Махачы Пайса ағам
20.11.2025
Хабарлар
Илбек Ада чаа араласчызы Василий Чустугешев
«Минің матыр ағам». Хакасияның чуртағҷылары Илбек Ада чаада чааласхан матыр ағаларынаңар пічіктерiн марыға ызарын узаратчалар
Пӱӱл чаа тоозылғаннаң пеер 80 чыл таныхталча, олох син тус пістің чон амыр узупча. Аға-ууҷаларыбыс кӧп кӱс салғаннар ол амыр чуртас ӱчӱн. Улуғ чирібісте чаа теелбеен сӧбіре дее чох полар. Іди пістің дее сӧбіреде ханнығ чаа тирең іс артыс салған. Аннаңар мин пу тоғысты толдырарға чапсынғам. Ууҷам Аграфена Арсентьевна Боргоякованаң, хыс фамилиязы Чустугешева, чоохтазып, аның улуғ харындазы Василий Арсентьевич Чустугешевтеңер, аның чуртас чолынаңар паза чааласханынаңар пас саларға сағыс тудыбысхам.
Ыраххы 1926 чылда Чустугешевтер сӧбірезінде Вася оол тӧреен. Пабазы Арсентий Егорович (тадар ады Арсис), іҷезі Матрёна Владимировна (тадар ады Мачок) полғаннар. Оолларын олар Пайса тіп адаҷаңнар. Соонаң тӧрееннер 5 туңмазы: Агафья, Федора, Аграфена (минің ууҷам), Мария паза Яша. Кӱннер ирткеннер, чыллар алысханнар. Прай чон колхозта тоғынған. Прайзы амыр чуртас пӱдірген, чахсы чуртирға сіренген.
Че чағдап килген 1941 чыл. Ханнығ чаа пасталыбысхан. Аалдағы ир чон чааға парыбысхан. Аалда ипчілер, палалар паза апсахтар ла халтыр. Улуғлар иң хорғыстығ чаа килген тіп чоохтасчаң полтырлар. Ол туста прайзы тоғынҷаң, саарбахтарның частары чит килзе, чааға апарыбысчаңнар.
Чаа Чустугешевтернің сӧбірезінең хыйыстыра парбаанох. 1943 чылда тун ооллары Пайса армияа тартылған. Чииткӧк хоных хон салған, ипчізі Елена Гавриловна Чустугешева (Торокова) полған. Іди чиит хыстың чуртазына мындағ ӱлӱс тӱсче: хынғанын чаадаң сахтирға паза хазых айланарына ізенерге.
Индіркі Тӧӧдең Асхыссар фургоннығ апартырлар, анаң Ағбанзар пір кӱн чарым чазағ партырлар. Ағбаннаң Ачинсксер поездтіг читтірлер. Соонаң, «Татарское» станцияа читкенде, чаа тиріглерін пиртірлер. Ол станциядаң Смоленск городсар читтірлер. Чааны мында пастаптыр, уғаа хорғыстығ паза аар чухтыр чиит оолға. Пайса аны пос чооғынаң чоохтап полбас тічең полтыр. Днепр суғ хазында чаалазарға килістірӧк махачы хакас оолға. Кӧп кізі чат халған анда. Пабам, Боргояков Геннадий Николаевич, сағысха кирче: «Тайымның чооғынаң, суғ хып-хызыл полтыр. Прай чир ӱстӱ тітіреп ле турча. Хараазы кӱнӧрткідегі чіли чарых. Че чааҷылар, хорыхпин, кимелерге одырчалар, суғ кисчелер, атчалар. Уғаа аар полтыр ол кичіг».
Азымахчыны аннаң андар сӱріп, Белоруссияа читтірлер, Борисов городты ыырҷыдаң осхыртырлар. Чаалазып, Молдавияда Кишинёв городты позыдарында араластырлар. Кӧбізін чаа чолларын чазағ чӧрерге килістір. Румынияның ӧӧн городын, Бухарестті, фашисттердең позыдарында араластыр. Анаң Венгрияда чааластыр. Венгриядаң сығып, ыырҷыны сӱріп, Австрияа читтір. Ыырҷыны Чехословакияда, Польшада унадарында араласхан. Польшада палығладып, госпитальзар кір парған. Василий Арсентьевич ӧлімнең пір ле хати хыйыспаан. Ууҷам сағысха кирче: «Аар чаалазығ тузында, снаряд чара чачыраанда, аҷам сағызын чідірібістір. Оңарыл килзе, ибіре ӧліг ле кізілер паза немец чооғы истілче. Алынҷа атыс истіл парча. Фашисттер аҷам чатчатхан орынзар чағдап турлар. Андада палығлығ позы ӧліг кізілер алтына кіртір. Азымахчылар, аны сизінмин, ирте халтырлар. Олар пістің хазых халған, палығлатхан чааҷыларны, тілеп, атхлаптырлар. Ас па, ӱр бе чатхан аҷам, позы даа оңнабинча, че пістіңнер, киліп, аны хазып алтырлар. Аҷам, аны чоохтаза, матап ылғаҷаң полған».
Піди Василий Арсентьевич чаа чолын тоозыбысхан, госпитальда имненіп, ибзер айланған. 4-ҷі полктың 10-ҷы дивизияның чааҷызы полтыр. Чааны ол стрелок полып пастаптыр, пулеметчик, анаң разведчик полтыр. Чаадаңар тың чоохтирға хынмаҷаң. Чаада прайзына аар чухчаң, че чааҷылар, іҷе-пабаларын, пиҷе-туңмаларын, тӧреен чирлерін сағысха киріп, чуртастарына айабин, махачы чааласчаңнар! Хайди чоохтапча ууҷам: «Пайса аҷам махачы кізі полған. Ол нимедең хорыхпаҷаң, кізі кистіне чазынмаҷаң».
Махачызы ӱчӱн Василий Арсентьевич Хызыл Чылтыс орденнең, Адалығ чааның 1 степеньніг орденiнең, «За боевые заслуги», «За отвагу», «За победу над Германией» медальларнаң сыйыхтатхан. Чаа соонаң ӱр чыллар Тӧӧ совхозында шофёр полып тӱзімніг тоғынған. Чон аразына пис пала кир салған.
Мин позымның ағама поғдархапчам. Ол позының чуртазын тикке чуртабаан. Фашисттерні чох идеріне улуғ хозым ит салған. Піс, ам ӧсчеткен тӧл, матырларыбысты сағыста ал чӧрербіс, ундутпаспыс. Олар піске хаҷан даа тіріглер, махачылар паза чииттер. Ӧбекелерібіс кӧрген хорғыстығ чааны пістің тӧл хаҷан даа кӧрбезін! Улуғ алғыс пістің махачыларыбысха амыр чуртазыбыс ӱчӱн!
Сом сӧбіре архивінең
Автор :
Аселия Боргоякова, Индіркі Тӧӧдегі С.П. Ултургашевтің адынаң ортымах школаның 10-ҷы клаccтың ӱгренҷізі
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 | 2 |
| 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 31 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
