииттерге iҷе-пабаларын, улуғлап, паарсап турарға чӧп пирчем. Кiзiнiң чуртазында iҷе-пабазынаң артых кiзi чоғыл, аннаңар олардаңар ундубин турыңар. Ааллап чӧрiңер паза сала удаа сығдырат турыңар, олар сiрернi сахтапчалар. Олаңай сығдырадып, хазыхтары паза киректерi хайдағдыр тіп пiлiбiс турыңар, оларның кӧңнiлерi дее чалахай полыбызар паза харахтары даа чари тӱзерлер. Сiрер iҷе-пабаңарға хаҷан даа ӧрiнiс ағылчазар.
Iҷе-пабаңардаң кӧзiдiм алыңар, Чир-сууңарға хыныңар, патриот полыңар, туған-чағыннарыңны улуғлаңар, андада ынағласта чуртирзар. Тоғысха кӱс паза чон аразында иптiг тудыныстығ полыңар, андада сiрернiң чидiглер полар. Ӧӧнi – постарыңның палаларыңны турыстығ кiзi поларға ӱгрет салыңар, андада сiрер часкалығ iҷе-паба поларзар.
Мындағ оңдай пирiлгенде, мин прай iҷелернi Iҷе кӱнiнең алғыстапчам! Аарлығ iҷелер, палаларыңның хынызы сiрернiң чӱрееңернi чылытсын. Сiрерге паза палаларыңа пик хазыхтығ поларға алғапчам. Паза, iҷе-пабаңарның чуртын ундубин, пала-пархаларыңнаң сыбыра кил турыңар. Тураа толдыра иркеҷектернiң хатхы-кӱлкiзi ползын.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Чоохтасхан Наталья Тюкпеева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
