Бюджет пастағы хығырығда алылған
28.11.2025
Хабарлар
Ӧӧн сурығ – бюджет. Хакасияның финанстар министрі Игорь Тугужеков чоох тутча
Сессия. 26 кічіг хырласта Хакасияның Ӧӧркі Чӧбінің теестегі сессиязы ирткен
Аны Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол апарған. Сессия тоғызында Хакасия пазы Валентин Коновалов, аның орынҷылары, хайзы министрлер, аймах-пасха ведомстволарның устағҷылары, город-аймахтарның пастары паза депутаттары араласханнар.
Тоғысты пастир алнында Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол Ағбандағы имнег туразының хирургы, Россия Федерациязының саблығ имҷізі, Ӧӧркі Чӧптегі хазых хайраллирынҷа эксперт чӧбінің кнезі, Ӧӧркі Чӧптің нинҷе-де хығыртии депутады полған Геннадий Канзычаковха ікі алғыстас читірген. Пастағызы – Россияның Федерация Чӧбінің кнезі Валентина Матвиенкодаң, Хакасияның законодательствозынзар улуғ хозым иткен паза ӱр чыллар чахсы тоғынған ӱчӱн. Ікінҷізі – 21005 чааҷы частьының артиллерия дивизионынаң, ДНР паза ЛНР чуртағҷыларын арачылирынҷа ӧнетін чаа операциязында гуманитарнай полызығ пирген паза чиңіске ӧткін хозым иткен ӱчӱн.
Мының соонаң фракцияларға сӧс пирілген.
ЛДПР фракцияның устағҷызы Михаил Молчанов чооғын іҷе поларға тимненчеткен паза азах аар чӧрчеткен ипчілерге хабазарға киректелчеткенінеңер пастаан. Чоох парча оларға перинатальнай кінзер чол хорадығларын айландырардаңар. Пу сурығҷа ол республика правительствозынзар айлантыр, че кирек тибіребеен осхас.
– Хайзы министерстволар алчатхан премияларны кӧрзе, пістің бюджетте сидіксіністер чоғыл тіп пілдірче, – таныхтаан Михаил Молчанов. – Ол ахчаны пу кӧстеглерге позыдарға чарир полған.
КПРФ фракциядаң депутат Олег Иванов чоох тутхан. Ол бюджеттер аразындағы хайызығлардаңар закон проекті сылтаанда депутаттар ікі чарыл парғанын паза пу тоғырланыс пір чылҷа парчатханын таныхтаан.
– Пизінҷі апелляция чарғызы чарадығ алған – бюджет ахчазын иртіре хоратчатхан муниципальнай пӱдістер нандырығ тударға киректер, – чоохтанған Олег Иванов.
Ӧӧркі Чӧпке ол чарғы чарадиин толдырарға кирек. Че, аның кӧрізінең, хайзы депутаттар, кӧйтік тӱзедіглер тимнеп, чарғы чарадиин ибір парыбызарға кӱстенчелер. Ол законзар алызығлар кирчеткен закон проекті пу сессияның кӱн суриинда турған. Иванов депутаттарны аннаң тоғыр ӱн пирерге хығырған.
«Единая Россия» фракция саринаң депутат Алексей Лямкин сӧс алған. Ол СВО араласчыларына хабазығ суриина теелген. Аның искіриинең, Хакасия чуртағҷылары пістің чааҷыларға прай кӱзінең хабазарға кӱстенчелер, кӧп гуманитарнай полызығ паза кирек ниме-ноо ағылчалар. Че ол прай ниме, республиканың складында чыыл парып, ӱр тус ызылбин турча. Прай сидіксініс оларны ызарына ахча чидіспинчеткенінде тіп таныхтаан Лямкин.
– Пір фура парыбысча, таарлағ ам даа пір фураҷа халча, – искірген ол. – Андағох кирек техниканаң, ол ідӧк турча.
Алексей Лямкин пу кӧстеглерге бюджетте 5 миллионҷа салковай кӧр саларға чӧпнең сыххан.
Кӱн суриинда 20 сурығ полған, пастағылар санында – «Хакас Республикадағы бюджет процезінеңер паза бюджеттер аразындағы хайызығлардаңар» Хакас Республика Законынзар алызығлар кирердеңер» закон проекті (хайзынаңар депутат Олег Иванов чоох апарған).
Закон проектінең Ӧӧркі Чӧптің бюджетче паза налог политиказынҷа комитедінің кнезі Валерий Марков таныстырған. Ол пу закон проектінҷе чарғы чарадиин толдырары хоостыра тӱзедіглер тимнелген тіп искірген. Пастағы тӱзедіглерні депутаттар ӧмезі киртір, ікінҷізін – Хакасия пазы. Че ол тӱзедіглерде нимедеңер чоох парчатханы ноға-да чарыдылбаан.
Валерий Марков комитет чарасхан тӱзедіглерні «пакетнең» алыбызарға чӧпнең сыххан. КПРФ фракцияның депутады Олег Иванов Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Соколзар, Хакасия правительствозы комитет чыылиинда хайзы тӱзедіглердең тоғыр полғанын таныхтап, оларның кізілеріне сӧс пирерге сурыныснаң айланған. Че правительстводағыларға ноға-да сӧс пирбееннер. Депутаттар ӧмезі тимнеен тӱзедіглер кӧбізі ӱннең алыл парғаннар.
Аның соонаң Ӧӧркі Чӧп Хакасия пазы кирген тӱзедіглерҷе ӱн пирген. Олар, хайди сахталған полған, иртпин парғаннар.
Закон проектін пӱкӱлее, пастағы паза ікінҷі хығырығда, аларынҷа ӱн пиріс хайди-да пасхаҷыл ирткен. Пастап закон проекті алылбин парған, ӱн чидіспеен сылтаанда. Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол, депутаттар чахсы оңар полбааннар тіп, пазох ӱн пиріс иртірерге чаратхан. Ікінҷі ӱн пирістің салтарларынҷа закон алыл парған.
Мының соонаң сессияда суум-саам пасталыбысхан. Хакасия пазының орынҷызы Богдан Павленко микрофон чох орнынаң ниме-де чоохтанған, cӧс пирерге сурынған таң. Че Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол аны регламент сайбабасха хығырған. Ол туста культураҷа, ӱгредігҷе паза наукаҷа комитеттің кнезі Оксана Разварина теестегі сурығҷа чоох тударға трибуназар сых килген полған. КПРФ фракция устағҷызы Валерий Старостин паза депутат Олег Иванов (оларға сӧс Оксана Разварина теестегі закон проектінҷе чоох тутхан соонаң на пирілген) пір сурығҷа хати ӱн пиргені орта нимес полғанын, правительство кізілеріне паза депутаттарға сӧс пирiлбеенін таныхтааннар. Че хайди тіпчелер, «поезд парыбысхан» – бюджеттер аразындағы закон проекті алыл парған.
Ӧӧркі Чӧп кнезі Сергей Сокол, депутаттар кӧзіне республика пазы Валентин Коноваловсар айланып, аның орынҷызы Богдан Павленкоға сизіндіріг пирчеткенінеңер чарлаан, регламентті сайбаан ӱчӱн. Ол Ӧӧркі Чӧптің правительство кнезінің орынҷыларын турғызарына чарадығ пирчеткен паза олох туста андағ чарадығны нандыра хығыртар правозы парын таныхтаан.
Оксана Разваринаның сурии, тізең, креативнай индустриялардаңар закон проекті полған. Ол ирткен сессияда пастағы хығырығда алылған, пу ӱзӱрігде закон проектінҷе сурығлар чох полған. Депутаттар аны ікінҷі хығырығда паза пӱкӱлее алыбысханнар.
Теестегі сурығлар Хакасияның Территориальнай хайди даа итчең имнег страхованиезі чыындызынаң (ТФОМС-наң) палғалыстығ полғаннар.
Хайди чарытхан ТФОМС директоры Любовь Бурнакова, пастағы закон проектінҷе Хакас Республиканың Территориальнай хайди даа итчең имнег страхованиезі чыындызының 2025 чылға бюджедінзер алызығлар кирілче. ТФОМС-тың пу чылға бюджедінің парыстары 16,7 миллион салковайға ӧскірілгеннер паза тиксі 16 миллиард 477 миллион салковай пол парғаннар. Хоза парыс штрафтар паза санкциялар пастыра кіртір. Хорадығлар ідӧк ӧскірілче – 3,9 миллион салковайға. Пу оңдайнаң оларның тиксі сині 17 миллиард 65 миллион салковай пол парған. Хорадығлар имнег тоғынҷыларына хоза ӱгредіг пиреріне, имнег оборудованиезін аларына паза тыхтирына ӧскірілер. Бюджет дефициді – 587,3 миллион салковай.
Ікінҷі закон проекті – Хакас Республиканың Территориальнай хайди даа итчең имнег страхованиезі чыындызының 2026 чылға паза пландағы 2027-2028 чылларға бюджеді. Килер чылға ТФОМС бюджедінің парыстары улам улуғ – 16 миллиард 888,8 миллион салковай. Пу чылнаң тиңнестірзе, 2,5 %-ке кӧп. Хорадығлар 16 миллиард 894 миллион салковай тіп кӧріл парған. Дефицит – 5,4 миллион салковай.
Депутаттар саринаң ТФОМС устағҷызына сурығлар чох полған, закон проекттері тудығ чох алыл парғаннар.
Пазағы закон проекті транспорт налогына теелген. Хай пірее автомобильлерге транспорт налогын ӧскірчеткен закон проектінең Хакасияның финанстар министрі Игорь Тугужеков таныстырған. Транспорт налогының ставказы таарлағ машиналарына, автобустарға паза 200 ат кӱзін асчатхан двигательліг ниик автомобильлерге ӧскірілче – 1 салковайдаң 5 салковайға теере. Ідӧк налог ставкалары ӧскірілчелер: снегоходтарға – пір ат кӱзі ӱчӱн 5 салковайға, 100 ат кӱзін асчатхан двигательліг катерлерге – пір ат кӱзі ӱчӱн 10 салковайға, ідӧк яхталарға паза самолеттарға.
Хайди чарытхан министр, андағ оңдайнаң Хакасияның пу налог ставкалары хонҷых Хызылчар крайынаң тиң пол парарлар. Олар халғанҷызын 2017 чылда ӧскірілтірлер. Законзар кирілген алызығлар полызиинаң 2026 чылда республика бюджедінзер 2,7 миллион салковай хоза ахча кірер тіп сахталча. Депутаттар чарас салғаннар, закон проекті алылған.
Теестегі закон проектінең – Хакас Республиканың законодательнай акттарының алынҷа положениелерінің тоғызын ӱр нимес тусха тохтадардаңар – олох таныстырған. Хайди чарытхан финанстар министрі, закон проекті республика бюджедін оңдайлир кӧстегнең тимнелген. Закон проектінҷе килер чылда чиновниктернің чал ахчазына, Н.Ф.Катановтың адынаң премияа индексация идерін тохтадары кӧрілче. Аның сылтаанда 100,7 миллион салковайҷа ӱзӱрлес полар осхас.
Бюджетче паза налог политиказынҷа комитеттің кнезі Валерий Марков, хоза чоох тудып, закон проектіне прокуратура саринаң сизіндіріглер парын таныхтаан. Салтарында закон проекті пастағы хығырығда ла алылған.
Анаң сессияның ӧӧн суриина теес читкен – «Хакас Республиканың 2026 чылға паза пландағы 2027-2028 чылларға республика бюджедінеңер» закон проектіне. Бюджеттеңер закон проекті Ӧӧркі Чӧпте азых ӱзӱріглерде паза чӧптезігліг комиссия чыылиинда кӧрілген. Чӧптезігліг комиссия прай сурығларҷа пір чӧпке килтір. Аннаңар бюджет суриинҷа ӱзӱріг амыр ирткен.
Хакасияның финанстар министрі Игорь Тугужеков бюджеттің ӧӧн саннарынаң таныстырған:
парыстар – 63 миллиард 273 миллион салковай;
хорадығлар – 70 миллиард 345 миллион салковай;
дефицит – 7 миллиард 72 миллион салковай.
Бюджеттің 70 % хорадығлары социальнай сфераа кӧрілген. Бюджетниктернің чал ахчазына 27 миллиард салковай позыдылар, ӱгредіге – 21,7 миллиард салковай, социальнай политикаа – 14,6 миллиард салковай, экономика паза ЖКХ отрасльларына – 13,8 миллиард салковай, хазых хайраллирына – 12,6 миллиард салковай.
Игорь Тугужеков 2026 чылға республика бюджедінде муниципалитеттерге ахчалығ хабазығ сині ӧскірілгенін таныхтаан, тиксі оларға аймах-пасха субсидиялар, субвенциялар паза трансферттер пастыра 28,3 миллиард салковай пирілер. Ідӧк бюджетте алынҷа социальнай тӧлеглерге индексация идеріне, «указтағы» бюджетниктерге паза МРОТ синінҷе алчатханнарға чал ахчазын ӧскіреріне ахча кӧріл парған – 4,3 миллиард салковай.
Министрнің соонаң Сыныхтағ-сананыс палатазының кнезі Ольга Лях паза бюджетче комитеттің кнезі Валерий Марков республика бюджедіне паалағ пиріп чоох тутханнар. Улуғ хазалыстар чох полған, депутаттар пастап пір чӧпке килген тӱзедіглерні алыбысханнар. Анаң республика бюджедінеңер закон проекті пастағы хығырығда алыл парған. Бюджеттеңер закон проекті пазағы сессияда ікінҷі паза халғанҷы хығырығда ӱзӱрілер.
Сессияның пасха сурығлары социальнай кӧстегліг закон проекттері полғаннар. Кӧзідімге, депутаттар ӧкіс палаларға чурт сертификаттарын пирҷең социальнай хабазығны 2028 чылның 31 улуғ хырлазына теере узаратханнар – закон проектін Хакасияның ӱгредіг паза наука министерствозы тимнеен. Iдӧк СВО араласчыларына паза оларның сӧбіредегілерге коммунальнай полызығлар ӱчӱн хорадығлар компенсациязынҷа айланҷаң оңдай нииктелген. Олар амды айланыстығ пічіктерні «Хазна полызығлары» портал алай МФЦ пастыра пир поларлар.
Сом Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Альберт Толмашов
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
