Суланы чахсы ӧскiрiп алғаннар
14.11.2025
Хабарлар
Фермер Александр Идимешев
Аал хонии. 2025 чылның кӱрген айына Асхыс аймаанда iкi аал хонии предприятиезi, 61 кресен-фермер хонии паза 3500-че пос хонии саналған. Кызластағы аал чӧбiне кiрчеткен аалларда читi кресен-фермер хонии тоғынча, ол санда Юрий Майнагашевтiң паза Александр Идимешевтiң хоныхтары
Кызлас аал чуртағҷызы Александр Идимешев 2014 чылдаң фермер полча. Аның алнында Асхыс посёлокта «ДРСУ-11» ООО-да тракторист полып iстенген. Iҷе-пабазының, аҷаларының пай чирлерiн алып, аал хонииинаң айғазарға сағыныбысхан. Ӱс чул аалдағы фермер Виталий Боргояковтың чӧбiнең тоңастығлар таарып пастабысхан. Пастап Александр Идимешевтiң хыралары Ылырсы аал хыринда полғаннар. Анда ол, iкi фермернең пiрiгiп, хыраларны сиденнебiскен. Iдӧк маллар тут сыххан.
Александр Идимешевнең тоғасханда, ол сула хайраллалчатхан паза аал хонии техниказы тирiглерi турчатхан орынны кӧзiт пирген паза киректерi хайди парчатханнаңар чоохтап пирген.
– Пӱӱл суланы «зелёнкаа» сабарға пӧгiнгем. Ол чахсы сыхханда, комбайн аларға килiскен. Пiс ӱзӧлең, мин, Юрий Майнагашев паза Бронислав Сапронов, пiрiгiп, комбайн алып алғабыс. Суланы сабысхабыс. Пазағы чылдаң 30-ча гектарда пуғдай паза 50-ҷе гектарда сула таарирға сағынчабыс.
Мин 2016 чылда гранттар мариинда араласхам. Хазна хабазиин ал полбаам. 2019 чылда хада хонғаным грант мариинда араласхан, 2023 чылда – Олег оолғым. Че оларға даа оң полбаан. Оолғым фермерлер школазын тоосхан, геодезистке ӱгренiп алған, ам Катановтың адынаң Хакас хазна университедiндегi аал хонии колледжiнде агрономға ӱгренче. Ол мағаа чахсы полысча: чирлернi сиденнепче, хыра тартча.
Пiстiң хыралар ӧӧнiнде Ылырсы саринда, Кызластаң 12 километр оортах орныхчалар. Анда хара чир, хар маңат чаап парча. Пiстiң аал ибiре тойлығ чир.
Турлағ аалдаң читi километр оортах орныхча. Мин анда хазаа пӱдiр салғам, суғ скважиназын сабысхам. Чарытхыны тӧрт чыл тартыр полбинчам, чарғызар сыбыра айланчам.
Килер чылда 20 гектар чирнi сиденнирге сағынчам. Арса, электропастух таа турғыс саларбын. Аны чахсы кӧрерге, хысхызына хыйа аларға кирек, – сағызынаң ӱлескен Александр Идимешев.
Фермер тоңастығлар ӧскiрерiнең не айғазарға, че соонаң тӧллiг маллар тударға пӧгiнче. Асхыс аймааның аал хонии устанызында ағаа сӧбiре фермерi чiли грант мариинда аралазарға чӧп пиргеннер. Че пу марығда аралазар ӱчӱн, ағаа проект хоостыра хорадығларның 40 процентiн пос ахчазынаң хозарға кирек.
Амды Юрий Майнагашевтеңер чоох апарарбыс. Ол фермер хониин 2020 чылда тӧстеен. КФХ тӧстир алнында ол пӱдiрiгҷi полған, вахта оңдайынаң Ағбанда, Хызылчар крайында, Тувада каменщик полып iстенген. Пӱдiрiгде сигiс чыл тоғын салғанда, Кызлас аалда чуртирға паза фермер хониин тӧстирге чарадығ алыбысхан. Сӧбiрезi аалда чуртаан. Пос хонии полған. Маллар тутханнар. Фермер хониин тӧстеенде, 20-ҷе iнек полған. Чирлернiң чардығын арендаа алған паза садысхан. Чирлернi сиденнеен. Анзына тус кӧп парыбысча паза тоғысчы холлар киректелче. Тоғынҷаң кiзi таап аларға сидiк, тоғынҷыларны чаллапча. Пастап 18 гектарны сиденнебiскен, анаң – 65 гектарны.
Фермер Юрий Майнагашев
Фермер хониин тӧстееннең iкi чыл ирт парғанда, Юрий Майнагашев сула таарып сыххан. «Бейское» ООО-даң суланың «Ровесник» сортын iкi чыл изере ӱренге садысхан. Пӱӱл предприятие ӱреннер паазын ӧскiрiбiскен сылтаанда, Минсуғ аймаанаң «Саян» сула ӱренiн садызып алған. Пу iкi сортты тиңнестiргенде, «Саян» чахсы сыхчаттыр.
Пӱӱл кӱскӱде Юрий Майнагашев, iкi фермернең пiрiгiп, Хызыл Ағбан аалдағы Андрей Мамышевтең комбайн садызып алған.
Пу чыл Юрий Майнагашев 65 гектарда сула таараан. Iкi фермер, пiрiгiп, 10 гектардаң 40 тонна сула чыып алған, пiр гектардаң 40 центнер сыххан. Пасха чирлердегi суланы «зелёнкаға» тӱрiмнерге орабысхан. Пылтыр фермер чалғысхан тоғынған. Иргi комбайнны арендаа алып, 16 гектардаң 30 тонна чыып алған.
– Пылтыр суланы ирееленiп сапхам. Техника иргiдеңер, аны тыхтап майыхчаңмын. Чарым кӱн тоғынҷаңмын, чарым кӱн тыхтаҷаңмын, хоза чардыхтар соонҷа Ағбанзар чӧрҷеңмiн.
Пӱӱл Александр Идимешевнең хада 10 тонна сула ӱренiн садызып алғабыс. Аны прай таарып салғабыс. Суланы орай таараан сылтаанда, аны iдӧк орай, чарыс айында ла, чыып пастаабыс. Ӱс кӱнге прай кизiбiскебiс.
Пӱӱл от чахсы сыххан, че, наңмырлар чаап, аны тоғынып аларға аар полған. Отты орғах айының халғанҷы кӱннерiнде пилетеп алғабыс. Прай 160 тӱрiм от паза 370 тӱрiм «зелёнка» тимнеп салғам, – теен Юрий Майнагашев.
Ол 50-ҷе пас iнек паза 70 пас хой тутча. Малларны позы хадарча, хойларны – аал чуртағҷыларынаң теестезiп. Фермер хойларның паза iнектернiң санын ӧcкiрерге, килер чылда турлағ пӱдiрерге пӧгiнче, чир ал салған. Тоңаcтығларны кӧп арах ӧскiрерге, олардаң «дроблёнка» тимнеп, пуғаларны соғымға азырирға сағынча.
2019 чылда фермер «Агростартап» грант мариинда араласхан, че оң полбаан. 2020 чылда пазох марығда араласхан, хатап оң полбаан. Грант ахчазына техника аларға пӧгiнген. Амды аның iкi иргi трактор, тырбос, сеялка пар. Амғы туста Юрий Майнагашев маллар ӱчӱн субсидия алча, аның ӱчӱн ағаа полған на ӱс чыл тӧллiг пуға аларға килiсче. Полған на чыл iкiлер-ӱзер пас iнек садысча. Позы пуғаҷахтарны сатча.
Фермернiң таниинаң, Кызлас аалда мал ӧскiрер паза тоңастығларны таарир чахсы оңдайлар пар. Че аалдағы маллар хадарылбинчатхан сылтаанда, хыраларны хайди даа сиденнирге кирек.
Килер чылда Юрий Майнагашев паза Александр Идимешев пуғдай паза сула кӧп арах таарып саларға пӧгiнчелер, аннаңар хоза чирлернi садызарға алай арендаа аларға сағыс тутчалар.
Асхыс аймааның аал хонии устанызы искiриинең, пӱӱл аймахта тиксi 4107,65 гектар чирде аймах ӧзiмнер таарылғаннар, ол санда 370 гектарда – тоңастығлар (пуғдай, кӧче, сула), азырал ӧзiмнерi – 1850 гектарда (сула, судандағы от), кӧп чыллығ оттар – 1667 гектарда. Тиксi аймахта 32 КФХ таарығнаң айғасча.
Пiр гектар чирдең ортымахти 19,9 центнер тоңастығлар сыххан. Хыраҷылар пiр гектардаң ортымахти 23 центнер пуғдай чыып алғаннар, кӧче – 14,5 центнер, сула – 20,8 центнер.
Кресен-фермер хоныхтарында пiр гектар чирдең ортымахти 47,8 центнер мал азиин (судандағы от, сула) пилетеп алғаннар, аал хонии предприятиелерiнде – 11 центнер гектардаң. Пiр гектардаң ортымахти 9,9 центнер от саап алғаннар.
Мал азиин пилетеен салтарларҷа, пӱӱл Асхыс аймаандағы аал хонии предприятиелерi паза кресен-фермер хоныхтары 15162,7 тонна от (пылтыр 11934 тонна полған), 30 тонна сенаж, 423 тонна сызыр, 640 тонна мал азиина тоңастығлар пилетеп алғаннар.
Асхыс аймааның аал хонии устанызының ӧзiмнер ӧскiрҷең пӧлиинiң пастығы Оксана Челтыгмашеваның чооғынаң, пӱӱл аймахта тоңастығлар чыыр тус ӱртӱн айында пасталған. Че наңмырлар чаап сыхханнаңар, ол сӧӧ тартылған, чарыс айында тоозылған.
– Кӱскӱде наңмырлар чағаннаңар, тоңастығларны чыырға уғаа сидiк полған. Тоңастығларны хурутчаң комплекс пiр дее хоныхтың чоғыл, аннаңар сула, пуғдай хуруп парарын хырада сағирға килiскен. Ағаа хоза, техника удаа оодылҷаң.
Пӱӱл тоңастығлар даа, от таа ирткен чылдағызынаң чахсы сыххан. Пылтыр хуруғ чыл полған.
Ӱс чул паза Кызлас аал чӧптерiнiң чирлерi уғаа чахсы, аннаңар анда тоңастығлар иң чахсы сыххан. Анда минераллығ удобрениелер дее чох тоңастығлар чахсы сыхча. Пiстiң аймахта гектардаң 15 центнер тоңастығлар чыып алғаны – чахсы сығысха саналча. Пӱӱл пiр гектардаң 20 азыра центнер сыххан, пылтыр – 9,4 центнер. Пӱӱл Индiркi Тӧӧ аалдағы фермер Валерий Кольчиков пiр гектар чирдең ортымахти 34 центнер сула чыып алған, – теен Оксана Челтыгмашева.
Хакасияның аал хонии паза ас-тамах министерствозы искiриинең, кiчiг хырлас айының 11-ҷi кӱнiне пiстiң республикада 70 муң гектар чирдең алай планның 96 процентi тоңастығлар чыыл парған. 162 муң тонна тоңастығлар сабыл парған, пылтырғызынаң тиңнестiрзе, 27 муң тоннаа кӧп.
Пуғдай паза кӧче прай чыыл парған, сула – 91 процентке, гречиха – 86 процентке. Ах киндiрнiң 89 процентi сабылған, рапстың – 79 процентi.
Чир тамаа прай чыыл парған: 2,3 муң тонна яблах паза 9,6 муң тонна пасха чир тамаа.
Килер чылдағы таарығ тузына 13 муңҷа тонна ӱрен тимнел парған, ол санда 7,1 муң тонна пуғдай паза 3,5 муң тонна сула.
Cомнар Дмитрий Сунчугашевти
Автор :
Оксана Челтыгмашева
| Пн | Вт | Ср | Чт | Пт | Сб | Вс |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 | 1 | 2 | 3 | 4 |
Кӱн таңмазы
Хакасияда
Россияда
Тилекейде
