Бюджет сидік, парыстар читкіҷе кірбес тіп хорғыс пар
19.11.2025
Хабарлар
Бюджетче ӱзӱрiглер
Азых ӱзӱріглер. Хакасияның Ӧӧркі Чӧбінде 2026 чылға паза пландағы 2027-2028 чылларға республика бюджедінеңер закон проектінҷе азых ӱзӱріглер ирткен
Бюджетче ӱзӱріглерде Ӧӧркі Чӧп депутаттары, Хакасия пазының орынҷылары, министрлер, федеральнай органнарның, халых пірігістерінің кізілері паза муниципальнай пӱдістернің пастары, депутаттары араласханнар. Чыылығны Ӧӧркі Чӧп кнезінің пастағы орынҷызы Пётр Воронин апарған.
Пастап чоох пирілген Хакасияның экономика тилізі министрі Роман Ковтунға. Ол Хакасияның пу чылның тоғыс айының салтарларынаң, 2026 чылға паза пландағы 2027-2028 чылларға чуртас-экономикаҷа тиліҷең прогнозынаң таныстырған.
Министрнің чооғынаң, ирткен тоғыс айның салтарларынҷа республиканың ӱс ӧӧн отрасльының (чир алтындағы ис-пайны аниры, ниме-ноо сығарары паза энергетика) тилізінде ӧзіс таныхталча.
– Чир алтындағы ис-пайны анир индексче Хакасия Сибирьде пастағы орында, хазнада – тоғызынҷы орында, – искірген Роман Ковтун. – Ниме-ноо сығарчатхан индексче Хакасия Сибирьдегі федеральнай округта ікінҷі орында, Россияда – отыс пірінҷі орында.
Ӧӧн ӧзісті металлургия сығарызы кӧзіттір – 12 процент, ідӧк напитоктар сығарызында ӧзіс – 3,1 процент. Чарытхы сығарызынҷа республика Сибирьде ікінҷі орында пол парған, анда ӧзіс 8 процентке тиңнелче.
Паза экономика тилізі министрі инвестициялар кирерінде ӧзіс парынаңар искірген. Республика экономиказынзар, пу тус аразына, 52 миллиард артиинаң салковай кирілтір. Олох туста ахча кирерінің пӱдізінде алызығлар пол партыр.
– Чир алтындағы ис-пайны анирынзар инвестициялар 40 процентке хызырыл парғаннар, че ниме-ноо сығарызынзар ікі хати ӧс парғаннар, чарытхы сығарызынзар – тӧрт хати, – таныхтаан министр.
Ол ӧзіс сылтаанда 2025 чылның промышленность сығарызының индексі 103,1 процент полар тіп паалалған. 2026 чылға прогноз – 103,3 процент.
Хакасияда инвестициялығ проекттер портфельі тӧстелген, тиксі алза – 449,1 миллиард салковайға. Роман Ковтун ӧӧн кӧстег олох халғанын таныхтаан – экономика диверсификациязы паза сырьенаң палғалыстығ полчатханынаң хыйа парары. Чыылығ араласчылары саринаң Хакасияның экономика тилізі министріне сурығлар чох полған.
Республика бюджеді килер чылға хайдағ поларынаң Хакасияның финанстар министрі Игорь Тугужеков таныстырған. Аның таниинаң, бюджет проекті бюджет законодательствозы хоостыра паза Россия президентінің указтарында кӧзіділген национальнай кӧстеглерні санға алып тимнелген.
Бюджет, ирткен чыллардағыох чіли, социальнай кӧстегліг полча – хорадығларның 70 проценті социальнай хабазыға, хазых хайраллирына, ӱгредіге, культураа, спортха, ідӧк Россияның национальнай проекттеріне, хазна программаларына ахча хозарына парар.
– 2026 чылның бюджеді, пу чылның бюджедіӧк чіли, сидік оңдайларда толдырылар, – таныхтаан финанстар министрі. – Пос парыстары, иң не пурун организацияларның парызына налогча, кӧрілген синҷе кірбес тіп хорғыс пар.
2026 чылға республика бюджедінің ӧӧн кӧзідімнері, тізең, мындағ:
парыстар – 63 миллиард 273 миллион салковай;
хорадығлар – 70 миллиард 345 миллион салковай;
дефицит – 7 миллиард 72 миллион салковай.
Ӧӧн парыстар олох: организацияларның парызына налогча 15 миллиард 225 миллион салковай кірер тіп кӧріл парған, НДФЛ-ҷа – 13 миллиард 771 миллион салковай, акцизтерҷе – 7 миллиард 391 миллион салковай, организацияларның ис-пайына налогча – 3 миллиард 87 миллион салковай.
Парысха налогча мынҷа ахча кірері уғаа ікінҷілестіг. Пу налог кӧрімінҷе ӧӧн ахчаны хара тас аныпчатханнар тӧлепчелер нооза. Сағам оларның киректері, тізең, уйан. Пу чылны алза, кічіг хырлас айына пу парыс кӧрімінҷе бюджетсер 6,3 миллиард салковай ла (планның 50,7 проценті) кірген.
Бюджет проектінде 17 миллиард 433 миллион салковай федеральнай ахча кӧріл парған, Россияның Хазна Думазы 2026 – 2028 чылларға бюджеттеңер федеральнай закон проектін пастағы хығырығда алыбысханы хоостыра – Хакасияа килер чылда анҷа позыдылар осхас.
Хорадығларны алза, оларның 45 миллиард 774 миллион салковайы чуртас-культура сферазына (ӱгредіг, хазых хайраллиры, социальнай политика, культура, физическай культура паза спорт) позыдылар.
Национальнай экономика паза ЖКХ отрасльларын тилідеріне 13 миллиард 831 миллион салковай хорадары кӧріл парған.
Муниципальнай пӱдістерге бюджеттер аразындағы трансферттер пастыра 2026 чылда 24 миллиард 585 миллион салковай позыдылар тіп кӧріл парған. НДФЛ-ҷа, налог саларының нииктелген системазынҷа (УСН) ахчаның чардығы оларның бюджеттерінзер кірерін санға алза, 2026 чылда муниципалитеттерге ахчалығ полызығның сині 28 миллиард 357 миллион салковайға чит парар тіп искірген Игорь Тугужеков.
Хакасияның Сыныхтағ-сананыс палатазының кнезі Ольга Лях, килер чылға бюджет проектіне паалағ пиріп, ол Бюджет кодексіне килістіре тимнелген тіп искірген. Че олох туста аның читпестеріне хайығ айландырған. Иң не пастап чир алтындағы ис-пайны анирынҷа парысха налогча мынҷа ахча кірерінде ікінҷілепчеткенінеңер искірген. Ідӧк нацпроекттерні толдырарында республика олох сидіксіністерге урун турар тіп сағыссыразын читірген.
Паза алынҷа отрасльларға хабазығ сині хызырылчатханын таныхтаан. Кӧзідімге аал хониин ағылған: 2022 чылда оларға хабазығ сині 1,5 миллиард салковай полған полза, 2025 чылда – 600 миллионҷа ла салковай.
Ӧӧркі Чӧптің бюджетче паза налог политиказынҷа комитедінің кнезі Валерий Марков, республика бюджедінеңер закон проектінҷе чоох тудып, килер чылда ол уғаа сидік толдырылар тіп сағыс-кӧрізін читірген.
– Парысха налогча план 50,7 процентке ле толдырылған, пу чылның салтарларынҷа бюджетсер 8 миллиардча салковай читіре кірбес тіп сахталча, – чоох тудып, таныхтаан ол.
2026 чылға пу налог кӧрімінҷе пазох улуғ саннар кӧзіділ парған, че піс ол кӧcтеглерге чит полбаспыс тіп искірген Валерий Марков. Салтарында, аның кӧрізінең, бюджеттің алымнары улам ӧс парар, иң кирек нимелерге дее ахча чидіспин сығар.
Бюджетче ӱзӱріглерде ас нимес кізі хоза чоох тутхан. Ӧӧркі Чӧп депутады Олег Иванов муниципальнай пӱдістернің аренда тӧлеглерінҷе улуғ алымнар парына хайығ салған. Штрафтарнаң, тӧлегліг полызығларнаң хада оларның сині 604 миллион салковайға чит партыр. Муниципальнай пӱдістер ол ахчаларны чыырынҷа тоғыныбысхан ползалар, бюджеттері дее оңдайланарҷых тіп таныхтаан ол. Ідӧк ол муниципальнай пӱдістерге санға алылбаан чир участоктарына хайығ саларға чӧп пирген. Оларны пічікке киргені орындағы бюджеттерзер хоза ахча кирер нооза.
Хакасияның идінҷектер праволарын арачылирынҷа уполномоченнай Василий Кудашкин, бюджеттеңер закон проектінҷе чоох тудып, иң пастап республика правительствозына алғызын читірген.
– Бюджет проекті кӧзітче: республика правительствозы налог саларының нииктелген системазынҷа (УСН) тӧбін ставкаларны артыс саларға пӧгінче, – теен ол. – Идінҷектер адынаң республика правительствозына аның ӱчӱн алғызым читірерге сағынчам.
Мының соонаң уполномоченнай бюджеттің сидіксіністеріне хайығ айландырған. Кічіг паза ортын пос кирее субъекттері толдыр салған хазна контракттары ӱчӱн ахча ал полбин ирееленчелер. Уполномоченнайның кӧрізінең, ол алымнарның ӧӧн сылтаа – организацияларның парызына налогча кірер ахча сині иртіре улуғ турғызылғаны.
Василий Кудашкин ирткен чылларны кӧзідімге ағылған: 2024 чылда парысха налогча план хоостыра 15,4 миллиард салковай кірер тіп кӧріл парған, сынында 7,4 миллиард салковай кірген, 2025 чылда бюджеттеңер законда 14,5 миллиард салковай пазыл парған, тоғыс айның салтарларынҷа – 5,9 миллиард ла салковай. 2026 чылға бюджеттеңер закон проектінде пу налог кӧрімінҷе 15,2 миллиард салковай кірері кӧріл парған, че Налог службазы 7,9 миллиард ла салковай кірер тіп ухаанҷылапча.
– Парысха налог сын нимес оңдайлығ салылча, – таныхтаан идінҷектер праволарын арачылирынҷа уполномоченнай. – Салтарында ол контракт системазынаңар 44-ФЗ законны сайбирына ағыларға айабас. Идінҷектерге 2023 чылның алымнары ам даа тӧлелгелек. Хайдағ-да чарадығ аларға кирек ле.
Паза Василий Кудашкиннің сағыс-кӧрізінең, Хакасияда наука-техника саринаң тиліске, наа нимелер киреріне килістіре оңдайлар тӧстирге киректелче. 2026 чылға бюджетте ӱгредіг облазындағы наука іcтезіглеріне 68,8 миллион салыл парған, «Хакас Республикадағы инновациялығ, наукалығ паза наука-кирігліг тоғысты тилідері» хазна программазына – 11,9 миллион салковай. Василий Кудашкин ол саба чол тіп санапча.
– Инновациялар – ол экономика категориязы, – таныхтаан уполномоченнай. – Производствозар наа нимелер кирерінҷе тоғыс тӱзімніг парарына ол программаа ахча позыдарын экономика тилізі министерствозы холына пирібізерге кирек.
Бюджет ӱзӱріглерінде город-аймахтарның пастары, депутаттар чӧптерінің устағҷылары, чоох тудып, пос бюджеттерінің сидіксіністерінеңер искіргеннер. Кӧзідімге, Таштып аймааның пазы Николай Чебодаевтiң чооғынаң, олар пу чылны спонсорлар, меценаттар хабазии сылтаанда ла иртіп аларлар.
– Пӱӱл Таштып аймаа чылны тоозып аларына олардаң 21 миллион салковай ахчалығ полызығ киріп алған, – таныхтаан ол. – Ол хайдағ-да ӱтертіcтіг мероприятиелерге нимес. Ол чал ахчазын тӧлиріне, ӱгредіг учреждениелерінің тоғызы тохтадыл парбазына позыдылған.
Таштып аймааның 2026 чылға бюджет проекті андағох сидік, чал ахчазынҷа тоғыс ла айға, пасха хорадығларҷа алты ла айға ахча салыл партыр.
Прай сидіксініс Таштып аймаа бюджетче 50 процентке ле посха сыданчатханында. Аннаңар Николай Чебодаев Хакасияда тиліс хоостыра халчатхан аймахтарға хабасчаң оңдайны кирерге чӧпнең сыххан. Хазнада тиліс хоостыра халчатхан регионнарға хабасчаң оңдай тоғынча нооза.
Ідӧк ол бюджетниктернің чал ахчазы тӧбін полғанына хайығ айландырған: МРОТ кӧдіріл парғанда, специалисттер, ол санда устағҷылар даа, техперсоналнаң тиң чал ахчазын ал сыхханнар.
Бюджетче ӱзӱріглернің салтарларынҷа искірілген чӧптерҷе тоғынарға паза тӱзедіглер оңдайынаң тимнирге чарадығ алылған. Ол тӱзедіглерні пастап Ӧӧркі Чӧптің бюджет комитедінде ӱзӱрерлер. Анаң чӧптезігліг комиссия оларҷа тоғынар.
Сом Хакасия Ӧӧркi Чӧбi сайтынаң
Автор :
Альберт Толмашов
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
