Чон паза ӱлгӱ хада тоғынзын
19.11.2025
Хабарлар
Улуғлар чӧбінің кнезі Пётр Воронин
Улуғлар чӧбiнде. Пу кӱннерде Ағбанда Хакас Республиканың правительство туразында хакаc чонның Улуғлар чӧбi президиумының алғыдылған чыылии ирткен
Анда араласханнар Хакасия пазының орынҷызы Богдан Павленко, республиканың национальнай паза территориальнай политика министрi Лев Сафьянов, Хакасия Ӧӧркi Чӧбiнiң кнес орынҷызы Денис Кабанов, город паза аймахтар устағҷылары.
Чыылығны апарған Хакасия Ӧӧркi Чӧбi кнезiнiң пастағы орынҷызы, хакаc чонның Улуғлар чӧбiнiң кнезi Пётр Воронин. Анда ӧӧнiнде iкi сурығ ӱзӱрiлген. Пастағызы – хакаc чонның Улуғлар чӧбi президиумының кiзiлерi кӧдiрген сурығларны город-аймахтардағы улуғлар чӧптерiнде хакаc чонның ХV cъездiне тимненiс алнында ӱзӱрiглер иртiрердеңер, iкiнҷiзi – 2026 чылда 9 хосхарда иртер хакаc чонның ХV cъездiн иртiрерiне тимненердеңер.
Пӱӱл мындағох чыылығ чарыс айының 22-ҷi кӱнiнде полған. Анда пастап хакаc чонның ХIV cъездiнiң чарадығлары хайди толдырылғанын паза 2026-2027 чылларға пӧгiннернi ӱзӱрген полғаннар. Ол чыылығда Хакас Республика правительствозының министрлерi араласханнар. Пу чыылығда, Боград аймаанаң пасха, Хакасиядағы город-аймахтар устағҷылары полғаннар.
Пастағы сурығ хоостыра чоох тутхан хакаc чонның Улуғлар чӧбiнiң араласчызы, Хакасия Ӧӧркi Чӧбiнiң депутады Василий Шулбаев. Аның чооғынаң, килер чылда иртчең ХV cъезд танығлығ поларға кирек. Аннаңар ағаа маңат тимнен саларға киректелче. Съездте кӧдiрҷең сурығларҷа аал-городтардағы хакаc чонның орыннардағы улуғлар чӧптерiнде амох ӱзӱрiглер иртiрiп, анда алылған чӧптернi Улуғлар чӧбi президиумына азынада пир саларға. Анаң оларны ХV cъездтiң чарадығларына кирерге.
Пiстiң чонның ағырсымнығ сурығлары кӧп. Хакастар кӧбiзiн аалларда чуртапчалар. Аалларыбыс, тiзең, уғаа чуға чуртапчалар. Аннаңар чииттер городтарзар паза Хакасиядаң пасха чирлерзер кӧсчелер, хайда чуртас синi пӧзiк, чал ахчазын даа чахсы тӧлепчелер. Ағаа хоза, чииттер паза кӱс тузындағы иреннер Донбассар, ӧнетiн чаа операциязында аралазарға парчалар. Iди аалларда ла нимес, че прай Хакасияда чоныбыс саны хызырылча. Пiстiң хазнада 1989 чылда чонны санға алғанда, Хакасияда 568,6 муң кiзi саналған, 2020 чылда 534,8 муң кiзее теере син парған. Кӧзiдiмге алза, Тувада 1989 чылда 309,1 муң кiзi саналған полза, 2020 чылда 336,7 муң кiзее теере хозылған. Iдӧк Алтай Республиканы алза, 1989 чылда 191,6 муң кiзi полған, че 2020 чылда ол сан 210,9 муң кiзее ӧс парған. Пӱкӱлее Сибирьдегi республикаларны алза, Хакасияда ла чон хызырыл парған.
Хакасияда, тiзең, Ағбан, Харатас городтарда паза Ағбан пилтiрi аймаанда ла чон саны хозылған, че пасха аал-городтарда чуртағҷылар саны хызырылча. Хакастарның саны 10 муңа чағын хызырыл парған.
Улуғлар чӧбіне кірчеткен кізілер
Хайдағ мында сылтағлар? Аал хониина ӱлгӱдегiлернiң хайии хомай салылча. Республика бюджедiнең аал хониина ахчаны тӧремiл асхынах пирчелер. Аалдағыларның бюджет тоғынҷыларына чал ахчазын даа читiре пирбинчелер.
Аалларда кiчiг предприятиелернi хазна полызиинаң тӧстирге. Алынҷа кiзее пос кӱзiнең андағ нименi идерге сидiк полар. Аалларда тоғыс орыннары пар полза, чон даа аннаң тиспесчiк. Аалларда кiзiлер городтардағы чiли чуртирға киректер. Улуғ школалар, сiлiг клубтар, табырах имнег полызиин пирҷең ФАП-тар, iдӧк асфальт чоллары, хайзыларынҷа автобустар ыраххы аалларға даа чит турзыннар.
Ӧӧнiнде аалдағыларға посха хыймыранарға кирек. Ӧӧртiн кем-де полыс пирерiн сахтабасха. Алып алыңар хакас тiлiн тилiдер сурығны. Сағам ӱлгӱдегiлернi пыролирға килiспинче. Амды республиканың прай даа школаларында паза олған садтарында хакас тiлiн ӱгренчелер. Пастағы паза пизiнҷi класстардағы олғаннар аразында хакас тiлiн пiлерiнҷе марығлар иртче паза ахчалығ сыйыхтар пирiлче. Че городтарда паза аалларда даа хакас олғаннар паза чииттер пос тiлiнең чоохтаспинчалар. Мында кем пыролығ? Позыбыс нимес пе?
Василий Шулбаевтiң соонда пу сурығларҷа хоза чоохтарнаң сыхханнар Улуғлар чӧбiнiң кiзiлерi Анатолий Сунчугашев, Вячеслав Тутатчиков, Вера Сазанакова, Леонид Горбатов, Таштып аймааның пазы Николай Чебодаев паза даа пасхазы. Прайзының кӧңнiн тибiреткен полар Анатолий Сунчугашевтiң чооғы. Ол прокуратура тоғызында ӱр чыллар тоғын салған, кӧнi чоохтығ. Республика пастыхтарын хатығ критикаа тартхан. Пiстiң халых пiрiгiстерiбiстiң ӱлгӱзi чоғыл, олар чӧптер пирер, сурынар ла оңдайлығлар. Прай кирек ӱлгӱдегiлерде. Оларны чонның чуртазын ниик идер ӱчӱн тапханнар паза турғысханнар. Олар республикада улуғ паза кiчiг предприятиелер азарға киректер. Олардаң налогтар чыырға. Пiрее хазналар туризмнең не пайыпчалар. Пiске аалдағы туризмнi ноға кӧп арах аспасха. Хай пiрее пастыхтар сыданминчатса, оларны пiлiстiг кiзiлерге алыстырарға. Инвестициялар тартарға. Кадрлар суриин пӧгерге. Хакастарны орыннардағы ӱлгӱзер асхынах турғысчалар. Ӧӧнiнде посха чалтанмасха, кӧнi сурығларны турғызарға...
Вячеслав Тутатчиков чыылығ сай хакас тiлiнең книгалар паза журналлар удаа сығарарға чӧп пирче, кiзiлер хакас тiлiнең хығырарға кӧнiксiннер тiп.
Николай Чебодаев национальнай спортха хайығ саларға хығырған. Спортсменнер марығларға пос ахчазына чӧрбезiннер. Аннаңар килер чылға бюджетте ӧнетiн ахча кӧрiл парзын. Пiске чиңiсчiлернi ӧскiрерге кирек.
Пу оңдайнаң чоох тутхан кiзiлернiң чӧптерiн съездтiң чарадығларына кир саларлар.
Iкiнҷi сурығ хоостыра чоох тутхан Пётр Воронин. Килер чыл Россия президентiнiң чӧбi хоостыра Россияда Чоннар пiр чӧптiг полар чыл чарлал парар. Аннаңар Улуғлар чӧбi аны хоостыра постарының чӧптерiн cығарзыннар. Амды город-аймахтардағы улуғлар чӧптерi, орыннарда чыылығлар иртiрiп, постарының чӧптерiн 2026 чылда азығ айының 15-ҷi кӱнiне теере президиумға ыс пирзiннер. Iдӧк ол чыылығларда хакаc чонның ХV cъездiне делегаттар тапсыннар. Ағаа хоза, городтар паза ааллар устағҷыларынаң тоғазып, кирек чӧптезiглернi хада-пiрге алзыннар. Iди чон паза ӱлгӱ хада-пiрге ынағ тоғынза, чирiбiс пай паза кӱстiг полар!
Сомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Илья Топоев
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 1 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
